Оьрсийн меттан версиБашха проекташ
Мотт хийца
РУВИКИ-Х ЛАЬЦНА

НогӀий

НогӀий (оьрс. Ногайцы, шайх олу — ногӀай /noˈʁaj/; дукх.т. ногӀайлар /noʁajˈɫaɾ/) — туьркийн къам, карарчу хенахь деха Къилбаседа Кавказехь, кхин а Лахара Ийдалйистан къилбехахь. Хьалха баьхна кхин а Къилбаседа ӀаьрдахӀордйистехь (XIX бӀешо йуккъе даххалц), бай-аренашкахь Ийдалан а, Уралан а йукъахь (XVI бӀешо йуккъе даххалц), Малхбузен Кхазакхстанехь. XV шеран чаккхенер — XVI бӀешеран йуьххьехь ногӀийн кхерстар кхочура: къилбаседа-малхбалехь — Малхбуза-Сибрехан чутаӀе, къилбаседа-малхбузехь — Казанан ханалле, къилба-малхбузехь — Аралйисте а, Каспиййистан къилбаседе а.

НогӀийн Ордан(оьр.)нохч. бахархойн тӀаьхьенаш. Россера барам — 109 эзар стаг 2021 шарахь бахархой багарбаран жамӀашца.

Этноним

Фасмер Максан дошамца(оьр.)нохч., этноним схьадолу гӀирма-гӀезалойн nоɣаi — изза ду, кхазакх. nоɣаi «Российн малхбалехь веха гӀезало». Бух тӀаьхь лаьтта монголийн nоqаi «жӀаьла»[21][22].

А. Ф. Вельтмана(оьр.)нохч. верси кховдийна, ногӀи монголийн маттахь — «жӀаьла», ткъа ширамонголийн — «борз»[23]. Дешин Ордан мур боцург уггаре хьалха ногӀий хьахабар ду Аль-МасӀудин (X бӀешо)[24].

Этногенез

НогӀийн къаьмнийн истори уггаре а хьалха дӀахӀоттийна йу гаьннаш долу тайпанийн стратификацин цӀе тилларца, цигахь билгалчу тайпанийн а, фратрийн а этнонимика, тайпанан-доьзалан билгалонаш йукъара билгалйахарца цхьаьна — тамга — шера лар йо этногенетикин а, историн-оьздангаллин а хаддаза хиларца. Халкъан этнически бух кхоьллина бу найманаш санна ширачу халкъаша:[25], сиракаш, уйсунаш, канглыш, кипчакаш, аланаш, мангыташ, булгараш, байысаш, бодыракаш, кобанаш, байдараш, мажараш, кхин берш а, бехаш болу Иртышйистехь, Къилбаседа-Малхбузен Монголехь, Йуккъера Азехь, Къилба Хьалха Уралехь, Лахара Ийдалйистехь, Къилбаседа Кавказехь, ГӀирмехь, Къилбаседа ӀаьжахӀордйистехь, Донйистехь, Азовйистехь, Лахара Днепрйистехь[26][27]. Царех дукхах болчера шайн пачхьалкхаш хилла.

«НогӀий» этноним гучуйалар, ламастехь, ногӀийн къаьм кхолладаларан йуьхьанцара мур санна бу.[28][29] Цуо йоьхку Деши Ордан(оьр.)нохч. тӀеман-политикин гӀуллакххочуьнца беклербекца НогӀийца (XIII бӀешо)[30], цуо бина шен агӀончаш тайп-тайпана протоногӀийн этносийн тобанех, цара схьаийцира тӀаьхьа шайн тхьамдан цӀе[31]. Хууш ду, НогӀийн тӀетовжар хиллий коьртаниг кипчакийн-половцийн, узо-печенегийн, аланийн тайпанийн гуон: "Дукхаха болу монголаш Токхтайн агӀор бовларца, — йаздо М. Г. Сафаргалиевс, — НогӀийн тӀетовжа таро йацара половцашна а, аланашна а бен, уьш «НогӀийн тешаме агӀончаш» бисира[32]. ХӀинца девзаш долчу хьосташца[33], уггаре хьалха НогӀийн цӀе, гучуйелира Дешин Ордан муьрехь, иза йу «nogai» аьлла билгало хӀордан картин тӀехь Дестран аьрру бердан бохаллехь[34] венецин картографан Андреа Бианкон 1436 шарахь. Беклербек НогӀий (XIII бӀешо) тӀаьхьа цуьнан цӀе лелийнарг ву иштт Деши Ордан беклербек — Кият тайпанара Мамай (XIV бӀешо)[35]. Кхин дӀа йаржайар этноним «ногӀий» доьхку Дешин Ордан беклербекца Эдигеца (XV бӀешо)[36].

Деши Ордан тӀаьхьарчу муьрехь йукъара «ногӀий» цӀарца цхьанакхийтира Дунайна— Донна — ГӀобана — ГӀум-хин — Теркан — Ийдалан — Уралан — Эмбин хишна йукъара берриг кхерста а, ахкхерста а бай-аренан бахархой[37].

Шуьйра географехь этноним «ногӀий» йаржар мухар тоьхна дукхах долчу къилбаседан къаьмнийн халкъан кхолларехь. НогӀий Малхбален Европин, Къилбаседа Кавказан, Ийдал-Уралан, Къилба Уралан, Йуккъера Азин къаьмнийн турпалаллин эпосийн сюжетехь карабо[38][39][40][41][42][43][44][45][46][47][48][49][50][51][52].

НогӀийн меттан гергарло тидаме эцча, церан меттан генезисан историн бухна къаьсттина тӀеӀаткъам бира тӀаьхьарчу хьалхарчу йуккъера бӀешерашкахь кипчак-половцийн гуо цхьаьнатохаро, цуьнан мотт уггаре а чӀогӀа кхиира малхбален кипчакашца гергарлонан хьелашкахь коьрта гаьннаш кхоьллина малхбузера элементаш алсам йолуш ногӀийн тайпанан ийна мотт[53].

НогӀий а, мангыташ а

НогӀий термин хьалха ца девзира оьрсийн а, туркойн а, европин а авторшна[54][55]; малхбален хьосташкахь: Ӏарбийн, сефевидгӀеран, туьркийн, кхечеран, царна йукъахь Абулгази а, XVIII бӀешо кхаччалц, ногӀех олура мангыташ[56]. Иза доьзна ду, монголийн тайпанаша схьайаьхначул тӀаьхьа Кипчакийн бай-аренаш йекъарца нутагашна, ткъа монголел хьалхара кипчакийн тайпанашна декъадалар хӀаллакдира. Мангутийн нутагашкахь нисбелла кипчакех мангыташ хилира[57], цара шеш ларара ногӀий, Ийдал-Уралан хишна йукъара, ӀаьжахӀордйистера, Къилбаседа Кавказера, ГӀирмера кхелхина XIII а, XIV а бӀешерашкахь. Хетарехь, цу тӀехь йуьйцург йу, НогӀий эшначул тӀаьхьа, цуьнан улусан халкъ Токтайн кӀенташна йукъахь декъаделла зама[26][58][59][60][61][62][63]. ДӀайолалуш йолу меттиг, ГӀирма, Кавказ санна, ногӀийн хилла ца Ӏаш, башкирийн, каракалпакийн, нохчийн, иштта кхечеран а халкъан иэсаша гойтуш йу.[64] Легендица, «ногӀай» титул-куьйа лелош йолу Эдиген тӀаьхьенан Ӏедалехь йолу ногӀийн династи, шен схьадалар хьалхарчу халиф Абу-Бакре кхаччалц ду. И орамаш йукъара тӀеэцна хилла ногӀийн къомана йукъахь, цу кепара легализаци йеш хилла Эдиген тӀаьхьенан тӀеман а, политикин а ницкъ, йерриге а историн муьрехь, Дашочу Ордан тӀаьхьарчу пачхьалкхийн[65].

Чеккхенца НогӀийн Орда кхоллайелла ша йолчу пачхьалкхе. С. А. Плетнёвс билгалдоккху, НогӀий Орда, ногӀийн этносан консолидацин базис хилла, лаьттина коьртаниг половцин (кипчакийн) бахархойн тӀаьхьенах, XIII бӀешеран йуккъехь йукъатоьхна хилла Дешин Ордан[66]. НогӀийн йукъара синоним хилла туьркийн маттара сансыз (чот йоцуш дукха) боху дош. Русехь а, Европехь а лаьтташ хилла, НогӀийн Ордан бахархойн инзаре дукха хиларх лаьцна — кхечу тюркийн пачхьалкхашна йукъахь уггаре а дукха адамаш долчу — Дашочу Ордан тӀаьхьенех лаьцна: «Церан (ногӀийн) терахь, хӀордан гӀум санна хилла». «Вайн халкъ хӀорд санна хилла», — аьлла, дӀакхайкхийра шаьш ногӀий, шайн XV бӀешарахь хиллачу поэтан Шал-Кийиз Тиленши-улийн балдашкахула. НогӀийн бийшна йукъахь шайн терахьийн дика даьржина къастам бара: «кырк сан ногай» — «шовзткъа ногӀий сан». А.И.-М Сикалиевс дийцарехь, 15-гӀа бӀешо долалуш берриге а ногӀийн халкъ лаххара а 4 миллион стаг хилла[67][68][69][70].

Цуьнца цхьаьна цхьа могӀа авторша, масала, М. Ходарковскийс, Ю. А. Евстигнеевс, М. Т. Тынышпаевс, кхиболчара а, ногӀийн Ордан йуьхьанца бух хилла «мангут (мангыт)» аьлла девзаш долу монголийн тайпа, аьлла хеташ бу[71][72][73][74].

М. Т. Тынышпаевс билгалдаккхарехь, ногӀийн къомах 90 % гергга мангыташ бара[74]. XIII бӀешарахь мангытех кхийтира дуккху а туьркийн тайпанаш, цхьанне цара дира Дешин Ордан тӀемахьакаман НогӀийн эскар[72], тӀаьхьа Деши Ордан цхьаьна урхалча хилла[72]. Цул тӀаьхьа бӀешо даьлча, Ордан тайп-тайпанчу дакъошна йукъара зӀенаш гӀелйелча, ногӀий гучубовлу, Ӏедалехь йолу ногӀийн династин бухбиллархо хилла волу Мангытийн тайпанах тӀеман хьалханча Эдигейн куьйга кӀел тӀом беш. XVI бӀешо йуккъе далале мангиташ чӀогӀа тюркийн хийцамаш бина бара, амма цара кхидӀа а ногӀайшна тӀехь олалла дора, дуккха а луларчу къаьмнаша ногӀайх олура Мангытийн орда аьлла[72]. Ю. А. Евстигнеевс дийцарехь, йуьхьанцара мангытийн буьйра — мангутийн тӀаьхьенаш йара, берриг аьлча санна Монголера кхелхина болу Джучи Улусе[73]. Кхин а цхьа могӀа авторша йаздина мангуташ Джучийн Улусашна йукъабахарх лаьцна (Л. Н. Гумилёв[75], В. Л. Егоров[76], А. Очир[77], кхин берш а.[78]).

В. В. Трепавловс дийцарехь, официалан хроникаша гойтуш ца хилла мангуташ Дашт-и-Кипчаке дӀакхалхар, цигахь тӀаьхьо кхоллаелла Мангутийн йурт. Мангутийн доккхаха долу дакъа дисира Монголехь йа тӀом бира Цийчохь: мангуташ империн аьрру агӀонан бара, церан формалан бух бацара Дашт-и-Кипчаке дӀабаха. Амма В. В. Трепавловс йукъара ца доккху, вуно кӀезиг мангуташ Малхбузе чу а бахана, мотт а, оьздангалла а тӀе а эцна, кипчакийн мотт буьйцучу Ӏаламе дӀатарбелла хилар. Иштта, хетарехь, XIV бӀешеран хьалхарчу декъехь гучубевлла туьркаш-мангуташ[79].

