Оьрсийн меттан версиБашха проекташ
Мотт хийца
РУВИКИ-Х ЛАЬЦНА

Нах къаьмнаш

Нехан къаьмнаш (оьрс. Нахские народы) — этнометтан йукъаралла, цуо кхузаманан кавказйовзарехь цхьаьнатуху нохчий а, гӀалгӀай а Россехь, кхин бацой Гуьржийчохь. Этноним Ӏилманехь лело йаьккхина лингвисташа билгалбаха нехан меттанаш дуьйцурш иза Ӏилманчаш баьккхина а хила тарлора, амма, иза ширачу заманчохь халкъа йукъахь кхолладелла аьлла ойла йу. Иштта хьакхало нах-меттанийн историн буьйцучарех — массо а меттигерчу этно-мехкан тобанех (тукхумаш/шахьараш, тайпанаш/фамилеш, гараш, некъий, цӀа/фамилеш, и. дӀ. кх. а), лакхахь хьахийна кхоьллина йолу этносийн тоба а, цхьацца этнотобанаш а — Ӏовхой, аьккхий (аьккхий, тайпа), маьлхий, орстхой, кхин берш иштта хилира этногенезан компоненташ кхузаманан нохчийн а, гӀалгӀайн а.

ЦӀе

Российн имперехь кавказйовзар терминологи Советийн Ӏедалан(оьр.)нохч. хьалхарчу иттаннаш шеракахь кхузаманчух мелла а къаьсташ дара. Талламхоша цхьаьнатухура йерриг этнометтанийн йукъаралла аьккхийн, бацойн, гӀалгӀайн, кистӀийн, орстхойн, нохчийн, кхечу нехан а «нахчий» цӀе йолчу[К. 1][1][2] йа, наггахь, кистӀаш[3]. ХӀинцалерачу Ӏилманехь оцу йукъараллех олу «нах» къаьмнаш йа этнотоба. XX бӀешеран тӀаьхьарчу иттаннаш шерашкахь дуьйна «нах-къаьмнаш» боху термин наггахь синоним санна лелайо «вайнахца». И ший а термин Ӏилманан тираже йукъайаьккхина лингвисташ[4], тера ду, йина Ӏилманчаша. Амма, ойла йу, уьш кхоллайелла халкъехь, генара лелош йу наха[5]. 1970-чу шерашкахь дуьйна лингвистийн маьӀнехь нийса ду нах халкъаш бохучу терминана кӀел нахийн меттанаш буьйцурш массо а цхьаьнатохар, ткъа вайнах бохучу терминана кӀел нохчий а, гӀалгӀай а, йукъара бохур бу бацойн мотт буьцурш.

Йукъара хаамаш

Этно-социалан иерархи

Дуккха а халкъаш санна, шайн кхиаран цхьана муьрехь, шайна йукъахь хилла гергарлонан, мехкан, йукъараллин, тӀеман цхьаьнакхетараллин кепашна чолхе цӀерийн система лелош хилла нахаша. Ишттачу цхьаьнакхетараллин нахийн дӀахӀоттам лаьттара тайп-тайпанчу барамашкахь а, даржехь а йолчу тобанех, шайна йукъахь «доьзал» («цхьана зудчун доьзал») → «цӀа» («цхьана цӀийнан нах») → «некъий» («цхьана некъан нах») → «гаранаш» (цхьана генна нах) → «вар» → «тайпа». XX бӀешо йуккъе даьлча цхьа могӀа талламхоша хӀоттийра классификаци, цуьнца нийса а догӀуш, дукхахдолчу тайпанаша билггал йолу цхьаьнакхетарш кхуллуш хилла — тукхумаш (нохчашна йукъахь йуьхьанца къастийна уьш 8, тӀаккха 9[К. 2]) а «шахьарш» (гӀалгӀайн 6—7[К. 3]). Классификаци чолхе а, шалха а йара; цхьаболу тайпанаш хила тарлора нохчийн тукхумийн а, гӀалгӀайн шахьарийн а дакъа (масала, Орстхойн тайпанаш), ткъа вуьйш, цхьана а союзан йукъахь ца хила тарлора (масала, Нашхойн тайпанаш). Гергара мах хадорца, XIX бӀешо йуккъе даьлча гергарчу хьесапехь 135 нохчийн тайпа хилла, царех доьалгӀа дакъа талламхойн аьтто ца хилла цхьана а тукхумна тӀедилла[9], 50 гергга ду гӀагӀайн.

