Оьрсийн меттан версиБашха проекташ
Мотт хийца
РУВИКИ-Х ЛАЬЦНА

Удмурташ

Экспертиза РАН

Logo-ran-black.png
Проведена экспертиза
Российской академией наук
Подробнее
Aprove.svg

Экспертиза РАН

Arrow-Right.png
Logo-ran.png
Проведена экспертиза
Российской академией наук
Подробнее

Удму́рташ (удм. удмурт, удморт[5] (удм. удмурт, удморт, мн.ч. удмуртъёс, ширъйелла оьрсийн цӀе— вотяки́, отяки, воть, отяцкая чудь) — финн-угорийн къам. Удмуртийн гергара гергарнаш бу коми (пермякш а, зырянаш а); цхьаьна, цара кхуллу финн-угорийн меттанийн доьзалан пермийн га.

Сурт хӀоттор

Удмурташ беха Российн Европан декъехь, коьртачу декъана Уралан когашкахь, дукхаха Кама а, лахара Вятка а хишна йуккъехь. Дукхаха болу нах Удмуртийн республикехь беха, цу регионан мехкан нах бу. Иштта удмуртийн диаспора йехаш йу Башкирийчоьхь а, ГӀезалойчоьхь а, Кировн областехь а, Пермийн мехкахь а, кхечу регионашкахь а[6].

Удмурташ меттан принципехь бекъало кхаа коьртачу къаьмнашна: къилбан а, къилбаседан а, йуккъеран. Бесермянашийн диалект(оьр.)нохч. къаьстина къаьсташ йу. Меттан башхаллаш хилла ца Ӏаш, оцу тобанашна йукъахь йу къаьсташ йолу материалан культураш а[7].

Антропологин агӀор аьлча, удмурташа шайн меттан гергарчарна йукъахь шакъаьстина тайпа кхуллу — вятско-камин — европеоидни а, монголоидийн а расаш чолхечу кепара вовшахкхетар бахьана долуш кхолладелла. Европан башхаллаш алсам хиларал сов, удмурташ билгалбовлу цӀен месаш йолу нах лакхара процент хиларца.

Коьрта дин ду — керста дин, цу йукъадогӀу йарташкахь керста дин хилале хиллачу тешарийн йисина меттигаш. 2021-чу шарахь хиллачу бахархойн дӀайазбарца, Россихь вехаш вара 386 465 удмурт[8].

Этноним

«Удмурт» боху дош схьадаларан хьокъехь масех гипотеза йу. С. К. Белых-с а, В. В. Напольских-c а, дийцарехь, и дош дерриге а схьаэцна гӀажарийн маттара (ant(a)-mart(a), ма-дарра аьлча, «йистера стаг, дозанан вахархо» бохург ду[9].

Кхечу версица, «удмурт» боху дош шина компоненте декъало -уд- (кхеташ йоцу семантика йолуш) а, -мурт «адам а, стаг а» а (цу бахьанца и этноним цхьаболчу талламхоша оьрсийн матте гочъйо «уд тайпанах волу стаг; удан адам» аьлла). Хьалха хилла оьрсийн цӀе — вотяки́ (отяки а, воть а) — йухайогӀу оццу орамера -уд- санна, ша-шех цӀе удмурт санна (амма маришкахула о́до чухула «удмурт»)

undefined

[10].

Удмурташна тюркийн маттахь билгалдаккхар ду — ар. XIV бӀешеран оьрсийн хьостанашкахь хьахош бу арянеш а, йа ар халкъ. Документашца, арянеш а, арийн элий а, арскин нах а дӀайазбина бу Лаха-Каман — Приказанье а, Лаха Чепца тӀехь а. Цу тӀехь буьйцуш бу арскин а, карин а, (чепецкин) а гӀезалой, Арск гӀалин кӀоштан бахархой йа меттигера нах, Волжски Булгарин шира декъан центр, ткъа цул тӀаьхьа Казанан ханалла. Амма удмуртхой цигахь хиларан ма-дарра гайтамаш бац, арскхошна йукъахь удмуртхой хиларан[11].

Уггаре а хьалха удмуртех лаьцна хьахийначех цхьаъ каро йиш йу Ӏаьрбийн некъахочун Абу Хьамидан ал-Гарнатин белхаш тӀехь, XII бӀешо. Исбаьхьаллин литературехь «удмурт» а, «удморт» а, боху ша-шена цӀе, XVIII бӀешарахь дуьйна бен ца карийна[12].

Антропологи

Шайн антропологин билгалонашна тӀе а тевжаш, удмурташ йукъабогӀу Уралан жимачу расан субуральни (вятка-камийн) тайпанах. Оцу тайпано гойту билгалйовлу кавказан башхаллаш, мелла а монголоидийн Ӏаткъамашца. Иштта иза тӀечӀагӀдо Удмуртийн къилба-малхбузера кӀошташкара а, къилба-малхбузера ГӀезалойчоьнан а дӀабоьхкинчу меттигашкара туьтанаш краниологин параметраш Ӏаморца, цигахь хилла моьттуш долу удмуртийн дай баьхна цӀа XVII—XIX бӀешерашкахь. Шайн антропологин комплексана уггаре а гергара бу коми-пермякаш.