А. Ю. Якубовский, мелхо а, тешна вара, мангуташ (хонгираташ санна) шайн тайпанан башхалла ларйеш, цхьаалла ца йойъуш, цул тӀаьхьа кхиъна маьӀне къаьмнаш хилла. Бакъ ду, уьш «шайн нохчийн мотт ларбан аьтто ца баьлла, тюркийн матте бевлла». Амма В. В. Трепавловс дийцарехь, мангыташ, кунграташ, цаьрца санна болу кхин а дуккха а нах, бакъдерг аьлча, алсам хила тарло кипчакийн элий, дӀасабаржийна догӀучу монголийн тайпанийн йурташна (йа монг. нутагашна) йукъахь — меттигерчу туркошца дуьстича, терахьашца кӀезиг бара[79].

НогӀийн элийн генеалогина тӀе а тевжаш, Ӏ.С. Капаев кхаьчна жамӀе, Докийн кӀант Абабек-Керей мангытийн — Дохолгу кӀант ву аьлла, цуьнан эзар салтин тобано дакъалаьцна Бату хан коьртехь а волуш малхбузе дахарехь. Угэдей волуш Дохолгу кхелаца вийра. Бату-Хана шеца латтийна и эзар мангыт, цул тӀаьхьа Минкадаран (НогӀийн вешин) кӀентан Тутаран (йа татаран) куьйга кӀел, Хулагин эскаршка дӀахьажийна, "монголийн Гергарчу Малхбален тӀамехь дакъалаца. Иштта, мангыташ кхача тарлора Гергарчу Малхбале. Хууш ду, Хулагин эскарш, найман Кет-БугӀа коьртехь а волуш, Димашкъ, Хьайбар схьа а йаьккхина, Къудс-ГӀалина тӀегӀертачу меттигашкахь сецна хилар. Дешин Ордан эскаршна омар кхаьчна Хулагаца ийгӀинчу Берке-ханегара цӀа дуьйла аьлла йа мамлюкийн агӀор довла аьлла. Дика хила тарло, Эдиген дайх цхьаъ хӀокху муьрехь Димашкъана урхалла дан хӀоттийна хилар, ткъа цул тӀаьхьа, мамлюкашка дерзаран муьрехь, Байбарса хӀоттийна Маккана а, Антиохина а, Мамлюкийн султанат кхечу кӀошташна а урхалла дан. Иштта цунна хетарехь мангыташ хилла Джучин улусехь, цхьацца а, тайпанашца а, Бату-ханан замара дуьйна. Мангытийн векалш, иштта конгратийн, киятийн, салджиутийн, джалаирийн, дурменийн а, массо а кхечу тайпанийн а орамера йуьтара, дӀасакъаьсташ, интеграци йира, тешаме хиларна а, муьтӀахь хиларна а, массо а кхерста цхьаьнакхетараллашка, ткъа НогӀий а, Тохта а, ткъа экспансионан Шибанан тӀаьхьенаш латтийра Ордан оцу тайпанийн векалийн[80].

В. С. Дмитриевс кховдийра Мангут — Мангыт этнониман тидар, йеккъа цхьана монголийн тайпанех цхьаъ санна а доцуш, мостагӀчунна го бан безаш долу эскаран дакъа санна, иза флангашкара дӀа а лаьцна, ткъа оцу хеннахь уруташа фронтан тӀелатар дан а дезаш[81].

ДегӀастара ногӀашна йукъахь кхазакхийн талламхоша Ж. М. Сабитовс а, А. К. Абдуллина этногенетикин хаамаш харжарца, Тарумовкин кӀоштара Аневски йуьртара Байата йа Торе тайпанан векал, цуо дийцарехь иза тӀаьхьенах ву Едишкулан ордан мурзийн, иза авторо во генеалогица Эдиге некъийн урхалла дечу ногӀийн силсилах, иза хилира C2-старкластеран векал, авторша нирун-монголийн тайпанашца дузуш долу, цу йукъадогӀуш хилла мангыт тайпа хуьлийта иза[82].

Этносан тобанаш

ДегӀаста а, Нохчийчоь а:

  • КхараногӀайлар
  • Таркушылар (Таркхой)
  • Яксайшылар
  • Костекшилер
  • Сулакшылар

Кхарачой-Чергазийн Республика а, Кочубеевскан кӀошт Ставрополан мохк:

  • ГӀобанан ногӀий

Аштаркхнен область:

  • Эдил-шидер (Ийдалан) йа Аштаркханшылар (Аштаркхненаш):

ГӀалмакхойчоь:

  • Утараш

Нефтекумскан а, Степнойн кӀошташ а Ставрополан мехкан:

  • Ашыкулакшылар (Ачикулакан):
    • Ембойлукахой
    • Етишкульхой
    • Едисанхой

Минводан кӀошт Ставрополан мехкан:

  • Куьми йа Бештавшылар (ГӀуман йа Пятигорскан)
    [86]

Кхазакхашна йукъахь Жима жузан:

  • НогӀий-кхазакхаш

НогӀаша дакъа лаьцна гӀирмин гӀезалойн этносан тоба кхуллуш, царех олу бай-аренан гӀирмин гӀезалой[87][88].

НогӀийн тайпанаш

Ас, Аксюрют, Алчин, Ашамайлы, Алтаяк, Бадай, Байис, Байгонды, Байулы, Батар, Баяут, Бодрак, Борлак, Булачи, Буркут, Бутас, Джалаир, Джуют, Дуван, Дурмен, Казак, Канглы, Кхара-Китай, Кхат, Кхатаган, Келечи, Кенегес, Кенегей, Кенетерк, Кереит, Кигит, Кипчак, ГӀиргӀаз, Киргин, Кирк, Китай, Кишлик, Кият, Кула-Аян, Кунграт, Маджар, Мангыт, Машкир, Меркит, Месит, Минг, Найман, Нукус, Келиаул, Онгут, Сарай, Сиджиут, Солут, Тама, Темир-Хаьжа, Тогай, Тогунчи, Тойтюбе, Турксен, Турчак, Узбек, Уймаут, Уйсун, Чалджиут, Чат, Чубалачи, Чумишлы, Шакманчи, Шемерден, Юз, Кулачи, Телеу, Уйгур, Чимбай[89][90].

Истори

НогӀийн дуьххьарлера пачхьалкхан кхоллам бара НогӀийн Орда, иза кхоллайелира Дашо Орда йохар бахьана долуш[91][92][93] — йаккхийчу кхерстачеран пачхьалкхех тӀаьххьарниг, кхузаманан Российн а, луларчу пачхьалкхийн а массо а бохург санна кхузаманан тюркийн къаьмнийн историна чӀогӀа тӀеӀаткъам бина йолу. НогӀийн Ордан пачхьалкх кхуллуш йолу титулан бахархой хилла ногӀий — Дунай тӀера Иртыш тӀекхаччалц дехачу къаьмнийн а, тайпанийн цхьаьнакхетарийн а конгломерат, уьш тӀеман-политикин цхьаьнакхетарехь тайпанийн стратификацин кепехь гучубевлла. Цу тукхаман коьртехь хилла кипчак-половцин, огӀуз-печенегаш, аланаш го. НогӀийн Ордано шена тӀеозош, наггахь латтадора кхин къаьмнаш шен пачхьалкхан декъашхой санна — цара ахча (ясакх) лора, цуо кхоьллира НогӀийн Орда конфедераци[94]. НогӀийн пачхьалкхалла кхоллайалар ламастехь доьзна ду Дашочу Ордан темникан НогӀийн цӀарца.

undefined

Пхийтта шарахь сов Дашочу Ордан эскарна куьйгалла деш, НогӀис шен цӀе йаьккхира башха тӀеман хьалханча санна: цо эшийра ГӀажарийчоьнан хулагуидийн эскар, куьйгалла дира Европин пачхьалкхашна дуьхьал дӀахьочу кампанешна, ткъа Византино а, Сербино а, Болгарино а къобалйира цунна шайн вассалалла. НогӀий сел Ӏаткъаме хилла, цуьнан заманхоша а, цхьа могӀа гӀарабевллачу Ӏеламнаха а лоруш хилла иза, Дашочу Ордан низамехь волу урхалча[95]. Историн документаша тешалла до, цуьнан шуьйрачу Ӏаткъамехь хилар: Гергара Малхбален, Къилбаседа Кавказан, чоьхьарчу Кавказан, Донйистан мехкаш, малхбузеоьрсийн латтанаш, Болгари, Серби, Мажарчоь, Румыни, Польша, Балтикайист, ГӀирма[96]. Цо ма-дарра Ӏуналла дора Донера Дунай кхаччалц болчу махка тӀехь лаьттачу улусна, иза цо дӀакъастийра Дашочу Ордах[97]. Цхьаболу историкаша[26][98][99][100][101][102] лору, нисса НогӀийн улус йолайелла Эмбин а, Уралан а йаккъашка охьховша.

НогӀийн Орда пачхьалкх санна кхоллар а доьзна ду Дашочу Ордан темникан Эдигеца, шеко йоцуш цо йоккха роль ловзийна НогӀийн пачхьалкх кхоллайаларехь, иза иштта лоруш вара легендин турпалхо, цо санна нийсонан урхалча-буьйранча а, майра шен халкъан хьалхара тӀемало а волу, дин хьоьхуш цхьана тоьхна ногӀийн халкъ[103]. Эдиге паччахьан заманахь чекхйаьлла Дашочу Ордан махкахь ислам даржоран процесс, цуьнан жамӀехь дӀадаьлла барзнаш чу дӀабохкар белларш. Эдигес говза дӀадаьхьира шен хьалха хиллачу НогӀин политикин ламасташ, шен мурдаш буьззина Дашочу Ордан махкара мукъабохуш. Шен лакхара тӀегӀанехь, НогӀийн Ордано дӀалаьцна хилла Ийдал а, Иртыш а хишна юккъера меттиг. Къилбехьа цуьнан доза нислора Казанан ханца, ткъа къилбехьа — Каспий-хӀордца. НогӀийн Ордан административан центр хилла Дашо Ордан хилла гӀала Сарайчик Урал хица. Кхузахь хилла ногӀийн урхалчийн а, элийн а, динан дайн а хӀусамаш. Уггаре хьалха ногӀий а, ногӀийн Орда а хьахийна меттигаш каро йиш йу оьрсийн хроникашкахь а, векалийн тептаршкахь а — 1479, 1481, 1486 шерашкахь[104]. НогӀий векалш дуьххьара Москоха баьхкира 1489 шарахь. НогӀийн вакилатан йелира НогӀийн керт Москох-хин дехьа Кремлан гена йоццуш бай тӀехь Симоновн килсин уллехь. Казанехь а белира меттиг ногӀийн вакилатан, цунах олура «мангытийн меттиг». НогӀий Ордан йасакх йелира казанан гӀезалоша, башкираша, цхьацца сибрехан тайпанаша, ловзайора политикин а, йохк-эцаран роль луларчу пачхьалкхийн гӀуллакхашкахь. XVI бӀешеран хьалхара декъехь НогӀийн Ордан таро йара 300 со эзар тӀемло хӀотто. ТӀеман кхолламо таро лора НогӀийн Ордана аьттонца лардан шайн дозанаш, гӀо дан луларчу ханаллашна, оьрсийн пачхьалкхан. Шен рогӀехь, НогӀийн Ордан кхочура тӀеман а, экономикин а гӀо Москохара. 1549 шарахь НогӀийн Ордахь хилла вакилат туркойн султанан Сулейман I-чун.

Малхбален Европа Йуккъерачу Азица уьйр латтош болу коьрта гӀапалийн некъ чекхбаьлла НогӀийн Ордан коьрта шахьар Сарайчик гӀалахула. XVI бӀешеран хьалхарчу декъехь ногӀийн Ордаца гергарло лело йолайелира Москох. Йохк-эцар чӀагӀйелира. НогӀаша говран, уьстагӀийн, даьхнийн сурсаташ латтош хилла, хийца кӀади, кийча духар, аьчка, кӀора, цӀеста, даша, моржийн даьӀахкаш, йозанан кехат схьаоьцуш хилла. Шайн барт кхочушбеш, ногӀаша Российн къилбехь дозанан гӀуллакх дӀахьош хилла. Ливон тӀом болчу хенахь мурзаша куьйгалла дечу ногӀийн дошлойн полкаш — Тахтар, Темир, Бухат, Бебезяк, Уразлы, кхин а — оьрсийн эскаршна агӀор гӀуллакх деш хилла.

