Хакасаш
Хака́саш (шен цӀе — хакастар[1], тадарлар; ширйелла — минусин гӀезалой, абака́нан (енисе́йн) гӀезалой, а́чинан гӀезалой) — туьркийн мотт буьйцу Хакасин орамера халкъ, уггаре а шуьйра даьржина Къилба Сибрех Хакасин-Минусинскан боьран аьрру бердаца.
XIX бӀешарахь дукха наха православин дин тӀеийцира[6][7][8]. «Абаканан шенбоцурш» боху дешнийн цхьаьнакхетар нисделла литературехь — Абакан хин бердашца дехаш долу кегийра ваьррин тоба[9][10].
Субэтносийн тоба
Бекъало субэтносан (диалектийн) тобанашна:
- качинхой (хааш, хаас) — уьш дуьххьара хьахийна оьрсийн хьостанашкахь 1608 шарахь, гӀуллакх деш болу нах Тюлька элас урхалла дечу махка баьхкича;
- койбалы (хойбал) — туьркийн мотт буьйцу тобанаш йоцург, цхьадолчу хьостанашца, царна йукъайогӀура уралхойн меттанийн доьзалан самодийн тобанан меттанийн къилбан бухара тобан йукъа йогӀуш йолу камасин меттан диалект буьйцу тобанаш[11];
- кызылхой (хызыл) — Хакасин Республикин Ширинан а, Орджоникидзевскан а кӀоштийн лаьтта тӀехь Чёрни Июса тогӀи чохь беха хакассийн тоба;
- сагайш (сағай) — Уьш дуьххьара хьахийна Рашид ад-Динан монголийн схьабахарх лаьцна йаздинчу хаамашкахь; дуьххьара хьахийна оьрсийн документашкахь 1620 шарахь, цу хенахь дӀахьедина хилла уьш «декхарий бу йасакх ца луш, йасакх йеллачарна йетта». Сагайшна йукъахь белтырш (пильтір) этнографин тоба санна бевзаш бу; хьалха къаьсташ хилла бирюсинций (пӱрӱш)[12].
Теленгиций, телеуций, чулимий, шорхой оьздангаллица а, маттаца а хакасашна гергара бу.
Хакасийн дукхалла 1926—2010 шерашкахь
Российн Федерацехь хакасийн йерриг дукхалла лахделла 2002 шеран бахархойн дӀайазбарца дуьстича (75 600 стаг), 2010 шеран бахархойн дӀайазбарца 72 959 стаг хилира[3]. Хакасхойн дукхалла йолу цхьаъ бен йоцу муниципалан кӀошт йу Аскизан (50,4 %)[13].
| 1926 ларар | 1939 ларар | 1959 ларар | 1970 ларар | 1979 ларар | 1989 ларар | 2002 ларар | 2010 ларар | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Хакасехь хакасийн дукхалла | 44,219 (49.8 %) | 45,799 (16.8 %) | 48,512 (11.8 %) | 54,750 (12.3 %) | 57,281 (11.5 %) | 62,859 (11.1 %) | 65,431 (12.0 %) | 63,643 (12,1 %) |
Мотт
Хакасийн мотт туьркийн меттанийн малхбален гуннийн (малхбален туьркийн) декъан уйгурийн (шира-уйгурийн) тобанна йукъабогӀу.
Кхечу классификацица иза йукъадогӀу малхбален туьркийн меттанийн йозуш йоцучу хакасийн (гӀиргӀазойн-енисейн) тобанна, цу йукъа, хакасийн меттанаш доцург, кхин а шорхой (мрасийн шорийн диалект), чулим (йуккъера чулимийн диалект), юйгу (можа уйгургаш) (сарыг-югурийн мотт). Уьш ширагӀиргӀазойн йа енисейн-гӀиргӀазойн маттара схьабевлла бу. Цул совнаха, маттаца хакасашна герга бу уьш (малхбузе туьркийн къилбседа алтайхойн тобанна йукъабогӀуш белахь а) кумандинхой, челканхой, тубаларш (кондомийн шорийн диалект а, лахарчу чулимийн диалект а), ткъа иштта (малхбузе туьркийн гӀиргӀазойн-кипчакийн тобанна йукъабогӀуш белахь а) — хӀирийн, алтайхойн, телевтийн, теленгитийн.