Йукъара удмуртийн фонехь къаьсташ йу йуккъера чепецкан тоба, цуьнан куц-кеп герга ду малхбален Балтикан тайпанна (карелаш а, ижораш а, коми-зырянаш а), иза ширачу заманахь Европехь шуьйра даьржина хилла. Цуьнан бахьана хилла лору, къилбседа удмурташна йукъахь чепецкан культуран бахархойн йисина меттигаш дӀасайаржар.

ХӀинцалера къилбаседа удмурташ билгалбовлу европеоидан куц-кепца уралоидийн тӀекхетарца. Божарийн билгало йу йуккъера локхалла а, йоккха суббрахицефалан форман тӀамаран туьта а, йеха, йуккъера шуьйра йуьхь а, лахарчу хьаьжкӀийн йуккъера шуьйралла хаалуш совйолу хьаж шуьйраллел а, шуьйра хьаж а, йуккъера дуьткъа балдаш а, месийн йуккъера пигментаци а, бӀаьргаш а цӀен коьртан процент алсамъйаларца. Дуьненахь уггар лакхара «цӀиэчу басахь хиларан индекс» йолуш ду удмуртийн къам. Удмуртийн цӀен месаш алсам йу кельташначул[12]. Маж йуккъера кхиъна йу а, бӀаьрган кӀоштан йерриг башхаллаш европеоидан йу, бӀаьрган Ӏуьрг цхьацца готтадаларца а, эпикантус наггахь бен ца хуьлу, йуьхь дика профиль йолуш йу, лекха беснеш йолуш йац, мелхо а шуьйра йу, мара дика арабаьлла бу, букъ тӀера кӀорга хилар божаршкахь бен ца гойту.

Зударшкахь европеоидан тайпанан гӀелдалар дика гуш ду, Волга-Каман кӀоштан бахархошна билгало йолу субуралан (уралоидан) билгалонаш хилар бахьана долуш:

локхалла лахъйалар а, корта а, йуьхь а лахъйалар, къаьсттина дӀасадаржаран асаца, йуьхь кеп хийцайалар гергара «йоца йуьхь» агӀор а, месаш Ӏаьржа хилар а, герга кеп йолу месаш хилар алсамдалар, эпикантус а, чусеттина маран букъа а, профилированни йуьхьан-сибат ира гӀелдалар a, иштта беснеш алсамъйалар а, шина бӀаьрган йукъ охьадалар а[13].

Истори

Удмуртийн къам кхолладалар чекхдолу вайн эран I—II эзар шераш долалуш, хетарехь, удмуртийн къаьмнийн йукъаралла кхоллайаларан процессаш хилла территори хилла къилбаседа Прикамьехь, догӀуш хилла хӀинцалера ГӀезалойчоь къилба-малхбузера кӀошташца, Кировн областан къилба-малхбален кӀошташ а, Удмуртийн къилба-малхбузера кӀошташ а.

undefined

[14]. Цунна тоьшалла до, XVI бӀешо кхачале хиллачу удмуртийн уггаре а ширачу тукхамийн охьаховшаран историно (Дурга а, Дцкъя а, Жикъя а, Какся а, Можга а, Омга а, Пельга а, Пурга а, Салья а, Сцръя а, Сюра а, Тукля а, Уча а, Чабъя а, Чола а, Шудья а, Эгра а, Юмья а) Вятка-Каман край хьарма дехьа. Иштта удмуртийн маттахь цхьацца протославянийн тӀеэцарш хилар, цуо тӀечӀагӀдо протославянийн бахархошца гергара зӀенаш хилар, цара тӀаьхьа битина Именковскан археологин культуран Лаха Прикамьен кӀоштара хӀолламаш (IV—VII бӀешерашкахь карара хена).