Тахана лору, «тукхум» а, «шахьар» — иза регион йа тайпа билгалдоккху дефиници(оьр.)нохч. йу. 1930-гӀа шераш долалуш, советийн этнографин Ӏилмано хьалхара гӀулчаш йахара Кавказан къаьмнийн социалан кхолламан кеп Ӏаморехь, Нохчийчоьнан регион билгалйаккхархьама, Ӏилмехь лелодаьккхира термин тукхум, «тайпан» синоним санна[10], мелла а тӀаьхьа, «шахьар» боху термин тӀетоьхна. Хила тарло, и терминаш, гергарлонан тобанаш санна а йоцуш, тайпанийн латтанаш декъадалар санна кхета йезаш хилар. Оьрсийн а, советийн а Ӏилманчас, бакъойовзархочо Б. К. Далгата кховдийра «тукхум» бохучу дешан маьӀна тайпанан я тукхаман синоним санна тиражера дӀадаккхар, йа кхин а дика аьлча, иза дерриге а дӀадаккхар[11]. Цхьаьнакепара ца кхетадодера шира нахийн система, нахийн цхьаьнакхетараллин цӀерийн тайп-тайпана кепаш, XIX бӀешарахь дуьйна российн кавказйовзарехь йштта цхьаьнакхетараллашна лелайора термин «маьрша йукъаралла» йа «йукъаралла» (и термин ца лелайо нах къаьмнашна бен).

Динан цхьаьнакхетараллаш

Къилбаседа Кавказан регион истори кхоллайаларан ладаме фактор йу нахийн бахархошна кхузахь суннийн ислам чӀагӀдалар. Динан бух тӀехь ладаме Ӏаткъам бора динан цхьаьнакхераллаш — «вирдаш». И син-мехаллин вежараллаш кхолладелла тӀарикъатийн бух тӀаьхь, нахашна йукъахь уггаре даьржинарг — къадарин а, накъшбандин а тӀарикъат ду. Масала, НР Коьрто Р. А. Кадыровс леладо Нохчийчохь къадарин тӀарикъат хьаьжин мурд ву ву иза, ша Кишиев Кунта-Хьаьжин вирдера ву иза, ткъа Российн Пачхьакхан думин депутат А. Д. Делимханов ву оццу тӀарикъатан Митаев Бамат-Гири-хьаьжин вирдера. НР дерриг вирдаш ду: 7 кадарин а, 22 накъшбандин а тӀарикъатийн. Иштта кхузаманан нохчийн кегийрхошна йукъахь кӀезиг бац суьпалла эцаний а, тӀе ца оьцурш[12].

Этносан классификаци

Революци хилале хьалха Российн империн талламхоша нах (цу шерашкара терминологехь «нохчий» боху цӀе лелайора массо а нах-мотт буьйцучу къаьмнашна) «малхбален ламанан тобанан» «кавказхойн» къам олуш хилла[13].

Охьаховшара а, барам а

ЭСБЕ-ца, Кавказан тӀом (1817—1864) болабалале нах къаьмнаш а, этнотобанаш а дехара Соьлжин, Яьссин, Кавказан лаьмнашна йукъарачу махкахь. ТӀом дӀабаьлча, кхин дӀа а, XIX а, XX а бӀешерийн дозанехь, уьш ийна бехара оьрсашца а, гӀумкашца а Теркан областехь, хӀирашна малхбалехьа, Теркан а, областан къилба дозанна йукъахь, Теркан чӀожера ГӀурийн хьосташка кхаччалц[13].