1546 шарахь 10 эзар стагах лаьтта ногӀийн эскар, Ӏали Мирза коьртехь а волуш, ГӀирмин каганатана дуьхьал тӀом бан новкъаделира, ГӀирмин хано Сахьиб I Гирайс Аштаркхне схьайаккхарна бекхам бан[105]. Боккхачу тӀамехь Перекопан йисташкахь гӀирмхоша гуо а бина хӀаллакбира ногӀий, мажар тоьпаш а, йаккхий тоьпаш а йетташ, тӀеман сацам бо тарраш детташ[105]. Сахьиб Герайс омра дира дуккха а йийсаре лаьцна ногӀий байа аьлла[106][107].

XVI бӀешеран йуккъехь НогӀийн Ордан бохам хилла. Дуьйладелла чоьхьара девнаш улусийн тайп-тайпанчу политикин ориентаци бахьана долуш, оца гӀуллакхо йох-йохош йохийна НогӀийн Орда Йоккхачу а, Жимачу а НогӀийн Ордан йекъайелира. XVII бӀешо долалуш НогӀийн Ордан бахархой баьржира йерриг Российн къилбехахула а, луларчу пачхьалкхашкахула, Лахара Ийдалйистера Къилбаседа Кавказе а, ГӀирме а кхаччалц, бессарабин бай-аренашка кхаччалц. XVIII бӀешеран чаккхенгахь ногӀийн дакъа кхелхира Туркойчу гуттаренна а баха[108].

XVII—XVIII бӀешершан гӀирмин мур

Дешин Орда йоьжначул тӀаьхьа ногӀий кхерстара Лахара Ийдалйисте, амма, малхбалехьара гӀалмакхий схьагӀертаро XVII бӀешарахь кхелхира уьш Къилбаседа Кавказера ГӀирмин ханаллин дозан тӀе.

undefined

ТӀаьхьабевлла Кавказе йухабовлучу ногӀашна хӀаллака йинчу Йоккха НогӀийн Ордара, 1643 шо чекхдолуш — 1644 шо долалуш, йаккхий гӀалмакхийн тобанаш куьйгаллехь элий Хо-Урлюк а, Лаузана а дехьабевлира Идална, дӀабахара къилба-малхбузе. ГӀалмакхойн коьрта ницкъаш тӀемца дехьабевлира ГӀебартойчоьнан махка, амма хӀаллакбира Жима НогӀийн Ордан а, Къилбаседа Кавказан а вовшахтоьхна эскаро[109].

1728 шарахь ногӀийн цхьа дакъа охьахиина къилбаседа ӀаьржахӀордйисте (Буджак, Едисан, Джембойлук, Едишкуль)[110], цигахь цара къобалйира Ӏусманийн империн юрисдикци.

НогӀийн гӀаттам

1781 шарахь ногӀий тӀелетта ГӀобин.

1782 шарахь ГӀобин тӀехь болабелла НогӀийн гӀаттам уьш кхалхо гӀертарна Уралан дехьа а, Тамбовн а, Саратовн а садалалле. 1 октябрехь Керменчик гӀопан уллехь (Лаба эрк тӀаьхь 12 чаккхарма иза ГӀобанах кхетале][111]) А. В. Суворовс дерриг ногӀийн эскар хӀаллак дина. ТӀаьхьа цхьацца мурзаша шеш Суворовна муьтӀахь хилар хаийтина, къобал дина ГӀирма а, ногӀийн латтанаш а Российн империн дакъа хилар (1783 шеран 8 апрелехь российн император-аьзнис Екатерина II манифест даьккхина, цуьнца ГӀирма, Тамань, ГӀоба российн бахам хилла). 1783 шеран дохаллехь Суворовс экспедицеш йирацхьацца ногӀийн тобанашна, цара къовсам латтабора маршо йаккха гӀерташ[112][113][114]

НогӀийн дисина дакъа, кӀелхьарадолуш тӀаьхьа догӀу Суворовн эскарех, бевдда гӀобин бай-аренашкара къилбехьа — Къилбаседа Кавказан ламанан кӀажошка. Уьш цхьаьна ханна левчкъира ГӀум-хин а, Теркан а йукъара латтанаш тӀаьхь. Оцу хенахь и латтанаш хилира ногӀана кӀелхьарадовларан, хӀунда аьлча уьш Россий империн Ӏедалан тергонехь дацара.

XVIII бӀешарахь дуьйна Российн йукъахь

Подполковникан И. Ф. Лешкевичан Ейскан чӀагӀонан пурстоьпан рапортца, иза цуо йаздина ростовн обер-коменданте инарла-майоре С. Г. Гурьевга , 1774 шеран августехь ногӀийн ГӀобин махкахь мах хадийна 1 200 000 стаг[115][116]

ХӀалакбина, ногӀийн бай-аренан доза дохийначул тӀехьа, иза гатделла асанан доза санна, ногӀийн дизира дуьненайукъара берташ дохош шайн латташ дита, лаьтташ долу уггаре йуккъехь, буферан-дозан зонехь Ӏусманийн а, Российн а имперешна. Оцу бахьнехь ногӀийн баьржира къаьстина тобанашца ГӀобиндехьехула Анапин уллехь, йерриг Къилбаседа Кавказехула каспиййистан бай-аренашка кхаччалц, Ийдалан лахенашка кхаччалц. 700 бӀе эзар гергга ногӀий дӀавахара Ӏусманийн импере[117][118][119].

ГӀизлар уллехь кхерстара кхараногӀий, Мазалк уллехь — едисанхой а, джембойлукхой[117].

1793 шарахь Къилбаседа Кавказан ногӀий йукъабаьхкира пурстопаллин (кхоьллина йолу хьесапца билггала муьлха ордан йукъара йу хьаьжна): Калаус-Саблински, Калаус-Джамбойлукан, Ачикулак-Джамбойлукан, КхараногӀай. Амма и пустапаллаш формалан йара, ткъа терго кхерста къоман тӀехь йора тӀеман ведомство. 1805 шарахь арахийцира «НогӀашна урхаалла даран хьал», иза кечдира империн Министрийн комитето. 1820-гӀа шарахь дуьна ногӀийн ордийн коьрта дакъа йукъатуьйхира кхоьллинчу Ставрополан губернин[120]. «Ставрополан губернехь кхерста кхечу тайпана нахах ведомосташца» 1850 шарахь бара: калаусо-саблински, калаусо-джембойлукан, бештавогӀуман ногӀий — 27 124 ст., ачикулак-джембойлукан а, едисанан а — 7600 ст., кхараногӀий а, едишкулхой а — 38 819 ст. Губернин Ӏедало жигара йаьккхира ногӀийн латтанашна колонизаци йаран политика, кхерста меттигаш схьайахара кхелхинчу оьрсашна[121].

1800 шарахь кхоьллира масех пурстоьпалла «бусалба дин лелочарех, кхерстачарех ГӀобан тӀера Каспий-хӀорда тӀекхаччалц». Пятигорскан ногӀаша а, абазинаша а йира ша йолу Бештун пурстоьпалла, кхерстара «Бештун лаьмнашна уллехь, ГӀум-хин, Калаусан, Янкулан гергахь (ГӀобин тӀекхаччалц а, ГӀобин тӀехь а»[122].

1795 шарахь Екатерина II омар делира «ГӀезалошна (ногӀашна) пурба далар ГӀизларан бай-аренера Таврин областе Молочни Водашка кхалха». Ӏедало билгалбаьккхира ногӀашна шуьйра мохк Молочни эркан тӀера Берда эркан тӀекхаччалц, аьлчи а Мелитополан уездан малхбален дакъа. Академик П. С. Палласан хаамашца, ногӀий бара 5 эзар стаг, уьш лаьттира едисаннех, едичкулех, джамбуйлукех. НогӀийн а, оьрсийн а йукъаметтигаш Къилбаседа ӀаьржахӀордайистехь даимна а машаре йара. Иштта, 1796 шарахь совдегпро Михаил Калугина йаздора таврин губернаторе: «Къаьсттина Молочни Водашна уллохь бехачу ногӀашна, оцу фурщикашна инзаре зулам деш болчу, ур-атталла ткъех стуна талораш а деш, цунах лаьцна вас хиллачара цу ногӀийн хьаькаме латкъам бина…»[123] 1802 шарахь ногӀех, кхерстачу Молочни хиш тӀаьх, кхоьллира 2 пхеабӀех лаьтта ногӀийн гӀазакхийн дошлойн полк[124]. 1808—1810 шерашкахь коьрта масса Мелитополан уездан ногӀийн охьаховшийра. 1821 шарахь омар даьккхира, цуо бохура: «НогӀий говрашкара а биссина сихха охьаховшийтархьама цара йинчу йарташкахь, йохка-эцар а, промышленность а йаржийта, кхолла царна гӀала Ногайск хӀинца Обиточни йуьрт йолчохь». 1823 шарахь ногӀийн барам Молочни водашкахь бара 29 717 стаг[123].

1812 шо кхачале ерриг Къилбаседа ӀаьржахӀордайист Российн дакъа хилира. НогӀийн ордан бисина нах дӀатарбелла Тавридин губернин къилбаседехьа (кхузаманан Херсонан область) а, ГӀобанан кӀоштахь а, охьаховшаран кепе берзийна[117].

1812-чу шеран Даймехкан тӀом болчу хенахь атаман Платовн гӀазакхийн дошлойн эскарехь ногӀийн дошлойн полк йара, иза Париже кхаьчна[124].

1853—1856 шерашкахь ГӀирмин тӀом боьдучу хенахь Мелитополан уездера ногӀаша гӀо дора ГӀирмера позицешна тӀедоьлхачу оьрсийн эскаршна[123].

ГӀирмин тӀамехь Оьрсийчоь эшначул тӀаьхьа ногӀий йуха а бехке бира Туркойчоьнца синтем хиларна, 1856 шарахь йуха а дӀайолайелира уьш Оьрсийчуьра арабахаран кампани. Къилбаседа ӀаьржахӀордйистехь бисина болу ногӀий, ГӀирмин гӀезалошна йукъа дӀатарбелла, ткъа махкахбаьхначех дукхахберш, Анатолехь бехачу туркойн бахархошца ассимиляци йина[117]. 1860—1862 шерашкахь Мелитополан уездераа 50 эз. ногӀий (берриш аьлча санна) кхелхира Туркойчу[123].

ГӀобанан дехьара ногӀий кхелхира Ӏусманийн импери Кавказан тӀом бахьна долуш. Мухажиралла массашкахь долалелира 1857 шарахь: «ГӀобан дехьара ламанхой ницкъ бацара дуьхьало йан вайн онда тобанашна, амма хӀинца а чӀагӀлора шайн махкахь; ГӀобин а, Лабин а йукъахь беха ногӀий бен ца бахара шайн меттигера дӀа, ца лаара Россех бозуш Ӏан, берриш аьлча санна арабевлира Туркойчу; цига арабевлира оцу меттигера кхин чергазийн кегийра тайпанаш», йаздора П. П. Короленкос. Берриш ГӀобанан областехь 1862 шарахь ца бисира 5000 сов ногӀи. 1861 шарахь ГӀобана а, Лабина а йукъара ногӀий бийкъира шина пурстоьпаллин: ЛакхагӀобанан йукъ Баталпашински гӀалахь йолуш, ЛахагӀобин йукъ Армавирехь йолуш. И. В. Бентковскийс зорба тоьхна «Лаьмнийн бахархошца цхьана хенахь бохург санна Туркойчу дӀакхелхинчу маьршачу, къинхьегамца, пачхьалкхана пайдехь болчу Калаусан-Саблински а, Бештово-ГӀуман а, Калаусан-Джембулукан а ногӀийх лаьцна хаамаш», уьш кхелхира Ӏусманийн импери бахьана «дин лелор». Цуьнан хаамашца, 1859 шарахь Калаусан-Саблински а, Бештово-ГӀуман пурстоьпаллашкара дӀавахана 8046 стаг, висина 9428 стаг, Калаусан-Джембулукан пурстоьпаллера дӀавахана 2067 стаг, висина 18586 стаг. Ставрополан губернин инарла-губернаторо омар дина, ногӀаша дӀальцна меттиг, «оцу къомах мукъа йаккха, цига орамера оьрсийн бепиг лелориш ховшабе». Массашкахь мухажиралла дина Ӏусманийн импери ший а ногӀийн пурстоьпалла губернера дӀайаьлла. Йукъара хаамашца, 1858—1866 шерашкахь Кавказера дӀакхелхина 70 000 гергга ногӀий[121]. Ставрополан губернехь бисина ногӀий дӀайаьхначу Калаусан-Саблински а, Калаусан-Джамбойлукан пурстоьпаллашкара дӀатуьйхира ачикулак-джамбойлукахойх (Ставрополан губернин Ачикулакан пурстоьпалла) а, кхараногӀеххий (Теркан областан КхараногӀийн пурстоьлалла).