Карара хенан II-гӀа эзар шо долалуш, цхьаболу удмурташа къаьсттина гергара йукъаметтигаш лелайо булгарашца, бух буьллу бесермянан тоба кхолладаларна. Иза тӀечӀагӀдо удмуртийн маттахь булгарийн тӀеэцаран дикка дукхалла хиларо. Ӏаьрбийн некъахочо Абу Хьамид ал-Гарнатис йаздина, Булгарех йозуш йолу Ару область хиларх лаьцна, ша Булгарехь 1135/6 шеран Ӏаьнан муьрехь волчу хенахь[15]. Амма хьалха йаздина хьостанаш а ду, и этнополитикан цхьаьнакхетаралла хиларан тоьшалла деш. Хазаран-хаганан Иосифан кехат тӀехь, 960-гӀа шерашкара схьаэцначу кехат тӀехь, «Итил хин йистехь» дехаш долчу цо цӀе тиллинчу къаьмнашна йукъахь хьахош ду «ар» халкъ[16]. Иштта, 1379/80 шерашкара оьрсийн хроникийн агӀонаш тӀехь хьахош ду Арск мохк а. 1469 шеран летописехь Вотятан латта билгалбоккху Казанан ханалла дӀакъаста йиш йоцу дакъа санна[17]. Монголаша Булгари эшийначул тӀаьхьа удмурташа кхидӀа а колонизаци йира Вятка-Каман шина хин йукъахь чоьхьара кӀошташ. Хьуьнан массиваш лелош долу оханаш хийцар дӀадахара Кильмезь а, Вала а, Умяк а, Тойма а, Иж а, хишца а, церан хин йистошца а, дукхах дерг къилбехьа а, къилба-малхбалехьа а агӀо йолуш.

XV бӀешеран шолгӀачу декъехь кхоллало «ватка» мехкан тоба удмуртийн (вуьшт аьлча Вяткин латтан тӀехь беха удмуртийн; удмурташ-вятчаш), иза лаьтташ хилла Лаха Вяткера нахах, Дурга а, Сюра а, Чабя а, Чола а тайпанех болу. Удмурташца цхьаьна, Вятке дӀакхелхина цхьаболу бесермянаш а. Цхьаболчу историкаша дийцарехь, 1462 шарахь Иван III-гӀачунна, Мангит йуртан Нукус улусера схьаваьллачу Кара-бекана, Вятка а, Слободское а гӀаланашна гергахь, «арахьара» нах шен куьйга кӀел эца аьлла, омра дина (цу хенахь, хӀара хилла Казанан ханалла Арскан агӀора)[18].

XVI бӀешо долалуш кхиира Чепецкан бассейн, иза йисира бохург санна адамаш доцуш ши бӀешо гергга, Чепецкан археологин культуран тӀаьххьара нах беха меттигаш (IX—XIV бӀешо) болх сацийначул тӀаьхьа[19]. «Ватка» удмурташ бесермяцашца, хьала а хьийзаш, Кильмези бассейнера Лакхара а, Йуккъера а Чепца чукхеттачу «калмезан» удмурташа, Чепца колонизаци йеш дакъалоцу. Дийна йисинчу грамоташца мах хадийча, и процесс аттачу йаьккхина цуьнца шовкъ йолчу карин элаша — XVI бӀешо долалуш Иван III-гӀачуьнгара «Чепецан шен хьостанера шен хикхоче кхаччалц» кхаьчначу Кара-бекан тӀаьхьенаша[20].

Къилбаседа удмурташ Оьрсийн пачхьалкхан дакъа хилира XV бӀешо чекхдолуш (1489) тӀаьххьара Вяткин латта дӀалацарца. Ткъа удмуртийн къилбаседа дакъа, араш а, Арскан латта а, йал луш хилла булгарашна XVI бӀешо йуккъе кхаччалц. XVI бӀешарахь дӀадоладелира къилбаседа удмуртийн Казанан ханаллера Вятке дӀакхалхар. Удмуртийн латтанаш тӀаьххьара Оьрсийн пачхьалкхана йукъадахар хилира 1552 шарахь Казань йоьжначул тӀаьхьа[21]. Казанан ханалла Оьрсийн пачхьалкхе дӀакхеттачул тӀаьхьа гучуйелира удмуртийн миграцин кхин цхьа агӀо — Буйско-Таныпан шин хин йуккъахь (башкирийн латтанаш).

ХӀинцалера удмуртийн бахархойн карта кхолладелла XVIII бӀешо долалуш бен. 1780 шарахь Вяткин а, цхьана декъехь Казанан а, Свяжскан а провинцехь Вяткин сардалалла кхоллаелира, ткъа 1796 шарахь дуьйна — Вяткин губерни. Цу хенахь дуьйна удмуртийн дукхаха долу дакъа цхьана административан цхьаьнакхетараллин йукъахь даха долийра. Вяткин губернехь удмуртийн гулбелла бара Елабуган а, Глазовски а, Сарапульски а, Мальмыжски а, Уржумски а, Вятски а уездехь.

1897 шарахь Йерригроссийн бахархойн бахархойн дӀайазбаран жамӀашца, удмурташ (ненан мотт — вотяцкин) бехаш хилла хӀокху губернашкахь[22].

Губерни Божарий Зударий Дерриге а
Вятскин 185515 192378 377893
Уфимски 11457 11050 22507
Казански 4892 4787 9679
Пермскин 3304 3201 6505
Самарски 1028 1090 2118
Вуьшта губерниш 2179 89 2268
Йерриге а имперехь 208375 212595 420970

Царах 2245 стаг бехаш хилла гӀаланашкахь (йа 0,53 % дерриг бахархойн дукхалла)[22].