Этноса истори

ТӀеман фактор чӀогӀа хаайелла нахийн исторехь — Къилбаседа Кавказ даиман хилла чолхе баланийн шад иза схьайаьккхинчу Российна, ткъа нах къамнаш къастара башха къовсамца маршо. Нах къаьмнаш охьахевшина область йуккъера бӀешарахь — Малхбален Кавказан ламанан системийн малхбузе дакъа.

Нах къаьмнаш (Нохч-ГӀалгӀайчоь)
Turquoise pog.svg

Гуьржийн Ӏаткъам

Ширачу заманахь дуьйна нахийн а, гуьржийн а (тушхоша, пхийша) ламанхоша вовшашкара схьаоьцура материалан оьздангаллин хӀуманаш (масала, лаьмнийн латтанаш лелоран гӀирс), гӀишлошйаран говзалла (масала, бӀевнаш йаран технологеш), латта лелоран хьесапаш (масала, искусственни латтан дакъош-террасаш кхоллар а, даьхнилелоран башхаллаш а)[14]. Гуьржаша схьаэцара Къилбаседа Кавказхошкара цхьадолу духарш, дукха йукъара хӀумнаш карадо нахийн а, гуьржийн а музыкехь, хелхаршкахь, эшарш лакхаран кхоллараллехь а[15]. Оьздангаллин вовшашна тӀеӀаткъам бар доьзна ду цхьа могӀа йукъараллин институтийн йукъара хиларца, цхьатерра дезденош (масала, йол хьакхарца доьзна даздар), хаддаза къаьмнийн элементаш хийцайаларца[16] (масала, дисина дийцар нах йукъараллера маьлхий гуьржийн йукхараллера пхийх схьабовларх[17]). Нах-гуьржийн меттан параллелаш документашца гайтина, меттанаш вовшашца хьалдолуш хилар тӀечӀагӀдеш; эпиграфин хӀолламаш Ӏалашбина — гуьржийн маттахь цхьа могӀа йозанаш Тхаба-Йерда кхерчан (кхузаманан Ламанан ГӀалгӀайчоь) экъанаш тӀехь, нахийн маьлха кешнаш тӀехь, кхечу гӀишлойн пенаш тӀехь[16]. X—XIII бӀешарахь Гуьржийн паччахьаллера ламанхойн латтанаш тӀехь керсталла даьржина, деш хилла керста нехан йерданаш меттигера гӀишлошйаран техника а лелош[14]. Оцу муьрехь гуьржаша бина хила тарлуш долу Тхаба-Ерда кхерч хилла луларчу къаьмнийн цхьаьнакхетаран меттиг, Ӏадатан бакъонан буха тӀехь девнаш дерзош[14].