Хакасийн мотт шен чулацамехь йиъ диалект йу: качин, сагай, кызил, шор. Кхузаманан йозанан мотт кириллицин бух тӀехь бу.
Хакасийн антропоними
Генетика
Хакасашна йукъахь Y-хромосоман гаплотобанаш дӀасайаржар билгалдолу уггаре а лакхара N1b гаплотобанаш хиларца (44 % гергга); шолгӀачу меттехь йу R1a1a (28 % гергга), кхоалгӀачу меттехь йу N1c (20 % гергга)[14] (хьажа иштта Y-ДНК гаплотобанаш дуьненан къаьмнашна йукъахь).
| Гаплогруппа | Кест-кеста нисдалар, % (N) | |||||||
| Аскизан кӀошт (сагайхой) |
Таштыпан кӀошт (сагайхой) |
Ширан кӀошт (качиной) |
||||||
| Усть-Есь , Полтаков (N=44) |
Усть-Чуль (N=41) |
Кызлас (N=34) |
Матур , Анчул (сагайхой/шорхой) (N=46) |
Большой Сея , Бутрахты (N=35) |
Мали Спирин (N=22) |
с. Топанов (N= 29) |
Берриг (N=251) | |
| С3 (хМ77) | — | — | — | — | — | — | 7 (2) | 0,8 (2) |
| Е (МӀ) | — | — | — | — | 3 (1) | — | — | 0,4 (1) |
| N* (хР43, МӀ78, МӀ28) | 4,5 (2) | — | — | — | — | — | — | 0,8 (2) |
| N1b (Р43) | 34,5 (15) | 56 (23) | 50 (17) | 15,2 (7) | 11 (4) | 86,5 (19) | 89,5 (26) | 44,2 (111) |
| N1с (МӀ78) | 25 (11) | 24 (10) | 15 (5) | 39,2 (18) | 14 (5) | 4,5 (1) | — | 19,9 (50) |
| Q (хМ3) | — | — | — | 2,1 (1) | 28 (10) | — | 3,5(1) | 4,8 (12) |
| R1a1a (хМ458) | 36 (16) | 20 (8) | 32 (11) | 43,5 (20) | 36 (13) | 9 (2) | — | 27,9 (70) |
| R1b1b1 (М73) | — | — | 3 (1) | — | 6 (2) | — | — | 1,2 (3) |
| Генийн тайп-тайпаналла гаплотобанашца |
0,703 ± 0,027 | 0,602 ± 0,055 | 0,642 ± 0,052 | 0,663 ± 0,036 | 0,765 ± 0,042 | 0,255 ± 0,116 | 0,197 ± 0,095 | |
| Генийн тайп-тайпаналла микроспутникан гаплотипашца |
0,942 ± 0,019 | 0,931 ± 0,024 | 0,959 ± 0,021 | 0,957 ± 0,017 | 0,985 ± 0,011 | 0,792 ± 0,086 | 0,704 ± 0,081 | |
Материалан культура
Сийн культура
Халкъан ловзарш а, къовсадаларш а
Хакасийн халкъан цхьадолу ловзарш а, къовсадаларш а:
Физикин антропологи
1920-гӀа шерашкахь хакасийн физикин антропологи толлуш хилла советийн антропологин бухбиллархойх цхьаъ волчу А. И. Ярхо. 1930-гӀа шерашкахь дуьйна Хакасин ширачу а, хӀинцалерачу а бахархойн антропологин талламийн предмет йу ССРС-н уггаре а баккхийчу антропологаша — Г. Ф. Дебеца, В. П. Алексеевс, В. В. Бунака, кхечара а.
Хакасаш бекъало антропологин шина тайпане, ийна схьадовлар долуш, дукхах дерг доьзна ду монголоидийн а, кавказхойн а йаккхийчу расашна йукъахь хийцадаларца:
- уралан (бирюсинаш, кизылаш, белтырш, сагайн дакъа)
- Къилбасибрехан (качинаш, сагайн аренан дакъа, койбалаш).