РСФСР ВЦИК-ан омра 1920 шеран лахьанан баттахь 4-чу дийнахь Кхоьллина Вотскан автономин область[23]. Цу йукъа йогӀура Сарапул а, Воткинск а, Елабуга а, Бондюга а, Кизнерски кӀошт а. 100 эзар удмурт висира Воцкан автономин арахьа[24].

ВЦИК Президиуман 1932 шеран кхолламан баттахь 1-чу дийнахь тӀеэцначу сацамца[25] Воцкан автономин областан цӀе хийцира Удмуртийн автономин област аьлла. 1934 шеран гӀуран беттан 28-чу дийнахь ВЦИК Президиуман сацамца Удмуртийн автономин область хийцира Удмуртийн автономин Советан Социалистически Республика (УАССР)[25]. 1991 шеран эсаран беттан 11-чу дийнахь УАССР Лакхара Кхеташонан сацамца Удмуртийн автономин Советан Социалистически Республика цӀе хийцира Удмуртийн Республика аьлла[26].

Мотт а, йоза а

Коьрта йаззам: Удмуртийн мотт

Удму́ртийн мо́тт (оьрсийн маттаца цхьаьна) Удмуртехь пачхьалкхан мотт бу. 1932 шо кхаччалц официалан цӀе йара вотяцкийн йа вотскийн мотт. Удмуртийн мотт буьйцурш берриге а бохург санна ши мотт хууш бу. Иштта нисло удмуртийн-гӀезалойн ши мотт буьйцуш а, удмуртийн-гӀезалой-оьрсийн кхоъ мотт буьйцуш а меттигаш.

ХӀинцалера литературни мотт къилбаседан а, къилбаседан а, иштта бесермянийн а диалекташ цхьаьнакхетна бу, йуккъерчу лераш башхаллаш тидаме а оьцуш. Массо а диалекташ вовшех мелла а бен къаьсташ йац, коьртачу областера фонетикехь; уьш вовшех кхеташ ду.

Удмуртийн мотт кхечу пермийн меттанех къаьста дешан чаккхенан дешдекъехь ударени йарца а, хандешан морфологица а, хандешан шина спряженица а. ХӀинцалера литературни удмуртийн маттахь 15 падеж ду: 8 субъективни-объективни (синтаксически) а, 7 локативни (меттиган). Дерриге а цӀердешнаш дожаршка хьаьжжина хийцало, амма дийна цӀердешнаш меттиган дожарийн формашкахь лелаш дац[27]. Удмуртийн меттан фонетика билгалйолу аьзнаш шера аларца. Цу гӀуллакхо аьтто бо мотт Ӏаморна. Фонемически система 7 мукъачу а, 26 мукъазачу аьзнех лаьтташ йу (оьрсийн маттера схьаэцнарш ца лерича).

Йоза кхиаран бараме хьаьжча, удмуртийн мотт ширачу йозанан меттанашна йукъабогӀу[28]. ХӀинцалера йоза 1897 шарахь казанан арахецархоша тӀеэцначу графикан системин бух тӀехь йу. Иза кхоьллина модернизаци йинчу оьрсийн алфавитан буха тӀехь, тӀетоьхна глифаш а, диакритикаш а йолуш (цхьа дакъа Ильминскийн йозанера схьаэцна)[29].

Элпаш Ф ф а, Х х а, Ц ц а, Щ щ а, удмуртийн алфавитана 1930-гӀа шераш дуьйлалучу хенахь бен йукъа ца даьхна, эххар а 1937-чу шарахь хиллачу меттан конференцехь тӀечӀагӀдина. ХӀетахь дуьйна иза хийцаделла дац, нийсайаздар бен къастийна дац[30].

Удмуртийн алфавит лаьтта 38 элпах — оьрсийн алфавитан 33 элпах, цул сов пхиъ кхин а элп ду «умлаутан» диакритикин билгало (элпан лакхахь ши тӀадам): ӝ /d͡ʒ/, ӟ /d͡ʑ/, ӥ /i/, ӧ /ɘ/, ӵ /t͡ʃ/.

Антропонимика

Коьрта йаззамаш: Удмуртийн цӀе(оьр.)нохч., Удмуртийн фамили(оьр.)нохч.