1917-гӀа шо тӀекхаччалц дукхахболчу ногӀийн коьрта болх лаьттина кхерста даьхнилелор. Говраш, уьстагӀий, эмкалш, даьхний лелош хилла ногӀаша. Церан кхерстаран дахаран коьрта кӀошт хилла НогӀийн бай-аре. XVIII бӀешарахь дуьйна ГӀобанан ногӀий охьаховшуш дахар лелош хилла, латталелоран гӀуллакх лелош хилла. XIX бӀешеран шолгӀачу декъехь латталело буьйлабелира Ачикулакан пурстоьпаллин ногӀий а. Амма ногӀашна йукъахь латталелоран гӀуллакх гӀоьналлин Ӏалашонца хилла; даьхнилелор церан коьрта гӀуллакх хилла дисира. Дукхаха долу даьхни мурзийн а, султанийн а хилла. Уьш ногӀийн бахархойх 4 % бен ца хиллехь а, церан долахь хилла 99 % эмкалш, 70 % говраш, 55 % уьстагӀий, 40 % бежанаш. Бисинчу 96 % ногӀийн дерриг даьхнех 34 % бен ца хилла. Дуккха а къен ногӀий кемсаш йа йалта чудерзочу хенахь ахча даккха боьлхуш хилла гергарчу йарташка. Масала, 1881 шарахь Ачикулакан полицин декъо 9516 балха багӀа бакъонаш йелира шина баттера беа батте кхаччалц йолчу хенашна. НогӀий эскаре кхойкхуш ца хилла, амма цаьргара леррина йасакх йоккхуш хилла эскаре гӀуллакх даран метта[125]. ДегӀастан (Теркан областан) ногӀий XIX бӀешарахь тӀахь- тӀаьхьа алсама дӀабовлура шайн ламаста хиллачу уьстагӀийлелорах а, экалашлелорах а, коьртаниг леладора чӀерийлецар, йол хьакхар, латталелор. XIX бӀешеран уггаре йоккха йуьрт ногӀийн йара Теркан-ГӀой-хин йуккъера Тамазатюбе[109].

Кху заманахь ногӀий охьаховшар

Карарчу хенахь ногӀий беха коьртачу декъана Къилбаседа Кавказехь а, Къилбаийдалйистехь а — ДегӀастахь (НогӀийн, Тарумовкин, ГӀизларан кӀошт, Бабайуртан кӀошташ), Ставрополан махкахь (Нефтекумскан кӀошт), Кхарачой-Чергазийн Республикехь (НогӀийн кӀошт), Нохчийчохь (Шелковски кӀоштан къилбаседехь), Аштаркхнен областехь. Къоман цӀарах схьайаьлла НогӀийн бай-аре цӀе — ногӀий гулахь беха меттиг ДегӀастан, Ставрополан мехкан, Нохчийн Республикин мехкашкахь.

undefined
undefined
undefined

ТӀаьхьарчу иттаннаш шерашкахь Российн кхечу регионашкахь а кхоллаелла йаккхий ногӀийн йукъараллаш — Москохахь, Петарбух, Ямалан-Ненцойн автономин гуонехь, Хантийн-Мансийн автономин гоунехь.

Туркойчохь а, Румынехь а йеха XVIII—XIX бӀешарахь кхуза кхелхинчу ногӀийн тӀаьхьенаш (царна йукъахь буджакийн гӀезалойн тӀаьхьенаш а)[25], цара тӀеэцна этносан амат гуонахьара туьркийн бахархойн — масала, туркойн а, румынин гӀезалойн а, — амма царна диц ца ло шеш ногӀий хилар.

Кхарачой-Чергазийчохь къоман ногӀийн кӀошта кхолларан сацам (ДегӀастан ногӀийн коштах тера) бина 2005 шеран аьхка, тӀечӀагӀбина референдумехь 2006 шеран 8 октябрехь[126]. КӀошт кхоьллира 2007 шеран 17 октябрехь Адыге-ХӀаблан кӀоштан декъах (30 %)[127]. НогӀийн кӀоштан майда йу 187 км² гергга, йа 1,3 % Кхарачой-Чергазийчоьнан мехках. НогӀий Кхарачой-Чергазийчохь пхеаннах цхьаъ ду субъект кхуллучу къаьмнех[128].

Российн Федерацин субъекташ, шайна чохь 2010 шеран бахархой багарбарца 50 йа сов ногӀий волу
  • Республика ДегӀаста — 40 407
  • Кхарачой-Чергазийн Республика — 15 654
  • Ставрополан мохк — 22 006
  • Аштаркхнен область — 7589
  • Хантийн-Мансийн автономин гуо — Югра — 5323
  • Ямалан-Ненцойн автономин гуо — 3479
  • Нохчийн Республика — 3444
  • Красноярскан мохк — 950
  • Москох — 585
  • Саратовн область — 379
  • Республика Саха (Якути) — 357
  • Краснодаран мохк — 300
  • ГӀебартойн-Балкхаройн Республика — 289
  • Москохан область — 266
  • Ростовн область — 233
  • Республика Къилбаседа ХӀирийчоь — Алани — 220
  • Республика Коми — 201
  • Волгоградан область — 178
  • Тулин область — 133
  • Петарбух — 126
  • Хабаровскан мохк — 120
  • Мурманскан область — 108
  • Воронежан область — 99
  • Калугин область — 99
  • Тюменан область (автономин гуонаш доцуш) — 86
  • Республика ГӀалмакхойчоь — 75

Российн Федерацин цхьаъ бен йоцу цхьан а ногӀий ца веха регион — Республика Мордови.

Аштаркхнен область

Лаьтта шина этнографин тобанах: кхараагӀашхой а, йуьртхой а (йуьртан гӀезалой). Йуьртхой XVIII бӀешарахь охьаховшу, кхоьллина шайн дуьххьарлера йарташ: КхарагӀала, Кизан (хӀинца ГӀезалойн-Башмаковка), Майлегул (хӀинца Яксатово), Бусдангул (хӀинца Кулаковка), Казы (хӀинца Мошайк), Джамели (хӀинца Три Протока), Тияк (хӀинца Царе); тӀаьхьо кхоьллина Кучергановка, Солянка , Килинчи , Семиковка , Осыпной Бугор йарташ. 1771-чу шарахь Янго-Аскер йуьрт йиллина.

КхараагӀаш дӀакъаьстина Жимачу ногӀийн ордах, 1735 шарахь гӀалмакхоша йийсаре лаьцначул тӀаьхьа Пятигорьехь («Бодане хьун» — «КхараагӀаш» олучу меттигехь), цигахь уьш бисира гӀалмакхийн Ӏуналлехь, дукхахболу гӀалмакхой Джунгаре дӀакхалхалц, 1771 шарахь. Цул тӀаьхьа уьш дӀабелира куьйгакӀела аштакхнен губернаторна, охьаховшийра Аштаркхнен губернера Красни Яран уезде[129].

КхараагӀашашна а, йуьртхошна а йукъара схьадалар, оьздангалла, мотт къобалбина, гергахь бехачу гӀезалойх къаьсташ. Цара шаьш хьахош хилла «ногӀий», «кхараагӀаш ногӀий» (кхараагӀашашна йукъахь), «нугӀий» (йуьртхошна йукъахь) бохучу этнонимашца. КхараагӀаша латтайора уьйранаш Хьалхара Кавказера ногӀашца, йуьртхошачул алсама. ТӀаьхьа боккха Ӏаткъам бира оьздангаллин а, меттан а[130]

Аштаркхнен областехь беха ногӀийн барам (багарбаран материалашкахь ногӀий лерина 1970 шеран бахархой багарбаран жамӀашца)[131]:

  • 1970 шеран бахархой багарбарца — 64;
  • 1979 шеран бахархой багарбарца— 86;
  • 1989 шеран бахархой багарбарца — 3958;
  • 2002 шеран бахархой багарбарца— 4570;
  • 2010 шеран бахархой багарбарца — 7589.

НогӀийн барам цӀеххьана хийцабалар доьзна, уьш гӀезалошна йукъахь гайтарца; иштта 2008 шарахь ногӀийн-кхараагӀашийн барам говзанчаша мах хадабора 8 эзар кхаччалц, иза тӀечӀагӀдира 2010 шеран бахархой багарбаран барамо.

2002 шеран бахархойн тептарца (массо а ногӀех жимма ах сов бара), Аштаркханан областан доьалгӀа дакъа ногӀийн беха Аштаркхнен гӀалин гуонехь (къаьсттина, гӀалин йистера Кири-кили, Янго-Аул, Свободни посёлкийн кӀошташкахь, уьш йу гӀалин кӀоштан дакъа)[132]). Йуьртан бахархой ногӀех гулахь беха Красни Яран кӀоштан цхьа могӀа йарташкахь а, посёлкашкахь а, иза йу коьрта кӀошт Аштаркхнен областан ногӀий гулахь беха меттиг[133]:

Растопуловка йуьрта ногӀий хевшира 1995 шарахь[132].

2012 шарахь ногӀийн мотт ца хьехара шина ишколехь бен: Харабалин кӀоштара Лапас йуьртахь а, Приволжскан кӀоштан Растопуловка йуьртахь а[134].

ДегӀаста

ДегӀастахь ногӀийн йу орамера къоман статус, формалан цуьнан маьӀна ду ногӀийн меттан ДегӀастахь пачхьалкхан мотт бу. ДегӀастара ногӀийн барам хийцалора иштта кепара:

  • 1939 шеран бахархой багарбарца — 4677 (0,50 %);
  • 1959 шеран бахархой багарбарца— 14 939 (1,41 %);
  • 1970 шеран бахархой багарбарца — 21 750 (1,52 %);
  • 1979 шеран бахархой багарбарца — 24 977 (1,53 %);
  • 1989 шеран бахархой багарбарца — 28 294 (1,57 %);
  • 2002 шеран бахархой багарбарца — 38 168 (1,48 %);
  • 2010 шеран бахархой багарбарца— 40 407 (1,39 %).

1939—1959 шерашкахь ногӀийн терахь ира хийцадалар доьзна ду 1938—1957 шерашкахь НогӀийн (хӀетахь КхараногӀийн) а, ГӀизларан а кӀошташ ламастан ногӀий хевшина меттигаш ДегӀастин мехкан йукъара дӀайаьхна хиларца.

Тарумовкин кӀошт:

  • Новодмитриевка — 1520 (66,3 %)
  • Александро-Невски
  • Рассвет
  • Вышеталовски

ГӀизларан кӀошт:

  • Огузер
  • Сангиши
  • Новокрестьяновски
  • Нововладимировски
  • Бурумбай
  • Макаравски

Бабайуртан кӀошт:

  • Тамазатюбе
  • Геметюбе
  • Тот-Йурт
  • Нови Коса
  • Мужукай
  • Хьасанай
  • Люксембург
  • Алимпашайурт
  • Бабайурт — 1655 эз. (11 %)

ХӀинжа-ГӀалин Кировн кӀошт:

  • пгт Сулак — 5,016 эз. (58,59 %)

Кхарачой-Чергазийчоь

ГӀобан ногӀий бекъало шина этносийн бухарчу тобанна — шеш «гӀобанхой» (беха КхЧР НогӀийн, Хабезан, Адыге-ХӀаблан кӀошташкахь а, Ставрополан мехкан Кочубеевскан кӀоштахь а) а, «бештаовхой» (йа пятигорскан ногӀий), беха Ставрополан мехкан Минводан кӀоштахь.

НогӀийн кӀошт:

Хабезан кӀошт:

Адыге-ХӀаблан кӀошт:

ГӀалин гуо Черкесск — 1,87 эз. (1,4 %).