Схьадалар
Енисейн гӀиргӀазой дукха хенахь дуьйна лоруш бу хакассийн халкъан гипотетикин дай. Амма кхин а хетарш ду. Масала, гӀараваьллачу Сибрехан историко С. В. Бахрушинас, Енисей эрк тӀехь долу «гӀиргӀазойн латта» дуьйцуш (иза, делахь а, Россин Федерацин Хакасин Республикин дозанал арахьа дӀасадаьржина ду), билгалдоккху, шен цӀе йелахь а, гӀиргӀазой жима дакъа бен ца хила хакасийн йукъахь[15]. Кхин а тӀаьхьарчу хенахь бинчу талламаша тӀечӀагӀдо, «Енисейн гӀиргӀазой» а, «гӀиргӀазойн латтанаш» боху терминаш, гӀалат а долуш, гӀиргӀазой хьахош хила тарло, бакъдерг аьлча, дуьйцург XVII бӀешарахь хилла гӀиргӀазойн киштимаш белахь а, хакасийн этнос кхолладаларехь алсам дакъа лаьцна цара.[16].
Хакасийн монголашца хилла боху къаьмнийн зӀенаш
Енисейн гӀиргӀазойн литературехь иштта цӀерашца бевзаш бу: хягаш, хагаш, сяцзясаш, и.дӀ.кх.а.[17] Талламхоша дийцарехь, хакасхой бехаш бу ширачу Хьягийн лаьтта тӀехь, цаьргара шайн орамаш схьадовлу[18]. Шира гӀиргӀазойн монголашца гергара къаьмнийн уьйраш йолуш хилла боху ойла йу[19]. Хакасийн ойратан тукхамаш монголийн орамаш долуш ду аьлла хета талламхошна[20], паратан (хетарехь барынаш) иштта халмах (калмак)[21]. Буруташ монголех схьабевлла хиларан верси йу[22]. Цул хьалха цу махка дӀакхелхина лору монголийн ваьрраш: «керейташ», «туматаш», «меркиташ», «ордуташ»[23] (хетарехь, хонгодорш[24] йа удуит-меркиташ)[25], гӀиргӀазойн цӀе тӀеэцнарг[23].
Йуккъерачу бӀешерашкара цхьаболу гӀезалой, хакасийн халкъан декъе бевлла, царна «тадар» цӀе а тиллина. Хакассийн легендаша ма-гайттара, Минусинскера гӀиргӀазошна йукъахь ша-шех «тадар» цӀе кхоллайалар доьзна ду нийсса монголийн схьалацаршца[26].
Н. Я. Бичурина дийцарехь, ширачу гӀиргӀазойн (хягийн) хилла монголийн[27] йа ийна туьркийн-монголийн схьадовлар: «Хьягийн коьрта шахьар хиллачу Енисейн губернин къилба агӀонаш тӀехь, меттигера бахархой хӀинца а бу туьркийн монголаш»[28]. «Хьягас, шен йуьхьанцара хӀоттаме хьаьжча, монголийн-туьркийн пачхьалкх хила йезаш йара, шина халкъах лаьтташ а яра: туьркийх а, монголех а»[28][29][30][31].
Билгалдахарш
- ↑ 1 2 О самоназвании хакасов // Этнографическое обозрение. 1992. №2. С. 52-5. kronk.spb.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 9 январь.
- ↑ Национальный состав населения Российской Федерации согласно переписи населения 2021 года. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 8 январь. Архивйина 2022 шеран 30 декабрехь
- ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 Окончательные итоги Всероссийской переписи населения 2010 года. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 8 январь.
- ↑ Китайские хакасы из провинции Хэйлунцзян. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 8 январь. Архивйина 2021 шеран 27 ноябрехь
- ↑ См., напр., работы Л. А. Евтюховой, фактически отождествляющей два этноса: 1) Археологические памятники енисейских кыргызов (хакасов). — Абакан, 1948; 2) Южная Сибирь в древности // По следам древних культур. От Волги до Тихого океана. — М., 1954. — С. 193—224. — C. 207. web.archive.org. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 8 январь.