Удмуртийн фамилин цӀераш схьайаларх нийса кхетам дуьххьара хӀоттийна 80-чу шерашкахь XIX бӀешерийн удмуртийн Ӏилманчас Г. Э. Верещагин, нийса тешна хилла, доьзалан декъашхой шайн схьадовлар «цхьана ширачу дайшкара» лоьхуш хиларх, цуьнан цӀе йа харц цӀе шен тӀаьхьенна билгало санна лелаш хиларх[31]. Кхузаманан удмуртийн маттахь тукхамийн цӀераш кхоллайаларан масех кеп йу: 1) «выжы» боху дош тӀетохарца — тукхам (Гондыр выжы а, Алексей выжы; 2) «пи» боху дош тӀетохарца — кӀант а, тӀаьхье а (Быдыпи а, Андрейпи; 3) дайн цӀарна тӀе дукхаллин терахьан гайтам -ос (-ёс) тохарца йа шолгӀачу масалца догӀуш кхолладеллачу доьзалан цӀарна тӀетохарца (Гондырёс а, Быдыпиос а); 4) йукъарчу пермийн маттахь мел кӀезга а кхин кхоъ шира дукхаллин терахьан чаккхе хилла, царех цхьаъ -а коми-пермякийн маттахь гуламан дукхаллин терахьехь тахана а лелаш йу, амма удмуртийн маттахь ца лела. И дог-ойла тӀечӀагӀъйо Юбер-а а, Удег-а а, кхин а санна йолчу йукъара цӀераша а[32].

Удмуртин культура

Ӏадатан говзаллаш а, корматаллаш а

Удмурташа уггар хьалха лелош хилла охана латталелор а, даьхнилелор а. Цара дӀадуьйш хилла сиэк а, кӀа а, овёс а, мукх а, гречиха а, кхоьш а, борц а, полба а, кӀомал а, вета а. Цара лелош хилла белхан даьхни а, бежанаш а, хьакхарчий а, уьстагӀий а, чу лелош олхазарш. Бешахь болх баро мелла а жима дакъа лоцуш хилла. ЦӀахь йаа лелош хилла копаста а, наьрса а, брюква а, хорсам в. Ламастан говзаллашна йукъахь хилла: таллар а, чӀерийлецар а, накхаршлелор. Иштта гулдар (цӀазамаш а, бецаш а, орамаш а) а хилла йеххачу хенахь мехала гӀо хила[33]. Удмурташа иштта кхиийна: дечиг даккхар а, дечиг кечдар а, бага даккхар а, кӀора бар а, дечиг лелор а, дама доккху производство а, дӀадахьарш а. Дехьа-сехьа вахна бен белхаш йа агӀор ахархойн даьхни башха кхиъна ца хилла. XVIII бӀешарахь дуьйна Удмуртехь кхиъна металлургин а, металлургин а промышленность. Заводаш йира Ижевскехь а, Воткинскехь а, кхечу гӀаланашкахь а.

Зударийн йукъара говзаллаш хилла: хьовзар а, дуцар а, дагар а, кӀади дар а. Доьзална лерина кӀадеш дерриге а куьйга арахоьцуш хилла, цхьадолу кӀадеш а дохкуш. XIX бӀешо чекхдолуш а, XX бӀешо долалуш а цӀахь кӀади арахецар говзалла хилира. Тоьшаллаш ду «вотскин сукманина а, пестрядь а» шен говзаллица а, дийна басаршца а, мах лаха аьтто хиларца а нисвала йиш йоцуш хиларан[34]. XIX бӀешарахь кхиира халкъан исбаьхьаллин кепаш, масала, кӀадидар а, кепаш йолу кӀадидар а (кузеш а, цӀенкъа тосу кузаш а, маьнги тӀера хӀуманаш а), кепаш йолу кӀадидар а, дечиг агар а, дуцар а, березда тӀехь дагарш дар. Сурт тӀехь дешнаш деш хилла гарустни тайнашца а, дарин а, бамбин а, хьасаца. Орнамент — геометрически йара. Къилбаседа удмурташа кӀайн фон тӀехь лелош хилла цӀен а, Ӏаьржа а, Ӏаьржа а басарш. Къилбаседа удмурташа, туркоша тӀеӀаткъам бина, алсам лелайора полихроматически дагар. XIX бӀешарахь дагар хийцира кепашца кӀади дар. ТӀамарш йолу дехкор лелош долу таханлерчу дийне кхаччалц дӀадоьдуш ду. Цара дуцу пазаташ а, пазаташ а, каранаш а, коьртан духар.

Гергарчарна а, лулахошна а йукъахь вовшашна гӀо даро (удмурт. веме) йоккха меттиг дӀалоцу удмуртийн культурехь. Веме кхойкхура, аренан белхашна а, гӀишлошъйарна а, кхин долчу цӀийнан хьашташна а дуккха а белхалошна йукъахь цхьаьнаболхбар оьшучу хенахь, шен чаккхенехь синкъераман кхача бууш хилла.