Туркойчоь

Туркойчохь ногӀий бехаш бу Анкарахь, Газиантепехь, Коньяхь, Сивасехь, Токатехь, Шанлыурфехь, Баликесирехь, Эскишехирехь, Афйонкарахисарехь, кхечухьа а. Коньяра а, Анкарара а ногӀий цембойлукийн а, джетисан а тобанашна юкъабогӀуш бу, ткъа сивасхой едишкулера бу[135].

Туркойчохь «Дуьра Ӏоман» (Туз Гёлю) бердашца йолу ногӀийн ворхӀ йуьрт: Шекер, Кирккую, Акин, Каракура, Кёстенгиль, Сайдахьмадли, Мандира 1970-чу шерашкахь дуьйна махкахь бахархой багарбаран йукъа ца тухура къомах лаьтта хаттар, цундела билггала ногӀий Туркойчохь мел бу ца хаьа[136].

Антропологи

Йерриг а ногӀийн нах бехачу меттиго чулоцу чолхечу миграцин процессашна йукъахь зӀенан зона, цо хӀоттайо историн заманахь Малхбален Европин бай-аренан бахархошна йукъахь къаьмнашна йукъара вовшашца уьйран динамика. Цу нехан къаьмнийн махка тӀехь, кхоллало ногӀийн къам кхолладелла этнополитикин цхьаьнакхетаралла. Цуо кхетадо, къаьсттина, ногӀийн тайп-тайпанчу тобанашна юкъахь тайп-тайпана расийн тайпанаш хилар[137].

  • Ачикулакан ногӀий (Ставрополан мехкан Нефтекумскан а, Степнойн а кӀошташ) а, КхараагӀашан ногӀий (Аштаркханен область) а гойту кавказан антропологин башхаллаш цхьаьнакхетар, шуьйра туьта йолуш, беха корта болуш, готта йуьхь йолуш европеоидан тайпана.
  • ГӀобанан (Кхарачой-Чергазийчоь а, Ставрополан мехкан Кочубеевн кӀошт), Пятигорскан (Ставрополан мехкан Минводан кӀошт) а, ГӀирмин ногӀийш (ГӀирма Республика) а дукхахболу понтикан бухара тайпа Лаьттайукъара хӀордан расан.
  • КараногӀийн (ДегӀастан а, Нохчийн а республикаш) къилбседа Сибрехара расан башхаллаш йу, мелла а готтачу йуьхьца къаьсташ. Иштта даьржина ду сирла бӀаьргаш а, хьаьрса месаш а.

Литературехь[138][139][140] далош ду ногӀийн бахархойн тайп-тайпана краниологин комплексаш гойтуш болу хаамаш: цигахь хилла тобанаш, коьртачу декъана кавказхойн башхаллаш йолуш, ткъа иштта тайп-тайпана монголоидийн амалш йолу йукъараллаш. НогӀийн этнополитикин йукъараллехь документашца гайтина йуккъера бӀешерашкахь Малхбален Европин аренийн бахархошна йукъахь морфологин билгалонаш кхиарехь хаддаза хилар.

Генофонд

Лара мегар ду, ногӀийн генофондо, оццул дукха евразин генетикин дӀасадаларш шена чуэцна хилар, кхиамца гӀуллакх дан йиш йолуш, «евразин бай-аренан генетикин полюсан» стандартех цхьаъ санна.

 — Балановский О. П.[141]

ГӀобин ногӀийн генетикин исторехь ши меттиг хилла иэбаларан Къилба Сибрехан а, Монголин а къаьмнашца: VIII а, XVII а бӀешерашкахь[142]

Мотт

НогӀийн мотт бу туьркийн меттан дуоьзалера.

Халкъ шуьйра географин дӀасадаржар бахьана долуш, ногӀийн меттан исторехь 4 меттан дакъа кхолладелла: кхараногӀийн (ДегӀаста, Нохчийн Республика), ногӀийн йа гӀуман (Ставрополан мохк), акхногӀийн йа гӀобанан (Кхарачой-Чергазийчоь), кхараагӀашийн мотт (Аштаркхнен область).

Схьадовларца а, классификацица а ногӀий (кипчак-ногӀий) — гӀирмин меттан аренан меттадакъа ду. Иштта цхьаболчу говзанчаша Йуьрт-ногӀийн мотт, Алабугат, Кундров ногӀийн мотт ногӀийн меттадакъа лору, ткъа вукхара уьш гӀезалойн меттадакъа лору. Кхин цхьа хьажам бу, и меттанаш ша-шех дозуш доцуш хилар.

Каракалпакийн маттаца а, кхазакхийн меттанашца а, ткъа иштта гӀирма-гӀезалойн аренан меттадакъошца а, узбек-ногӀийн маттаца а цхьаьна иза кхуллу тюркийн меттанийн кипчак-ногӀийн тобанан кипчак-ногӀийн бухара тоба. Дерриге а кипчак-ногӀийн меттанаш а, меттадакъош а (кхин билгалонаш йу ногӀийн, арал-каспийн, канглин, къилбаседа кипчакийн, малхбален кипчакийн, дешти-сибрех) вовшашна тоъал гергара ду, цхьана меттан диалекташ лара.

Литературин мотт кхараногӀийн меттадекъан а, ногӀийн леран а бух тӀехь бу.

Йоза

Йоза XVIII бӀешерера 1928 шо кхаччалц йара ӀаджмаӀ, 1928—1938 шерашкахь — латинан. 1938 шарахь дуьйна лелайо кириллица.

Ламастан оьздангалла

Ламастан оьздангалла — кхерстаран а, дажа лахкаран а даьхнийлелор: говраш лелор[143][144][145][146], эмкалашлелор[147][148], бежнийлелор, кхин а зӀакардаьхний лелор, масала, гӀезаш кхиор, цара жижиг делла ца Ӏа кхин а месаш ло, уьш чӀогӀа мехала йу гӀайбанаш, назбарш, йургӀанаш деш), кхин а гӀезан даьтта, гӀезан мас, йоза йаздан. Таллар[149] — олхазаршца: гӀиргӀанаш, лечанаш, куьйранаш[150], жӀалешца: эр-жӀаьла[151], гур бугӀуш[152]. ЧӀерийлецар[153]. ГӀодаран промысел — латталелор[154][155][156][157], накхаршлелор[158].

Дин

Духар

Духаро, оьздангаллин материалан хӀуманаш санна, гойту къоман историн некъ, цуьнан дахаран васт, къоман башхалла, эстетикин дуьне гар.

Къоман духар[159] — мехала историн а, этнооьздангаллин тӀаьхье йу ногӀийн къоман. Иза къаьста ша кепара хиларца а, хазаллица а, цуо гойту бӀешерашкахь дуьйна хиллачу историн кхиаран, кхерстачеран ламастан, оьздангаллин зӀенийн, халкъан Ӏер-дахаран географин.

undefined

НогӀийн къоман духаран бух — шира кхерстачеран духаран дакъолгаш йу. Дукха йолу цуьнан аматаш кхоллайелла сакийн (вайн эрал VII бӀешо хьалха), цӀарматийн (вайн эрал II бӀешо хьалха), гуннийн (III бӀешо), кыпчакийн оьздангаллера[160]. НогӀийн бустаман говзалла (бустамаш «кен маӀаш», "дахаран дитт, кхин дерш а) нисса хьаладоьду кешнаш чохь карийначу сакийн, цӀарматийн, гуннийн, кхин а Дешин Ордан заманан куьцашца.

НогӀий, аренан тӀемалой хиларе терра, дукхаха йолу хан говраш тӀехь йоккхуш хиларна, церан духарша гойтуш хилла церан кхерстахойн дахаран башхаллаш. Цу кепара, церан эткаш лекха лакхенаш йолуш хилла, хечеш шуьйра дӀасакъаьстина хилла, атта лелархьам, капталаш а, шепкенаш хьожа йолуш хилира биллина накха а болуш, тайп-тайпана коьртахь лело хӀумнаш лерина йара климатан башхаллашна аьхкенан а, Ӏаьнан шеран заманна.

Иштта ногӀийн ламастан духарна йукъадогӀуш хилла башлакх[161], шаровараш, кхекхан кетар. Божарийн духар лаьтта чухула йуха кучамех голел охьайолуш, шуьйра гӀулч йолу хечех, тӀехуьла йуха кучамех, пхьуйш дуцургех, гӀовталех, башлыках, чоанех (хьал долчеран), вертанех, неӀар мачех, тӀаьрсиган мачех, хромах, холхаз куьйнах, мангал куьйна. Ӏай тӀе кхекхан йа берзан, цхьогалан, тарсалан, холхаза кетарш йухура. Божарийн духар дузура герзо: пхена Ӏад а, пхенаш а, диг, цамза, гӀагӀа, шаьлта, тур, ткъа XVII бӀешеран йуккъехь дола герз: тайп-тайпана тоьпаш, тапчанаш.

Зударийн духар тегарца тера йу божарийнчух, цунна чуйогӀура коч, тайп-тайпана кучамаш, кетарш, лежиган а, кӀадин а а куьйнаш, корталеш, тӀаргӀах, неӀарах, тӀаьсигах йина мачаш, кхин а доьхканаш а, тайп-тайпана хаздарш.

Кухни

НогӀийн ламаста йуурган система хӀоттийна даьхнийн сурсатех, дикка барам латталелоран, талларан, чӀерийлецаран сурсаташ тӀетоьхна. НогӀийн дааран къоман амал кхоллайелла Еразин кхерста империн кийрахь, иза дозу исторехь хӀоьттина бахаман-оьздангаллин дахаран кепах, ламастех, динах[162][163].

ХӀусамаш

НогӀийн Ӏер-дахаран кхиаран истори тера йу дуккха а тюркийн, къаьсттина кхерстачеран, Ӏер-дахаран кхиаран исторех. Йурта (терме) кхерстачу ногӀийн туьркийн тайпана йу. Буьйда кибарчиган хӀусамаш йара ногӀийн шина-кхаа чоьнах лаьтташ, наггахь сов а хилара, цхьа моггӀара, тера хилара Хорезмера цӀийнах Дешин Ордан муьрера[164], иза даьржира ногӀийн лулахошна йукъахь Къилбаседа Кавказехь. Талламаша гайтина, ногӀаша иштта тайпана хӀусам шеш йина, ткъа А. А. Шенниковс лору, къилбаседаӀаьржахӀорданйистера ногӀийн хӀусамо таро ло цхьа могӀа хаттарш хӀитто, украинин а, малхбален славянийн а хӀусаман исторех лаьцна[165]

 — Керейтов Р. Х.[166]