- ↑ Филатов С. Б., Юззелл Л. Хакасия. Сгусток религиозных проблем Сибири. web.archive.org. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 9 январь.
- ↑ Майя Ивановна Черемисина, Алена Робертовна Тазранова. Языки коренных народов Сибири: издание второе, переработанное и дополненное. — Новосибирский государственный университет, 2006. — 162 с. — ISBN 978-5-94356-391-1. Архиван копи 2020 шеран 17 октябрехь дуьйна Интернетан архив#Проекташ
- ↑ Светлана Кокорина. Межкультурная коммуникация хакасского и русского этносов (на материале Приенисейского края). — Litres, 2019-02-01. — 161 с. — ISBN 978-5-04-153240-6. Архиван копи 2020 шеран 17 октябрехь дуьйна Интернетан архив#Проекташ
- ↑ Абаканские инородцы // Энциклопедический словарь Гранат: В 58 томах. — М., 1910—1948.
- ↑ Абаканские инородцы // Большая советская энциклопедия : в 66 т. (65 т. и 1 доп.) / гл. ред. О. Ю. Шмидт. — М. : Советская энциклопедия, 1926—1947.
- ↑ Хелимский Е. А. Очерк истории самодийских народов // Финно-угорский мир. Ред. Д. Нановски. Будапешт, 1996, 101—115. web.archive.org. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 8 январь.
- ↑ Историческая этнография: традиции и современность. web.archive.org. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 8 январь.
- ↑ Итоги Всероссийской переписи населения 2010 г. по Республике Хакасия. Том 4: Национальный состав и владение языками(йоьхна хьажорг — истори). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 8 январь.
- ↑ Харьков В. Н. и др. Разнообразие генофонда хакасов: внутриэтническая дифференциация и структура гаплогрупп Y-хромосомы // Молекулярная биология. — 2011. — Т. 45, вып. 3. — С. 446—458. Архивйина 2018 шеран 11 ноябрехь.
- ↑ Бахрушин С. В.. Енисейские киргизы в XVII в. // Исторические труды. Т. III. Ч. 2. — М.: Изд-во АН СССР, 1955. — С. 176—224. — С. 176
- ↑ Потапов Л. П. Хакасы // Народы Сибири. — М.-Л., 1956. — С. 376—419. — С. 384.
- ↑ Бейшембиев Э. Д. Введение в историю кыргызской государственности: курс лекций для вузов. — "АРХИ" Инновационный центр, 2004. — С. 223. — 313 с. Архиван копи 2020 шеран 8 июнехь дуьйна Интернетан архив#Проекташ
- ↑ Уметалиева-Баялиева Ч. Т. Этногенез кыргызов: Музыковедческий аспект. Историко-культурологическое исследование. — Бишкек, 2008. — С. 127. — 288 с. Архиван копи 2020 шеран 8 июнехь дуьйна Интернетан архив#Проекташ
- ↑ Арзыбаев Т. К. Этнические связи кыргызов с монголами, ойратами, калмыками, бурятами // Материалы Первого Международного алтаистического форума «Тюрко-монгольский мир большого Алтая: историко-культурное наследие и современность». — Барнаул, Горно-Алтайск, 2019. — С. 146—149.
- ↑ Очерки истории хакасии: с древнейших времен до современности. — Издательство Хакасского государственного университета им. Н. Ф. Катанова, 2008. — С. 256. — 671 с. — ISBN 9785781005420. Архиван копи 2020 шеран 8 июнехь дуьйна Интернетан архив#Проекташ
- ↑ Чертыков М. А. Киргизы-буддисты // Центр Льва Гумилёва. — 2011. Архивйина 2020 шеран 11 июнехь.