Ламастан удмуртийн йукъараллин коьрта йукъараллин ячейка хилла лаьттан бух тӀехь йолу лулахойн йукъаралла (удмурт. бускель). Йукъаралла лаьтташ йара гергарчу доьзалийн масех цхьаьнакхетараллех. Уьш дукхахьолахь бехаш бара баккхийчу, бекъаза боцучу доьзалшкахь, шайна йукъахь бахам а, латтан дакъа а долуш, цхьаьна усадьба лелош, цхьана латтанехь бехаш. XIX бӀешо йуккъе кхаччалц, дӀасакъаьстина доьзалш дӀатарбелла доьзалан усадьбан гонаха, кхуллуш гулбелла дӀатарбаларан план йа гергарлонан бен (удм. бӧляк, иськавын). Цуьнца цхьаьна ларъйира йукъара бахаман цхьайолу элементаш — бӧляк аренаш а, хьаьттнаш а, баниш а. XIX бӀешеран шолгӀачу декъехь дуьйна Ӏедалан указашца кхочушъйора урамийн планировани, гергарнаш гергахь Ӏаш хилар тӀедожош, урам кхуллуш. Исторехь удмуртийн нах беха йурташкахь хилла йурташ а, эвлаш а, тадарш а. Уьш синтаршца лаьтташ хилла шовданашна уллохь а, кегийчу хишца а, иза мехала хилла хьераш йеш[33]. Удмуртийн шатайпа ламаст хилла нах беха меттиг харжарехь. Цу Ӏалашонца шамано (удм. туно) йа динан дас (удм. вӧсясь) цӀен йа кӀайн стерчий схьа а къастийна, цуьнан маӀашна тӀе йеза лоьмаш (удм. сюмык) дӀа а хьарчийна, дӀахецна хилла. Иза сецначохь йурт хӀоттор йара. Иштта ламаст лелош хилла килс хоржуш а[35].

undefined
undefined

Хьусам а, дахар а

Удмуртийн керт тӀехь йолу гӀишлош дӀахӀиттийна хилла П-кепехь, кхуллуш шуьйра йиллина керт (удмурт. гидкуазъ). Кертан урамийн агӀо дӀакъевлина йара кевнца а, дечигах диначу кепеца а. Кевнан конструкцин таза лаьттара лаьтта чу дӀабоьхкинчу массо а бӀогӀамех, царна тӀехь кхозуш йара аннийн кӀадиш а, дӀакъевлина дукъ долу тхов. Шен монументан куц-кеп доллушехь, кевн лерина дацара керт арахьарчу дуьненах дӀакъасто. Цунна тоьшалла до кевнна тӀехь гӀуйш ца хиларо.

Иштта кертара удмуртийн арахьара гӀишлош лаьтта: цӀа (иза шина чоьнан гӀишло йу, ша цӀийнах (удм. корка) а, шийлачу чувоьдучу сених (удм. корказь) а лаьтташ), цхьана йа шина гӀаттан гӀух (удм. кенос) а, йалта а, кхачанан сурсаташ а Ӏалашдеш долу амбар (удм. ю кенос) а, божал (удм. мунчо) а, ларма (удм. йӧгу), дечиг а, цӀийнан гӀирс а Ӏалашбеш йолу рагӀу (удм. липет ул, лапас). ХӀора кертахь шен-шен культан гӀишло хилла (удм. куа, куала), цигахь доьзалан ламазаш деш хилла[36].

XIX бӀешо чекхдаллалц удмуртийн цӀенош бух боцуш йеш йара. Хьалхара тажца бага дӀа а хьаькхна, нийсса лаьтта охьабиллира. Цигахь кӀур ца хилла, маьӀна ду уьш курни болуш хилла (удмурт. ӵын корка). Ишттачу цӀийнан тхов «сомцах» тӀехь лаьтташ бара, «котамаша» латтабора, наггахь кхин а «цӀетуха» чӀагӀбора. Оцу гӀишлошъйаран технико дӀадаьккхира деза хьостмаш оьшуш ца хилар, цуьнца цхьаьна аьтто бира атта хийца дӀасадаржийна конструкцин дакъош. XIX бӀешо чекхдолуш а, XX бӀешо долалуш а удмуртийн хӀусамаш ханнан дечигах йина цӀено. ЦӀенойн бух хилла зоьзийн «гӀанташ», хьалхарчу могӀанан дечиг-пондарийн тажна а, йуккъешна а кӀел дӀахӀиттийна. ЧӀогӀа тӀулган йа кибарчигийн бух тӀехь цӀенош гучудевлира XX бӀешо долалуш уггаре а хьал долчу ахархошна йукъахь.