XII—XIII бӀешерашкахь гуьржийн феодалан паччахьаллин дозанаш хаъал шордала доладелира, иза хилира Чоьхьара Кавказан уггар йаккхийчу а, Ӏаткъамечу а пачхьалкхех цхьаъ[18]. Иштта Гуьржийн паччахьаллица уьйранаш тосу Къилбаседа Кавказо, башха гергарчу лулахоша — нохчаша, хӀираша, Къилба ДегӀастан къаьмнаша[18]. Гуьржийчоьнан дозанца йолчу Къилбаседа Кавказан лаьмнийн кӀошташкахь хаалуш тӀеӀаткъам бира гуьржийн къоман оьздангалло (хьалхалерчу заманашкахь санна доцуш, XIII бӀешо долалуш дуьйна нахийн маттана коьртачу декъана тӀеӀаткъам бира, ткъа лаьмнийн меттанашкара дешнаш чудевлира гуьржийн меттанашна тӀе Къилбаседа Кавказан меттанаш), йохк-эцаран а, экономикин а уьйранаш латтайора (гуьржийн цӀестан ахчанаш шуьйра даьржира, делахь а Къилбаседа Кавказан ламанхойн а, церан уггар гергара лулахойн а йукъара йохк-эцар коьртачу декъана хийцаран хилла)[19]. Гуьржийн паччахьаш, гуттара чоьхьара а, арахьара а тӀемашца бохкуш хилла, ТӀеман гӀо доьхуш хилла Къилбаседа Кавказан ламанхошка, цхьаьна моггӀара хӀирашца, ДегӀастан ламанхошца, нахийн тайпанийн векалш иштта гӀуллакхдина Баграт IV, Давид ГӀишлошйархочунна, Георгий III, Тамарин а, кхечеран эскаршкахь[15]. 1230-гӀа шерашкахь, Джалал ад-Дин Мангубердис Гуьржийчоьнна йух-йуха а тӀелеттачу муьрехь, цара дора Гуьржийчоьнна дерриге а гӀо[15]. XV бӀешарахь дуьйна, Гуьржийн паччахьалла йоьхначул тӀаьхьа, лулахь цхьайолчу нах йукъараллашца йисира Кахетин паччахьалла, цара кхин дӀа Ӏаткъам латтабора ламанхошна[20].

Тахана хууш ду, цхьа могӀа нахийн йукъараллаш гуьржийн феодалан паччахьаллех вассалийн йозуш хилар[21]. Гуьржийчоьнца доза долчу нахийн йукъараллашна гуьржийн феодалан паччахьаллица йукъаметтигаш тайп-тайпана йара — наггахь йозуш, ах йозуш йа ур-атталла йозуш йоцуш, иза билггал дӀахӀоттийна дац, делахь а, хетарехь, нахийн йукъараллашкахь чоьхьара урхалла йуьртан йукъараллин меженаша дӀахьош хилла[21].

XVI—XVII бӀешераш

XVI—XVII бӀешерашкахь нахах лаьцна хаамаш кӀезга бу, гуьржийн а, дегӀастан а хьосташа луш бу. Кхин а тоьшаллаш девзаш ду Российн паччахьаллин(оьр.)нохч. хаамашца (шираоьрсийн маттахь йаздина) Теркан гӀалин воеводаша Москохан векалийн омре а, Аштаркхнен Омрин палате[22]. Оьрсийн хьосташа тайп-тайпанчу хенахь а, тайп-тайпанчу цӀерашца а хьахош ду тайп-тайпана «ламанан нах» а, «ламанан латтанаш» а олуш долу хӀуманаш. Цкъацкъа церан йерриге а тептарш каро йиш йу, тайп-тайпанчу шерашкара документашкахь дика цхьаьнадогӀуш йолу вариантан цӀераш а луш, цу кепара Теркан гӀалин урхаллин Ӏаткъаман кхачонехь хиллачу, кӀезиг-дукха цаьрца хаддаза йукъаметтигаш латтош хиллачу кавказхойн тайпанийн цхьаьнакхетараллин гуо билгалбоккхуш. «Ламанан адамийн» а, «латтанийн» а тептаршна йукъахь дуьххьара хьахийна нах-ваьрраш а, мехкаш а дара, 1580-гӀа шерашкахь[23].

Оьрсийн маттахь долчу хьосташкахь тоьшалла дина нах-къаьмнийн тептар,
иштта тӀаьхьарчу хьосташкахь цунах йогӀуш йолу цхьаьнакхетараллаш а:
XVI—XVII бӀешерийн хбосташ
(терминологи Оьрсийн паччахьаллехь:
«ламанан нах» а, «ламанан латташ» а)		 XIX бӀеран хьосташ
(терминологи Российн
имперехь: «йукъараллаш»)		 XX бӀешеран хьосташ
(терминологи
ССРС: «этнотобанаш»)		 Ламаста классификаци
(тукхумаш/шахьараш, тайпанаш,
гараш, некъий, кхин а)
ококаш[24]
Акочанаш[24]
Ококаш[24]
Окохаш[24]
Окухаш[24]
Окочанаш[24]
Окоченяш[24]
Окучанаш[24]