- ↑ Очерки истории хакасии: с древнейших времен до современности. — Издательство Хакасского государственного университета им. Н. Ф. Катанова, 2008. — С. 202. — 671 с. — ISBN 9785781005420. Архиван копи 2020 шеран 8 июнехь дуьйна Интернетан архив#Проекташ
- ↑ 1 2 Очерки истории хакасии: с древнейших времен до современности. — Издательство Хакасского государственного университета им. Н. Ф. Катанова, 2008. — С. 187. — 671 с. — ISBN 9785781005420. Архиван копи 2020 шеран 4 июнехь дуьйна Интернетан архив#Проекташ
- ↑ Ушницкий В. В. Средневековые народы Центральной Азии (вопросы происхождения и этнической истории тюрко-монгольских племен). — Казань: Изд-во «Фэн» АН РТ, 2009. — С. 60—62. — 116 с. — ISBN 978-5-9690-0112-1.
- ↑ Ушницкий В. В. Теория татарского происхождения якутов // Золотоордынское обозрение. — 2014. — № 1 (3). — С. 43—63. — 2308-152X. Архивйина 2021 шеран 11 февралехь.
- ↑ Ушницкий В. В. Средневековые народы Центральной Азии (вопросы происхождения и этнической истории тюрко-монгольских племен). — Казань: Изд-во «Фэн» АН РТ, 2009. — С. 4. — 116 с. — ISBN 978-5-9690-0112-1.
- ↑ Нусупов Ч. Т. Политико-исторические проблемы генезиса идеологии, государственности и культуры кыргызского народа. — Кыргызский государственный национальный университет, 2000. — С. 65. — 295 с. Архиван копи 2020 шеран 6 июнехь дуьйна Интернетан архив#Проекташ
- ↑ 1 2 Бичурин Н. Я. Повествования о Доме хойху // Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена. vostlit.info. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 8 январь. Архивйина 2016 шеран 4 мартехь
- ↑ Шойгу С. К., Аракчаа К. Д. Урянхай. Тыва Дептер. — Слово, 2007. — С. 40. — 662 с. Архиван копи 2020 шеран 6 июнехь дуьйна Интернетан архив#Проекташ
- ↑ Древнекитайские источники о кыргызской государственности и письма китайского императора кыргызскому кагану (III в. до н. э. — IX в. н. э.). — ARKHI, 2003. — С. 137. — 240 с. Архиван копи 2020 шеран 6 июнехь дуьйна Интернетан архив#Проекташ
- ↑ Позднеев Д. М. Исторический очерк уйгуров. — 1899. — С. 35. — 153 с. Архиван копи 2020 шеран 6 июнехь дуьйна Интернетан архив#Проекташ
Литература
- Баскаков Н. А. Тюркские языки, М., 1960, 2006
- Бахрушин С. В. Енисейские киргизы в XVII в. // Научные труды III. Избранные работы по истории Сибири XVI—XVII вв. Ч. 2. История народов Сибири в XVI—XVII вв. М.: Издательство Академии Наук СССР, 1955.
- Вербицкий В. И. Словарь алтайского и аладагского наречий тюркского языка. Казань, 1884. web.archive.org. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 8 январь.
- Центральноазиатский исторический сервер - Хакасы. web.archive.org. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 8 январь.
- Козьмин Н. Н. Хакасы: историко-этнографический и хозяйственный очерк Минусинского края. — Иркутск: Изд. Иркут.секции науч. работников Рабпроса, 1925. — Х, 185 с. — (Краеведческая сер. № 4 / под ред. М. А. Азадовского; вып. V). — Библиогр. в примеч. в конце каждой гл.
- Текин Т. Проблема классификации тюркских языков // Проблемы современной тюркологии: материалы II Всесоюзной тюркологической конференции. — Алма-Ата: Наука, 1980 — С. 387—390
- Языки мира. Тюркские языки. — Бишкек, 1997.
Хьажоргаш
- Хакасы. nsu.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 8 январь.
- Дайджест «Народы Томской области». — Томск, 2004.
- Генетическое исследование хакасских и телеутских сеоков. Сравнительная характеристика по данным маркеров y‑хромосомы. trog.narod.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 8 январь.
- Анализ родоплеменной структуры хакасов по маркерам Y-хромосомы // Медицинская генетика. — 2017. — Т. 16, № 2 (186). — 2073-7998.