Пенаш деш удмуртийн пхьераша лелайора уггаре а шира маьӀӀаш хадоран кеп «в обло» — лахарчу хенан чу кад дӀа а хадош. Цу харшаш корсамца а, даххашца а йиллина йара. Оцу кепан дика агӀо йара барамца практикан дӀа ца нислуш хилар охьатаӀар. ЦӀенош массанхьа цхьана гӀат тӀехь йара. Удмуртийн къилбаседан а, йуккъера а декъехь уьш лакхарчу подклетан тӀехь йина, къилбехьачул а. Подвална чуьра (удм. гулбеч), пенашца дӀасадаржийна кхуллура терхи; арахьара терхиш тидамехь ца хилла удмурташна йукъахь. Лаьтта а, тхов а дӀабоьхкина бара чувоьдучу неӀарера дуьхьал долчу пена тӀекхаччалц йолчу агӀор. Матица (удмурт. «мумыкор») ша-тайпа меттиг дӀалоцуш хилла удмуртийн дуьнене хьежамашкахь. Цу чолхечу дешан хьалхара дош «мумы» удмуртийн маттахь гочдича нана, ткъа шолгӀаниг «кор» бохург хен бохург ду. Мумыкоран чаккхенашна кӀел тӀapгӀa а, детин ахча а дӀахӀоттадо, онда дозалла хӀума дӀахӀотто атта а, синтеме а хилийта. Мумыкоран магийначу йа ларъйаран ницкъашца доьзна дуккха а тешарш ду, таханлерчу дийне кхаччалц лаьтташ долу. Масала, цӀахь ламазаш дан мегаш ду цӀен маьӀӀна а, неӀарна а йукъахь йолчу меттигехь бен. Йа призывник-рекрутас, матица ша ларвеш, дарин лента (удм. туг) а йолуш, детин ахча матица хьаькхча, лелош долу гӀиллакх[37].

Тхов (удмурт. липет) бина хилла дукъ долуш, дӀахӀоттийна сомцышца. Тхов бан лелош йолу материал йара аннашца. Шуьйра лелабора ча а, наж а, гонах йолу бахаман гӀишлош дӀакъовларехь. Цхьаъ йа шиъ жима кор, «волоком» йа экъаца дӀакъевлина, луларчу шина хенан ах йуткъа хьала а дохуш, дукхахьолахь кертахьа хьаьжна хилла. Удмуртийн котамийн цӀенош болчу билгало йара уьш асимметри йолуш дӀахӀиттор. Волокови корашца цхьаьна, наггахь йист лоцуш, косякашца дӀа а йихкина. Уьш сту кийрахь долчу кӀадийца, йа кӀадица дӀакъевлина хилла. Иштта даьржина хилла цхьалха нийса агӀонан коран неӀарш. Шийлачу хенахь кораш буьйсанна арахьара чанан маташца дӀакъовлура. Чувоьдучу меттиган аьтту агӀор, шен бух фасадан пена тӀе а йерзийна, лаьттара поппаран пеш (удм. гур), къилбаседа кӀошташкахь чуйиллина йай а йолуш, бӀогӀам тӀехь пеш а йолуш (удм. уӵог), къилбаседан кӀошташкахь кхозуш кхерч а йолуш[38].

Цу цӀенона тӀехьарчу декъехь, цуьнан майданан кхоалгӀа дакъа сов, нпаднар хӀоттийна йара, неӀарна уллохь лаьттачу ламица кхачалуш. Пенашца массо а агӀор шуьйра гӀанташ хӀиттийна, йерриг а периметрца царна тӀехула кхозуш тептарш а долуш. МаьӀӀехь паднараш хӀиттийна йара; уьш тӀаьхьо хийцира дечигах йина маьнги тӀехь. Хьийзаш йолу мебель вуно кӀезиг йара: стол а, гӀант а, наггахь бен шкаф а йацара[39]. ЦӀа чохь долу цхьаъ бен доцу гӀант (удмурт. пукон) долахочун бахам лоруш хилла, цу тӀе охьаховша безаш а ца хилла доьзалан кхиболу нах. Стол (удм. ӝӧк) шатайпа хьал-бахаман а, доьзалан а билгало хилла, хӀунда аьлча цо шена гонаха мел верг цхьаьнатоьхна. Цундела даима а стоьла тӀехь лаьтташ хилла туьхадухкург а, бепиган бепиг.

Цу цӀана чуьра дӀасакъастарш дацара. Амма, Ӏадатехь ма-хиллара, марехь болчу доьзалан декъашхошна къаьстина маьӀигаш дӀасаекъна хилла. Къилбаседа удмуртийн тобанашна йукъахь цӀа декъаделла дацара божарийн а, зударийн а дакъошка; къилбаседехьа, пешана хьалха йолчу меттигах, къевлина ца хиллехь а, зударийн ах (удм. кышно пал) олуш хилла, цигахь божарий а, хийра нах а хилар оьзда доцуш хилла. ЦӀа чохь йолу неӀ (удм. ӧс) магийна маьӀна долуш хилла. Буьйсанна неӀ дӀакъовларца удмурташа кхайкхамаш бора деланашка, кхайкхаза богӀучу хьешех а, вон синошца а, цамгарех а цӀа ларде аьлла. Хьалха заманчохь, неӀаран маьӀна а, цӀонгаца а, неӀарца дустуш, керла дуьненчу даьллачу беран цӀонга неӀарехь хадош хилла.