гӀуллакхехь болу окочанаш[25]

Ококийн латта (Аьккхийн латта)[24]
Ококий латта/латта[24]

Шира Окохаш[25]
Ококийн йуьрт[25]

Аьккхий аьккхий-Ӏовхой нохчийн тукхум
Ерохан адамаш[24] Ерохан хума кхоллу меттигаш[24] Джерах[26] гӀалгӀайн шахьар
— Индельски латта[25]
Индили[25]
Калканхой[24]
Калканийн нах[24]
Калкаш[27]
Колканхой[24]		 Калканхойн хума кхоллу меттигаш[24]
Калкасийн хума кхоллу меттигаш[24]
Колканийн латта[24]		 ГӀалгӀа[26]
ГӀалгӀай[28]		 гӀалгӀайн шахьар
кисташ[25]
кистичанаш[25]		 — кистинаш[26]
Мерези[24]
Мерезин нах[24]
Мирези[24]		 Мерезин латта[24] Мереджой[24] мержой орстхойн тукхум
Минкизаш[24]
Мичкизаш[24]
Мичкизянаш[24]		 Мичкисийн латта[24]
Мичкисийн хума кхоллу меттигаш[24]		 Мичикич[24] — —
Мулкаш[24]
Мулкин нах[24]		 Мулкин латта[24] Мулкъой[24] мулкъой нохчийн тайпа, тукхум
йукъа ца доьду
— Отчанийн латта[24] Чантин фамили[24] чӀаьнтий нохчийн тукхум
Тшанийн нах[24] — Шуьйта[24] шотой нохчийн тукхум
Шибуташ[24]
Шибутянаш[24]
Шубуташ[24]		 Шибутийн латта/латта[24]
Шибутийн хума кхоллу меттигаш[24]		 Шубут[24] — нохчийн тайп, наггахь
шотошца дусту