Оьздангаллин тӀаьхье

НогӀийн турпалаллин эпос йуккъерчу бӀешерийн халкъан барта кхоллараллин инзаре кхоллам бу, халкъан бӀешерашкахь дӀадаьхьначу историн а, оьздангаллин а кхиаран уггаре а тидам тӀебохуьйтуш йолу муьраш схьа а лоцуш, церан исбаьхьаллин синкхетаман эволюци гойтуш, бакъдолчу историн персонажийн эпически суьртийн легендин галерей кхуллуш. Оццул йоккха исбаьхьаллин феномен кхоллайалар, шеко йоцуш, хьалххе билгалдаьккхина хилла хьалха хиллачу историн а, оьздангаллин а эволюцин йерриге а дӀадахарца Йоккхачу Аренан ширачу пачхьалкхийн (Орхон-Енисейн руникан эпосаш Хаганан заманан, литература санна КхарахангӀеран а, Хорезман а исбаьхьаллин мур хьалаиккхира цуьнан экъанех. Оцу тӀаьххьарчу шина империн догӀуш-догӀуш лахдаларан а, хьалдолуш хиларан а муьраша кхоллаелира иштта дийцаран говзаллин шедевраш, масала, ногӀийн турпалхойн туьйранаш («Эдиге», «Мамай», «Карасай эм Казый», «Муьсевке баьтир», «Шора баьтир», «Эр Таргыл», «Эр Куьсеп», «Эр Сайын», «Ӏедал — Солтан», «Айсылдынъ улы баьтир Аьмет», «Копланлы баьтир» и мн. др). Оцу тӀаьхьенан йукъара эстетикин а, аксиологин а маьӀна, авторитетан мах хадорехь (Н.C. Семенов, В. М. Жирмунский, Е. М. Мелетинский, Д. Хант, кхечара а) цхьаьна могӀре хӀиттабо дуьненан оьздангаллин хиламийн, масла, ингалссаксонийн «Беовульф», карел-финнийн «Калевала», йуккъераазин «Короглы», «Алпамыш», «Манас». Тупалаллин эпосан тексташ лахаран болх, царна йукъахь ногӀий гулахь бехачу меттехь а, болабелла дикка тӀаьхьа, XIX бӀешерашна йуккъехь, бира ницкъашца гӀараваьлла российн Ӏилманчин П. А. Фалёвн. Авторитетан мах хадорехь оцу ирсан йукъара эстетикин а, аксиологин а маьӀна[167], доккху В. В. Радловс, П. М. Мелиоранскийс, А. Н. Самойловича, И. Н. Березина, М. Османовс. Кхин дӀа йаьхьира иза XX бӀешарахь, цуьнан жамӀ хилира дуккху а фольклоран текстийн гуламаш, уьш охьахевшина йаккхий малхбалеӀаморан йаккъашкахь Москохахь, Петарбурхехь, Ийдалйистехь, Уралехь, Йуккъера Азин республикашкахь, ГӀирмехь, Кавказехь. XX бӀешеран къинхьегамашкахь Ӏилманчийн-тюркологийн (В. М. Жирмунскийн, М. О. Ауэзовн, А. Х. Маргуланан, Е. Исмаиловн, Р. Бердибаевн, А.И-М. Сикалиевн, А. Т. Конратбаевн, И. Т. Сагитовн, Ф. И. Урманчен, А. М. Аджиевн, Р. Кыдырбаеван, кхечеран а) кхеташ хилла тюркийн халкъан барта кхоллараллин а, къаьсттина, Эдиген дайх а, тӀаьхьенех а лаьцначу эпосах а мехаллин чулацам. ХӀинца а теллина йоцу ногӀийн барта кхоллараллин маьӀне шардар кхечу пачхьалкхийн архивашкахь а, фондашкахь а латтош ду[168].

НогӀех лаьцна сурт хӀоттор а, дийцарш а

Къилбаседа Кавказехь леш ду цхьа къам, цуо Оьрсийн исторехь йоккха роль ловзийна.

— Фарфоровский С. В.[169]

НогӀий хилла ладаме къам Аштаркхнен гергахь, йерриг бай-аре дӀалоцура Кавказан ламнаш тӀера Яикан тӀекхаччалц, Ийдала тӀера Сура тӀекхаччалц.

— Татищев В. Н.

НогӀийн йозанаш, йаздина долу малхбален ира дашца, гойту хьекъал кхерстачу къоман.

— Карамзин Н. М.[170]

Дукхах долчу туьркийн кипчакех девлла къаьмнаша ногӀий фольклорехь гойту хӀирийн а, абхазийн-адыгийн этносехь нарташ санна.

— Мелетинский Е. М[171].

НогӀийн къам, туркойн Ӏедалан кӀелахь хӀоттаделла бай-аренашкахь кхерстачу тайп-тайпана тайпанех, шайн барамца хаъал алсама бара ГӀирмин Ханел.

И халкъ, къаьсттина цуьнан Мурзаш, тӀеман дог-ойла йолуш, кхерам боцуш, теша йиш йоцу халонаш а, хьашташ а лан ницкъ болуш, массо а хӀуманал хьалха шайна дукха дезаш а, лардеш а долу шайн герзах пайдаэца говза ду; цхьа а хӀума дайарна кхоьруш, экханаш лело а, талор дан а кийча хуьлу уьш; лела дахар дӀахьо цара, дӀанислуш, цхьана меттера кхечу метте дӀасалелаш, дагах кхетар доцчу ледарлонца.

Жимма а новкъахь орца даьккхича, сихха йо шайн ворданех биъ са болу чӀагӀо, йуккъехь шайн бахам а, зударий а, бераш а дохкий майраллица тӀом бо; церан дог-ойла йу НогӀий цкъа а лайш хуьлийла дац аьлла.

Цхьан масала дац, Мурза, йа НогӀий йийсар вина; хунда аьлча иза цара лору доккха эхь, йуьхьӀаьржа хӀоттадо церан дерриг тайпа; цуьнца уьш къаьста луларчу Чергазех.