Билгалдахарш

Комментареш
  1. ↑ Например, А. П. Берже «Чечня и чеченцы» (Берже, 1859, с. 80—83), Б. К. Далгат «Родовой быт и обычное право чеченцев и ингушей» (Далгат, 2008, с. 40—41).
  2. ↑ Первым ввёл деление чеченских тайпов на тукхумы советский государственный и партийный деятель, чеченский писатель и поэт М. А. Мамакаев. В статье 1934 года (опубликована в 1936 году) «Правовой институт тайпизма и процесс его разложения», автор совсем не упоминает термин тукхум[6]. Он появляется в изменённых и дополненных переизданиях этой работы 1962 года — «Чеченский тайп (род) и процесс его разложения», здесь М. А. Мамакаев выделил 8 чеченских тукхумов[7] и 1973 года — «Чеченский тайп (род) в период его разложения», здесь уже общепринятая в дальнейшем цифра — 9 тукхумов[8].
  3. ↑ Ингушский историк Н. Д. Кодзоев указывал 6 ингушских шахаров: Галгай, Джейрахой, Орстхой, Фяппий, Цорой, Чулхой, также сообщал о легендарных 12 шахарах (Кодзоев, 2002); этнопсихолог, к.пед.н. О. С. Павлова указывала 7 ингушских шахаров, добавляя к предыдущим ещё Аккий (Павлова, 2012, с. 34), но в её работе также присутствует утверждение и о самостоятельном положении общества Орстхой (Павлова, 2012, с. 57, 59).
  4. ↑ Основные источники: словарь «Топонимия Чечено-Ингушетии» А. С. Сулейманова (1976—1985), монография Я. З. Ахмадова (2009), карты Генштаба СССР (1981—1988) и ФГУП «Госгисцентра» (2001).
Хьосташ
  1. ↑ Берже, 1991 (1859), с. 3.
  2. ↑ Далгат, 2008, с. 40.
  3. ↑ Броневский, 1823, с. 151, 153, 155.
  4. ↑ Волкова, 1974, с. 142.
  5. ↑ Ахмадов Ш. Б., 2002, с. 54.
  6. ↑ Мамакаев, 1936, с. 55—71.
  7. ↑ Мамакаев, 1962, с. 10, 42.
  8. ↑ Мамакаев, 1973, с. 16—19, 84.
  9. ↑ Мамакаев, 1973, с. 18—19.
  10. ↑ Натаев, 2015, с. 2, 7.
  11. ↑ Далгат, 2008, с. 86, 98.
  12. ↑ Кавказ.Реалии, 03.01.2017.
  13. ↑ 1 2 Чеченцы // ЭСБЕ. Т. XXXVIIIA, 1903, с. 785.
  14. ↑ 1 2 3 Ист. народов Сев. Кавказа, 1988, с. 262.
  15. ↑ 1 2 3 Ист. народов Сев. Кавказа, 1988, с. 264.
  16. ↑ 1 2 Ист. народов Сев. Кавказа, 1988, с. 262—263.
  17. ↑ Волкова, 1973, с. 166—167.
  18. ↑ 1 2 Ист. народов Сев. Кавказа, 1988, с. 261.
  19. ↑ Ист. народов Сев. Кавказа, 1988, с. 261—264.
  20. ↑ Ист. народов Сев. Кавказа, 1988, с. 239, 261.
  21. ↑ 1 2 Ист. народов Сев. Кавказа, 1988, с. 239.
  22. ↑ Кушева, 1963, с. 59—60.
  23. ↑ Кушева, 1963, с. 60—61.
  24. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 Кушева, 1963, с. 62.
  25. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 Кушева, 1963, с. 63.
  26. ↑ 1 2 3 Кушева, 1963, с. 64.
  27. ↑ Кушева, 1963, с. 64. 65.
  28. ↑ Кушева, 1963, с. 65.

Литература

  • Чечня и Ингушетия в XVIII — начале XIX века. (Очерки социально-экономического развития и общественно-политического устройства Чечни и Ингушетии в XVIII — начале XIX века) / Научн. ред. А. Д. Яндаров. — АН Чеченской Республики. Чеченский государственный университет. НИИ гуманитарных наук Чеченской Республики. — Элиста: АПП «Джангар», 2002. — 528 с. — ISBN 5-94587-072-3.
  • Берже А. П. Чечня и чеченцы : Вместо отделения четвёртого статья // Кавказский календарь 1860 (високосный) = Кавказскій календарь 1860 (високосный) : ежегодн. справ. / изданный при Главном Управлении Наместника Кавказского. — XV год. — Тифлис : печатано с Высочайшего Е.И.В. соизволения в типографии Главного Управления Наместника Кавказского, 1859. — С. I—VII, 1—140. — 425 с. : с ил. и карт.
    • Берже А. П.] Чечня и чеченцы / Подгот. текста и предисл. Я. З. Ахмадова и И. Б. Мунаева, ред. Е. А. Куприянова. — Гр. : Книга, 1991 (1859). — 112 с. : 1 карта-вклад. — (современное переиздание 1859 г.). — 30 000 экз. — ISBN 5-7666-0241-3.
  • Броневский С. М. Новейшие географические и исторические известия о Кавказе. — М. : Тип. С. Селивановского, 1823.
  • Волкова Н. Г. Этнонимы и племенные названия Северного Кавказа : монгр. / Ответ. ред. Л. И. Лавров. — АН СССР. Ин-т этнографии им. Н. Н. Миклухо-Маклая. — М. : Наука (ГРВЛ), 1973. — 206 [2] с. — 1600 экз.
  • Волкова Н. Г. Этнический состав населения Северного Кавказа в XVIII — начале XX века : монгр. / Ответ. ред. В. К. Гарданов. — АН СССР. Ин-т этнологии и антропологии им. Н. Н. Миклухо-Маклая. — М. : Наука, 1974. — 276 с. : с 3 карт. — 2300 экз.
  • Далгат Б. К. Родовой быт и обычное право чеченцев и ингушей : моногр. / Подгот. изд. и предисл. У. Б. Далгат, послесловие Ю. Ю. Карпова, ответ. ред. В. А. Тишков. — РАН. Ин-т этнологии и антропологии им. Н. Н. Миклухо-Маклая. Ин-т мировой литературы им. А. М. Горького. — М. : ИМЛИ РАН, 2008. — 382 с. — (современное переиздание исследований и материалов 1892—1894 гг.). — 2000 экз. — ISBN 978-5-9208-0307-8.
  • История народов Северного Кавказа с древнейших времен до конца XVIII в. : коллективная моногр. / Ответ. ред. Б. Б. Пиотровский, ответ. ред. серии А. Л. Нарочницкий. — Ин-т истории, Ин-т археологии, Ин-т этнографии, Дагестанский филиал АН СССР. — М. : Наука, 1988. — Кн. I. — 544 с. — (История народов Северного Кавказа в 4-х книгах). — 14 000 экз. — ISBN 5-02-009486-2.
  • Кодзоев Н. Д. Глава 4. § 1. Жизнь ингушей на равнинах и в горах // История ингушского народа. — 2002.
  • Кушева Е. Н. Народы Северного Кавказа и их связи с Россией (вторая половина XVI — 30-е годы XVII века) : моногр. / Ред. изд-ва И. У. Будовниц. — АН СССР. Ин-т истории. — М. : Изд-во АН СССР, 2-я тип., 1963. — 372 с. — 1500 экз.
  • Мамакаев М. А. Чеченский тайп (род) и процесс его разложения : ст. // «Известия Чечено-Ингушского НИИ истории, языка и литературы» : газета. — Гр., 1936. — (написана в 1934 г., отдельное изд. подготовленное в 1937 г. не увидело свет).
  • Мамакаев М. А. Чеченский тайп (род) и процесс его разложения : научн.-исслед. раб. / Ред. Ф. М. Колесников. — [1-е изд. работы 1934 г.] — Гр. : Чечено-Ингушское книжное изд-во, 1962. — 47 с. — 1500 экз.
  • Мамакаев М. А. Чеченский тайп (род) в период его разложения : научн.-исслед. раб. / Ред. Х. М. Джабраилов. — [Переизд. работы 1934 г., пересмотр. версия]. — Гр. : Чечено-Ингушское книжное изд-во, 1973. — 100 с. — 10 000 экз.
  • Натаев С. А. К вопросу об институте «Тухум/тохум/тукъум/тукхам» у народов Кавказа(оьр.) // Гуманитарные, социально-экономические и общественные науки : журнал. — 2015. — С. 265—269.
  • Pavlova, O. S. (Olʹga Sergeevna), Павлова, О. С. (Ольга Сергеевна). Ингушский этнос на современном этапе: черты социально-психологического портрета. — Moskva: Forum, 2012. — С. 59. — 383 pages с. — ISBN 9785911346652, 5911346656.
  • Штернберг Л. Я. Чеченцы : ст. // ЭСБЕ = Энциклопедическій словарь : энцикл. : в 86 (84 + 2 доп.) т. / Под ред. К. К. Арсеньева и Ф. Ф. Петрушевскаго. — СПб. : Изд-во Ф. А. Брокгауза и И. А. Ефрона, 1903. — Т. XXXVIIIA (Человек — Чугуевский полк). — С. 785—786. — 483-958, 2, [20 б/н] с ил., карт. с.

Кхин дӀа темана тӀехь

Категореш