Билгалдахарш

  1. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 Национальный состав населения Российской Федерации согласно переписи населения 2021 года. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 23 ноябрь. Архивйина 2022 шеран 30 декабрехь
  2. ↑ ВПН. rosstat.gov.ru. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 23 ноябрь.
  3. ↑ Том 3 книга 1 "Национальный состав и владение языками, гражданство"; таблица 4 "Национальный состав населения Ставропольского края по городским округам, муниципальным районам, городским населённым пунктам, сельским населённым пунктам с численностью населения 3000 человек и более". ТӀекхочу дата: 2025 шеран 23 ноябрь. Кху чуьра архивйина оригиналан 2016 шеран 5 мартехь
  4. ↑ 1 2 3 4 Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Карачаево-Черкесской Республике. Итоги Всероссийской переписи населения 2010 года по Карачаево-Черкесской Республике. ТОМ 3: Национальный состав и владение языками, гражданство. — Черкесск. — 2013. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 23 ноябрь. Кху чуьра архивйина оригиналан 2016 шеран 6 мартехь
  5. ↑ Том 4 книга 1 "Национальный состав и владение языками, гражданство"; таблица 1 "Национальный состав населения Чечни по городским округам, муниципальным районам, городским населённым пунктам, сельским населённым пунктам с численностью населения 3000 человек и более". ТӀекхочу дата: 2017 шеран 20 октябрь. Кху чуьра архивйина оригиналан 2015 шеран 29 сентябрехь
  6. ↑ Доклад А.А. Ярлыкапова на семинаре в г. Казань в марте 2023 г. ТӀекхочу дата: 2023 шеран 22 март. Архивйина 2023 шеран 22 мартехь
  7. ↑ С. А. Тархов. Население Украины. Итоги переписи 2001 года. geo.1sept.ru. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 23 ноябрь.
  8. ↑ Бушаков В.А. Тюркская этноойконимия Крыма // ИЯ РАН, Москва, 1992 г.
  9. ↑ Кулькатов Ж.Б. Ногайский этнический компонент в Крыму и Нижнем Поволжье: общее и особенное // Культура народов Причерноморья. — 2012. — № 228.
  10. ↑ Кузеев Р.Г. Происхождение башкирского народа. Этнический состав, история расселения. Издательство "Наука", Москва, 1974 г.
  11. ↑ Трепавлов В. В. Ногаи в Башкирии, XV—XVII вв. Княжеские роды ногайского происхождения. Уфа: Урал. науч. центр РАН, 1997. 72 с. (Материалы и исследования по истории и этнологии Башкортостана. № 2)
  12. ↑ Нурмухамедов М. К., Жданко Т. А., Камалов С. К., «Каракалпаки». Краткий очерк истории с древнейших времен до наших дней, Таш., 1971.
  13. ↑ Н.Мамедов. Каракалпакская литература. Баку, Мутард-жим, 2007.
  14. ↑ Ахметзянов М.И. Татарские родословные (шеджере) / М.И. Ахметзянов – Казань: ИЯЛИ им. Г. Ибрагимова // Золотоордынское обозрение. 2015.
  15. ↑ Исхаков Д. М. Юго-Восток Татарстана: проблема изучения этнической истории региона XTV-XVII вв. // Элмэт - Альметьевск. 2003.
  16. ↑ Кидирниязов Д. западные ногайцы// Половецкая луна. № 3/7. 1993.
  17. ↑ Мишкинене Г. Литовские татары: к истории появления и проживания в Великом княжестве Литовском (культура, язык, исторические контакты в контексте ногайской культуры)/ Г. Мишкинене. Вильнюсский университет, Литва, Вильнюс // Ногайцы: XXI век. История. Язык. Культура. От истоков – к грядущему. Материалы Второй Международной научно-практической конференции. Черкесск, 2016.
  18. ↑ Исин А. Казахское ханство и Ногайская Орда во второй половине XV—XVI в. / Е. Б. Сыдыков, А. С. Еспенбетов. — Семипалатинск: Тенгри, 2002. — С. 38. — 139 с. — ISBN 9965-492-29-8.
  19. ↑ Артыкбаев Ж. О. Историческое наследие Машхур Жусуп Копеева. — Павлодар: ПГУ им. С. Торайгырова. — С. 89. — 215 с.
  20. ↑ Абылхожин Ж. Б., Бурханов К. Н., Кадырбаев А. Ш., Султанов Т. И. Страна в сердце Евразии: сюжеты по истории Казахстана. — С. 126. — 280 с. — ISBN 5-7667-5571-6.
  21. ↑ Этимологический словарь русского языка. archive.org. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 23 ноябрь.
  22. ↑ Хан из темников Золотой Орды. Ногай и его время. archive.org. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 23 ноябрь.
  23. ↑ Вельтман, А. Ф. Маги и Мидийские каганы XIII столетия / А. Ф. Вельтман. — Москва : Унив. тип., 1860. — 79 с.
  24. ↑ Ибн-Даста, Абу-Али Ахмед Бен Омар (X в.). Известия о хозарах, буртасах, болгарах, мадьярах, славянах и руссах Абу-Али Ахмеда бен Омар Ибн-Даста, неизвестного доселе арабского писателя X века, по рукописи Британского музея в первый раз издал, перевёл и объяснил Д. А. Хвольсон, профессор С.-Петербургского университета : Напеч. по случаю 50-лет. юбилея С.-Петерб. ун-та. — Санкт-Петербург : тип. Имп. Акад. наук, 1869. — XIV, 199 с.; 25.
  25. ↑ 1 2 Пригарин А. И. Буджацкие татары &124; Этноциклопедия. www.etnosy.ru. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 23 ноябрь. Архивйина 2020 шеран 21 сентябрехь
  26. ↑ 1 2 3 Р. Х. Керейтов. Ногайцы. Особенности этнической истории и бытовой культуры / Науч. ред. Ю. Ю. Клычников. Ставрополь: Сервисшкола, 2009.
  27. ↑ Бурджаны: источники, история изучения, гипотезы : автореферат дис. кандидата исторических наук : 07.00.07 / Хамидуллин Салават Ишмухаметович; [Место защиты: Музей антропологии и этнографии им. Петра Великого (Кунсткамера) РАН] — Уфа, 2016
  28. ↑ Трепавлов В. В. История Ногайской Орды М: Издательская фирма «Восточная литература» РАН, 2002.С.-98
  29. ↑ Почекаев Р. Ю. Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды. — СПб.: Евразия, 2010. С. 97-131
  30. ↑ Викторин В. М. Социальная организация и обычное право ногайцев Нижнего Поволжья (XVIII — нач. XX в.): автореф. дис. …канд. ист. наук / АН СССР, Ин-т этнографии им. Н. Н. Миклухо-Маклая, Ленингр. часть. — Л., 1985. С.-25
  31. ↑ Агеева Р. А. Какого мы роду-племени?: Народы России: имена и судьбы: Словарь-справочник // Р. А. Агеева, Отд-ние лит. и языка РАН. Центр языков и культур Северной Евразии им. кн. Н. С. Трубецкого. — М.: Academia, 2000. C.-240
  32. ↑ Сафаргалиев М. Г. Распад Золотой Орды. Саранск: Изд-во МГУ им. Н. П. Огарева, 1960. С.-327, 328
  33. ↑ Димитров Б. 1984. България в средновековна картография ХIV-XVII век. София.
  34. ↑ [commons:File:Карта Причерноморья из книги Андреа Бианко "Navigazione Atlante Nautico" 1436 года..jpg Карта Причерноморья из книги Андреа Бианко «Navigazione Atlante Nautico» 1436 года.] ТӀекхочу дата: 2025 шеран 23 ноябрь. Архивйина 2021 шеран 20 августехь
  35. ↑ Трепавлов В. В. История Ногайской Орды М: Издательская фирма «Восточная литература» РАН, 2002. С.-60
  36. ↑ Трепавлов В. В. История Ногайской Орды М: Издательская фирма «Восточная литература» РАН, 2002. — 752 с.
  37. ↑ Трепавлов В. В. История Ногайской Орды М: Издательская фирма «Восточная литература» РАН, 2002. С.-471.
  38. ↑ Шенников А. А. Княжество потомков Мамая.
  39. ↑ Грибовский В. В. Казак Мамай: истоки образа и украинские параллели.
  40. ↑ Нарты. Адыгский эпос. Собранные тексты в 7 томах, на диалектах адыгского языка. — Майкоп: Адыгейский научно-исследовательский институт, 1968. XIII. НАРТ ДЭГУДЖ, XVI. НАРТ КОЛЭСЫЖЪКЪОХЭР
  41. ↑ Отражение «Верхнего мира» в мифопоэтике адыгов. Куек А. С., Куек М. Г. (Майкоп, Республика Адыгея, РФ) // Нартоведение в 21 веке: проблемы, поиски, решения: Материалы Международной научно-практической конференции, Магас-2016. С.-152
  42. ↑ Карачаево-балкарский фольклор в дореволюционных записях и публикациях / Сост., вступ. ст. и коммент. А. И. Алиевой. Отв. ред. Т. М. Хаджиева. Нальчик: Эльбрус, 1983. С.-259
  43. ↑ Нартла (Нарты) / сост. Журтубаев М. Ч., Малкондуев Х. Х. Нальчик: Эльбрус, 1995.
  44. ↑ Памятники народного творчества осетин. Вып. 3. Владикавказ, 1928.С.-11
  45. ↑ Нарты. Осетинский героический эпос: в 3 кн. — М.: Наука, кн. 3 — 1991. С. — 25
  46. ↑ Дзиццойты Ю. А. Нарты и их соседи. Владикавказ: Алания, 1992. С.- 112
  47. ↑ У. Б. Далгат, «Героический эпос чеченцев и ингушей», Издательство «Наука», Москва, 1972 г. С.-338
  48. ↑ Петрухин В. Я. Мифы финно-угров. — М.: Астрель: АСТ; Транзиткнига, 2005. Пахарь-богатырь Тюштян
  49. ↑ Шаронов А. М. Масторава. Саранск: Эрзянь Мастор, 2010.
  50. ↑ Киреев Л. Н. Башкирский народный героический эпос. Уфа. 1970. С. 192.
  51. ↑ Жирмунский В. М. Тюркский героический эпос: Избранные труды. -Л.: Наука, 1974.
  52. ↑ Мелетинский Е. М. Киргизский эпос о Манасе // История всемирной литературы: В 8 томах / АН СССР; Ин-т мировой лит. им. А. М. Горького. — М.: Наука, 1983—1994. — На титл. л. изд.: История всемирной литературы: в 9 т. Т. 3. — 1985. — С. 583—584.
  53. ↑ Дыбо A. B. Хронология тюркских языков и лингвистические контакты ранних тюрков. М.: Академия, 2007. С.-810
  54. ↑ Димитров Б. България в средновековната морска картография XIV—XVII век / Божидар Димитров. София: Наука и изкуство, 1984.
  55. ↑ Брун, Филипп Карлович (1804—1879). Черноморье : сб. исслед. по ист. географии Южной России (1852—1877 г.) : в 2 ч. / Ф. К. Брун. — Одесса : тип. Г. Ульриха, 1879—1880. Ч. 2.— 1880 .— 422 с.
  56. ↑ Бартольд В. В. Сочинения. Том V. Работы по истории и филологии тюркских и монгольских народов. — Москва: Наука, 1968. — С. 143, 556. — 759 с.
  57. ↑ Трепавлов В. В. История Ногайской Орды М: Издательская фирма «Восточная литература» РАН, 2002. C.490
  58. ↑ Сафаргалиев М. Г. Распад Золотой Орды. Саранск, 1960. 279 с.
  59. ↑ Тизенгаузен В. Г. Сборник материалов, относящихся к истории Золотой орды / Акад. наук СССР, Ин-т востоковедения. — Москва ; Ленинград : Изд-во Акад. наук СССР, 1941 (Ленинград). — 26 см см. I. Институт востоковедения (Ленинград) [Т.] 2: Извлечения из персидских сочинений, собранные В. Г. Гизенгаузеном и обработанные А. А. Ромаскевичем и С. Л. Волиным / [Отв. ред. П. П. Иванов]. VII Эннувейри. С. 161. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 23 ноябрь. Архивйина 2018 шеран 15 январехь
  60. ↑ Аристов Н. Заметки об этническом составе тюркских племен и народностей и сведения об их численности // Живая старина, 1896.
  61. ↑ Кузеев Р. Г. Происхождение башкирского народа. Этнический состав, история расселения. Издательство «Наука», Москва, 1974 г. С. 489.
  62. ↑ Арсланова А. А. Кыпчаки и термин Дашт-и Кыпчак (по данным персидских источников ХШ-XVIII вв.) // Национальный вопрос в Татарии дооктябрьского периода. Казань, 1990. С. 16.
  63. ↑ Эхмэтжанов М. И. Нугай урдасы: татар халкынын тарихи мирасы. — Казан: Мэгариф, 2002. С. 54.
  64. ↑ Трепавлов В. В. Малая Ногайская Орда, очерк истории// Тюркологический сборник. 2003—2004: Тюркские народы в древности и средневековье. М.: Восточная литература, 2005. С. 273—311
  65. ↑ Трепавлов В. В. Тюркские народы средневековой Евразии. Избранные труды / Отв. ред. И. М. Миргалеев. — Казань: ООО «Фолиант», 2011. — 252 с. ISBN 978-5-94990-032-1 С.-211
  66. ↑ Плетнева С. А. Кочевники Средневековья. — М.: Наука. — 1982. C-140
  67. ↑ Трепавлов В. В. Численность кочевого социума: источники и система подсчета // Этнографическое обозрение. 2000. — № 4. — С. 97.
  68. ↑ Егоров В. Л. Начальный период истории Ногайской Орды // Историко-географические аспекты развития Ногайской Орды. Махачкала, 1993. С. 30—35.
  69. ↑ Бессмертная смерть : ист. эссе / Иса Капаев. — Ставрополь : Шат-Гора, 2004. Архивйина 2019 шеран 29 сентябрехь  — 518 с. : ил., портр.; 20 см; ISBN 5-88197-001-2 : 1000 С. 375.
  70. ↑ Ногайский героический эпос / А. И.-М. Сикалиев (Шейхалиев); Науч. ред. Х. Г. Короглы; Карачаево-Черкес. ин-т гуманит. исслед. — Черкесск : КЧИГИ, 1994. — 326 с. Архивйина 2019 шеран 29 сентябрехь ISBN 5-85183-008-5.
  71. ↑ Khodarkovsky M. Russia's Steppe Frontier: The Making of a Colonial Empire, 1500—1800. — Indiana University Press, 2002. — С. 9—11. — 290 с. — ISBN 9780253217707.
  72. ↑ 1 2 3 4 Ходарковский М. Степные рубежи России. Как создавалась колониальная империя. 1500—1800. — Новое Литературное Обозрение, 2019. — С. 26. — ISBN 9785444810927.
  73. ↑ 1 2 Евстигнеев Ю. А. Россия: коренные народы и зарубежные диаспоры (краткий этно-исторический справочник). — Litres, 2008. — 330 с. — ISBN 9785457236653.
  74. ↑ 1 2 Тынышпаев М. Т. Материалы к истории киргиз-казакского народа. — Переиздание. — Алматы: Дом печати «Эдельвейс», 2014. — С. 47. — 88 с. — ISBN 9965-602-58-1.
  75. ↑ Гумилёв Л. Н. Древняя Русь и Великая Степь. — М., 1989. — С. 535, 586. — 764 с.
  76. ↑ Егоров В. Л. Начальный период истории Ногайской Орды // ИГАРНО. — С. 29—35.
  77. ↑ Очир А. Монгольские этнонимы: вопросы происхождения и этнического состава монгольских народов / д.и.н. Э. П. Бакаева, д.и.н. К. В. Орлова. — Элиста: КИГИ РАН, 2016. — С. 98. — 286 с. — ISBN 978-5-903833-93-1.
  78. ↑ Родословная туркмен. — Издательство Академии наук СССР, 1958. — С. 88. — 190 с.
  79. ↑ 1 2 Трепавлов В. В. История Ногайской Орды — М: Издательская фирма «Восточная литература» РАН, 2002. — С. 47—48.
  80. ↑ И. С. Капаев. От Чингиз-хана до Эдиге. С. 435 // Ногайская эпическая поэма / под ред. Н. Х. Суюновой; Карачаево-Черкесский институт гуманитарных исследований при Правительстве КЧР. — М.: Наука, 2016. ISBN 978-5-02-039964-8
  81. ↑ Дмитриев В. С. Элементы военной культуры монголов (на примере анализа сражения в местности Калаалджит-Элет) // Монгольская империя и кочевой мир. — Улан-Удэ: Изд-во БНЦ СО РАН, 2004. — С. 363—380.
  82. ↑ Сабитов Ж. М., Абдулин А. К. Y-STR гаплотипы ногайцев в базе данных Family Tree DNA // The Russian Journal of Genetic Genealogy. — 2015. — № 2. — С. 40—50. — 1920-2997.
  83. ↑ Карагаши. old.bigenc.ru. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 23 ноябрь.
  84. ↑ 1 2 3 География расселения астраханских ногайцев по территории Нижнего Поволжья(оьр.). — 2020.
  85. ↑ 1 2 3 По БРЭ, являются подгруппой астраханских татар. Однако традиционно признаётся их этническая близость к ногайцам.
  86. ↑ Ногайцы: XXI век. История. Язык. Культура. От истоков к грядущему : материалы Первой Международной научно-практической конференции (г. Черкесск, 14-16 мая 2014 г.). Черкесск, 2014. С. 142—143. ТӀекхочу дата: 2018 шеран 28 октябрь. Архивйина 2020 шеран 29 июнехь
  87. ↑ Бариев Р. Х. Волжские булгары: история и культура. — СПб.: Агат, 2005. — С. 284. — 301 с.
  88. ↑ Масанов Н. Э., Абылхожин Ж. Б., Ерофеева И. В., Алексеенко А. Н., Баратова Г. С. История Казахстана: народы и культуры. — Алматы: Дайк-Пресс, 2000. — С. 592. — 608 с.
  89. ↑ Трепавлов В. В. История Ногайской Орды. — М.: Восточная литература, 2002. стр. 499—504
  90. ↑ Гейм И. А.]] Начертание всеобщаго землеописания по новейшему разделению государств и земель : [арх. 8 октябрехь 2022]. — Москва : В Университетской типографии, 1819. — С. 289. — 510 с.
  91. ↑ Восточный Дашт-и Кыпчак в XIII — начале XV века. Проблемы этнополитической истории Улуса Джучи / Ред. И. М. Миргалеев. — Казань: Изд-во «Фэн» АН РТ, 2013. — 288 с
  92. ↑ Кляшторный С. Г., Султанов Т. И. Государства и народы Евразийских степей: от древности к Новому времени. СПб.: «Петербургское Востоковедение», 2009: 3-е изд.. исправл. и доп. 432 с. стр 65-74
  93. ↑ Трепавлов В. В. История Ногайской Орды. — М.: Восточная литература, 2002. стр. 97-112, 495—497
  94. ↑ DeWeese D. Islamization and Native Religion in the Golden Horde: Baba Tükles and Conversion to Islam in Historical and Epic Tradition. University Park, PA, Pennsylvania State University Publ., 1994, р. 347
  95. ↑ Порсин А. А. Источниковая база по эпохе темника Ногая в истории Золотой Орды // Вестник археологии, антропологии и этнографии. — 2010. — Вып. 1.
  96. ↑ Элита Золотой Орды. Автор: Селезнев Ю. В. Фэн, 2009.
  97. ↑ «Можно обоснованно утверждать, что центр улуса Ногая — район дельты Дуная с прилегающими к ней территориями на обоих берегах реки.» N.D.Russev. Moldavia in «Dark Ages»: Materials for Understanding Cultural and Historical Processes.
  98. ↑ Тизенгаузен В. Извлечения из энциклопедии Эннувейри. А/VII. Сборникъ материаловъ, относящихся къ исторіи Золотой Орды. Т.1- Год выпуска: 1884 Автор: Тизенгаузен В. Г. (ред. сост.). ТӀекхочу дата: 2017 шеран 16 декабрь. Архивйина 2018 шеран 15 январехь
  99. ↑ Аристов Н. Заметки об этническом составе тюркских племен и народностей и сведения об их численности // Живая старина, 1896
  100. ↑ Кузеев Р. Г. Происхождение башкирского народа. Этнический состав, история расселения. Издательство «Наука», Москва, 1974 г. С.-489
  101. ↑ Арсланова А. А. Кыпчаки и термин Дашт-и Кыпчак (по данным персидских источников ХШ-XVIII вв.) // Национальный вопрос в Татарии дооктябрьского периода. Казань, 1990. С.-16
  102. ↑ Эхмэтжанов М. И. Нугай урдасы: татар халкынын тарихи мирасы. — Казан: Мэгариф, 2002. С.-54
  103. ↑ Эдиге: Ногайская эпическая поэма. Сокровищница народной словесности ногайцев. М.: Наука, 2016.
  104. ↑ Трепавлов В. В. История Ногайской Орды. — М., 2001. — С. 4.
  105. ↑ 1 2 Гайворонский О. Повелители двух материков. — Т. 1. — К.—Бахчисарай, 2007. — С. 210.
  106. ↑ Гайворонский О. Повелители двух материков. — Т. 1. — К.—Бахчисарай, 2007. — С. 211.
  107. ↑ «Ногайская бойня» у Перекопа. dzen.ru. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 25 ноябрь.
  108. ↑ Р. Ишмухамбетов// Ногайская орда — колыбель тюркских народов
  109. ↑ 1 2 Ю.Идрисов. Ногайцы в Терско-Сулакском междуречье. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 25 ноябрь. Архивйина 2014 шеран 14 июлехь
  110. ↑ Кто такие ногайцы: история происхождения, численность, где живут и как выглядят. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 25 ноябрь.
  111. ↑ Картины сражений и портреты Генералиссимуса. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 25 ноябрь. Архивйина 2013 шеран 27 декабрехь
  112. ↑ Суворов и донские казаки. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 25 ноябрь.
  113. ↑ Владимир Гутаков. Русский путь к югу (мифы и реальность). Часть вторая. web.archive.org. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 25 ноябрь.
  114. ↑ В. Б. Виноградов. Средняя Кубань. Земляки и соседи. Ногайцы. web.archive.org. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 25 ноябрь.
  115. ↑ Сергеев А. А. Уход Таврических Ногайцев в Турцию в 1860 г. / А. А. Сергеев // ИТУАК. — 1913. — № 49. — С. 212—213. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 25 ноябрь.
  116. ↑ Пределы кочевья кубанцев с российскими владениями в 1789 г. / Записки Одесского Общества Истории и Древностей. т.3. с.589-590. 1853 год. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 25 ноябрь. Архивйина 2019 шеран 5 июнехь
  117. ↑ 1 2 3 4 Вадим Гегеля. Освоение Дикого Запада по-украински. web.archive.org. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 10 декабрь.
  118. ↑ Виноградов В. Б. Средняя Кубань. Земляки и соседи (формирование традиционного населения) : Книга историко-культурных регионоведческих очерков / Под общ. ред. акад. РАН, проф. В. Л. Янина (МГУ) — Армавир, 1995. —Гл. Ногайцы. Архивйина 2014 шеран 14 июлехь
  119. ↑ Гутаков В. Русский путь к югу (мифы и реальность). Ч. 2. // «Вестник Европы», 2007. — № 21. ТӀекхочу дата: 2010 шеран 2 сентябрь. Архивйина 2011 шеран 9 августехь
  120. ↑ Ногайцы. web.archive.org. ТӀекхочу дата: 2014 шеран 12 июль.
  121. ↑ 1 2 Массовая миграция ногайцев в Турцию. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 26 ноябрь.
  122. ↑ Конец Ногайской орды:миграции и расселение на Северном Кавказе. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 26 ноябрь.
  123. ↑ 1 2 3 4 Степь, где ногайские татары кочуют. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 26 ноябрь.
  124. ↑ 1 2 «Война теперь не обыкновенная, а национальная»: Народы России в Отечественной войне 1812 года. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 26 ноябрь. Архивйина 2014 шеран 2 августехь
  125. ↑ Ногайцы: характеристика, хозяйство до революции. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 26 ноябрь.
  126. ↑ KavkazWeb: 94 % опрошенных — за создание Ногайского кӀошта в Карачаево-Черкесии — результаты референдума. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 27 ноябрь. Архивйина 2007 шеран 27 сентябрехь
  127. ↑ В Карачаево-Черкесии официально создан Ногайский кӀошт. web.archive.org. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 10 декабрь.
  128. ↑ Esperanto новости: Конференция о будущем ногайского народа. web.archive.org. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 27 ноябрь.
  129. ↑ Тюркские служилые (в казачестве) группы на евразийских рубежах России. gumilev-center.ru. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 26 ноябрь.
  130. ↑ Васильева Елена Анатольевна. История становления полиэтнического состава населения Астраханского края. cyberleninka.ru. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 27 ноябрь.
  131. ↑ Аналитическая система работы с демографическими данными Демоскоп Weekly. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 27 ноябрь.
  132. ↑ 1 2 «АСТРАХАНЬГАЗПРОМ» в судьбах ногайцев-карагашей Астраханской области. Ж. Х. Скрыльникова. web.archive.org. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 10 декабрь. Этнографическое обозрение № 3, 2008
  133. ↑ Всероссийская перепись населения 2002 года. statmuseum.ru. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 10 декабрь.
  134. ↑ Шугаипов Р. А. Деятельность Областного методического центра народной культуры и ногайских общественных организаций по сохранению и развитию нематериального культурного наследия астраханских ногайцев в современных условиях // Сохранение культурного наследия и проблемы фальсификации истории. Материалы всероссийской молодёжной конференции в рамках фестиваля науки (Астрахань, 19−21 сентября 2012). В 2-х томах. Т. 1. / Под ред. проф. А. П. Романовой — Астрахань: АГУ, 2012.
  135. ↑ Türkiye'deki Kırım Tatar ve Nogay Köy Yerleşimleri (тур.). tarihvakfi.org.tr. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 26 ноябрь.
  136. ↑ Межнациональные отношения в Турции. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 26 ноябрь.
  137. ↑ Материалы по изучению историко-культурного наследия Северного Кавказа. Выпуск IV: Антропология ногайцев. — ИА РАН. М.: Памятники исторической мысли. Ч.II. Антропология современных ногайцев
  138. ↑ Комаров С. Г., Чхаидзе В. Н., Ногайцы Восточного Приазовья по данным краниологии, Вестник Челябинского государственного университета. Сер.: история, Издательство Челябинского государственного университета, Челябинск, 2013, 12, 17 — 27
  139. ↑ Комаров С. Г., Население Букеевской степи в эпоху Золотой Орды по данным краниологии, Вестник Калмыцкого института гуманитарных исследований, 2014, 4, 45 — 57- Русский
  140. ↑ Комаров С. Г., Ногайцы степного Предкавказья по данным краниологии, Вестник антропологии, ИЭА РАН, Москва, 2014, 3, 78 — 88
  141. ↑ Панорама народов на фоне Европы. Обрамление Европы (серия VI). ТӀекхочу дата: 2025 шеран 25 ноябрь.
  142. ↑ Генетическое наследие распространения тюркоязычных кочевников по Евразии. academia.edu. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 25 ноябрь.
  143. ↑ Бентковский И. Обзор коневодства на Северном Кавказе. // СГВ, № 6-7, 1878.
  144. ↑ Л. М. Коздоков. Заметка о кавказском коневодстве. Газ.'«Терские ведомости», № 10, 1869
  145. ↑ Караногай, страна кочевников и патриархального быта., лл. 93—94.
  146. ↑ А. Павлова «О ногайцах, кочующих по Кизлярской степи» С.10 (СПб.1842).
  147. ↑ Фарфоровский С. В., Ногайцы Ставропольской губернии. Историко-этнографический очерк, Тифлис, 1909. С.9
  148. ↑ Лакоза И. И. Верблюдоводство.- М.: Сельхозгиз.- 1953; Терентьев С. М. Верблюд и уход за ним.- М.: Сельхозгиз, 1950
  149. ↑ Стрейс, 1935. С. 196
  150. ↑ Гаджиева С. Ш. Материальная культура Ногайцев в 19 начале 20 века — М.: Наука, 1976. — 227 c.
  151. ↑ «Охота на Кавказе» : Очерк / Н. Н. Толстой .— 1857.]
  152. ↑ Schlatter, 1836. S. 216
  153. ↑ Народы Кавказа. studfile.net. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 24 ноябрь.
  154. ↑ Документ.Крым. vostlit.info. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 24 ноябрь.
  155. ↑ Гмелин, 1777. С. 176
  156. ↑ Георги, 1796. С. 43
  157. ↑ Сергеев, 1913. С. 187, 193
  158. ↑ Записки академика Фалька. rusneb.ru. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 24 ноябрь.
  159. ↑ Традиционный ногайский костюм: путешествие в мир культуры//nazaccent.ru. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 24 ноябрь.
  160. ↑ «Таким образом, ногайский къаптал и северокавказский кафтанчик совпадают не только по принципу конструкции, но и по утилитарным функциям. Очевидно, что это совпадение основано на общем кыпчакском источнике происхождения этого вида одежды». Доде Звездана Владимировна. Костюм населения. Северного Кавказа VII—XVII веков. (Реконструкция этносоциальной истории) / М.: ИА РАН, 2007.
  161. ↑ Традиционная одежда и форма терских, кубанских казаков. web.archive.org. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 10 декабрь.
  162. ↑ Приоритеты ногайской пищи. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 24 ноябрь.
  163. ↑ Керейтов P. X. Ногайцы. Особенности этнической истории и бытовой культуры. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 24 ноябрь.
  164. ↑ Неразик Е. Е. Сельское жилище в Хорезме (I—XIV вв.). Археолого-этнографические очерки. М., 1976. С. 190
  165. ↑ Шенников А. А. Червленый Яр. Исследование по истории и географии Среднего Подонья в XIV—XVI вв. — Л., 1987. С.67
  166. ↑ Общетюркские элементы в этнической истории и бытовой культуре ногайцев. rusneb.ru. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 24 ноябрь.
  167. ↑ Фалев Павел Александрович. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 23 ноябрь. Архивйина 2019 шеран 8 июнехь
  168. ↑ Эдиге : Ногайская эпическая поэма / под ред. Н. Х. Суюновой; Карачаево-Черкесский институт гуманитарных исследований при Правительстве КЧР. — М.: Наука, 2016.
  169. ↑ "Ногайцы Ставропольской губернии", Фарфоровский С.В. Тифлисъ. nogay-kitap.wixsite.com. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 23 ноябрь.
  170. ↑ Карамзин Н. М. История государства Российского. Собр.соч. — СПб., 1819. -Т.8.- С.20-21
  171. ↑ Кипчакский эпос о ногайских богатырях. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 23 ноябрь.

Литература

  • Нагаи // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
  • Ярлыкапов, Ахмет А. Ислам у степных ногайцев. — М.: Инст. этнологии и антропологии, 2008.
  • Ногайцы // Народы России. Атлас культур и религий. — М.: Дизайн. Информация. Картография, 2010. — 320 с. — ISBN 978-5-287-00718-8.
  • Ногайцы // Этноатлас Красноярского края / Совет администрации Красноярского края. Управление общественных связей ; гл. ред. Р. Г. Рафиков; редкол.: В. П. Кривоногов, Р. Д. Цокаев. — 2-е изд., перераб. и доп. — Красноярск: Платина (PLATINA), 2008. — 224 с. — ISBN 978-5-98624-092-3.
  • Народы России: живописный альбом, Санкт-Петербург, типография Товарищества «Общественная Польза», 3 декабря 1877, ст. 374
  • Керейтов Р. Х. К вопросу о близости родоплеменного состава ногайцев и родственных им народов // Этнографическое обозрение. — 1999. — № 6. — С. 41—52.
  • Гизер С. Н. Жилые дома причерноморских ногайцев в записках путешественников // Записки історичного факультету Одеського державного університету ім. І.І. Мечникова. — Одеса, 1999. — Вип. 10. — С. 102—107.

Хьажоргаш

Кхин дӀа темана тӀехь

Категореш