Таханлерчу дийне кхаччалц, удмурташа, гена новкъа бовлучу хенахь, неӀсагӀа дехьабоьду, Инмаре а, Куазе а, Кылчине а вист а хуьлуш, маьрша некъ бар доьхуш. Цхьа тешар луьра лардо: хӀумма а эца а, дӀадала а йиш йац неӀсагӀа дехьа. НеӀсагӀа тӀехволуш, цу тӀе ког баккха мегар дац. НеӀарш йеттар дихкина дара; уьш дӀакъовла безаш бара, ницкъ ца беш, гӀовгӀа а йоцуш[40].

Удмурташа кӀезиг тидам бора шайн цӀенойн арахьара дизайнна. Хеннаш дукха хьолахь цхьабосса йоцу йохалла йолуш хилла, наггахь бен ца лелош; неӀарийн рагӀнаш нийса йара, дӀасадаржорца а, суртаца а агарца хазъйина йоцуш. Галерейшна гӀортор йеш йолу гӀуца (удм. кенос) бӀогӀамаш, боккхачу говзаллица бина хилла. Уггаре а даьржина хаза йина йара диагональни цацаца, кхуллуш ромбийн дагарца. ДӀайина наличникаш а, кевнаш а гучудевлира XX бӀешарахь. Уггаре а ширачу удмуртийн гӀишлошехь цхьаъ лору гӀу (удм. кенос).

Шен конструктиван а, къаьсттина функциональни а башхаллашца и гӀишло тера бу скандинавин къаьмнийн, удмуртийн дайшна а, царна а йукъахь гергара уьйраш хилар гойтуш, ширачу заманашкара схьайогӀуш йолу[41]. Шен йерриге а историн кхиарехь, кенос кӀезиг хийцамаш хилла. Кенос лелош хилла кладовка хилла ца Ӏаш, аьхкенан дӀавуьжу чоь а. Акхаройх а, шелонах а ларвала, бӀогӀамашна тӀехь хьалаайбина дӀахӀоттор. ТӀаьхь-тӀаьхьа бӀогӀамашна йуккъехь лахахь йолу мукъа меттиг лелош, цу тӀехь гӀишлош йеш хилла. Цуо кхачийна, цхьаболчу талламхоша дийцарехь, шина гӀаттан кенос кхоллаяларе — керла, чолхе тайпа гӀишло. Доьзалехь бракан шиъ терахье хьаьжжина доьзал, кенос йекъалора хеннан йа гатанах дина дӀасакъастаршца. Цхьана-шина пенах дӀахӀиттийна, дуьхьалъуллургш дӀакъевлина дечигах йина паднараш; вукхарца цхьаьна бедарш кхозуш йолу бӀогӀамаш кхозуш йара хьокхаш. Кенос зударийн гӀишло лоруш хилла. Цигахь латтайора зударийн къинхьегамца йоьзна тайп-тайпана хӀуманаш: кӀади ден станок а, урчакхаш а, кхин а. Зударий бен долахой бацара кеносашкахь, божарий бакъо йоцуш чубаха бакъо йацара.

Куа (куала) — шатайпа хӀоттам, лаьтта а, тхов а, кораш а доцуш. ХӀора хӀоттам карош хилла хьора кертахь, доьзалан ламазаш деш меттиг а, иштта аьхкенан кухни а хилла. XIV—XV бӀешерашка кхаччалц куала хилла удмуртийн гуттаренна а Ӏаш йолу меттиг. Куала йуккъехь тӀулгех йина кхерч йара, цунна тӀехула дечигах динчу мӀара тӀехь кхозуш йай а йолуш. Пенашца лаьттара гӀанташ, хьалхарчу аьрру маьӀӀехь а, неӀарехь а стоьлаш а долуш. Хьалхарчу маьӀӀехь йина полка доьзалан килсаш — воршудан йаьшка а, сагӀа доккху пхьегӀаш чохь йолу йаьшка а. Удмуртийн къилбаседан тобанашна кхача Ӏалашбан дӀасадаржийна куа хилла.

Къоман духар а, хаздарш а

Удмуртийн къоман духар къаьмнийн башхаллин а, къинхьегаман а билгало йу. Иштта шен лелош волчунна ницкъ болуш хӀайкал санна гӀуллакх до цо. Ламастан духаран цхьацца элементаш къастайо тайп-тайпанчу факторшца: стаг-зуда хиларца а, доьзалан хьолаца а, хенаца а, динан тешамца а. Удмуртийн ламастан духар йеха истори йолуш ду: дуьххьара хьахийна иза 1726 шарахь. Регионе хьаьжжина, къилбаседа а, къилбара а удмуртийн къаьсташ духаран комплекташ йу. Цу мехкийн хӀора бахархочун хилла масех комплект: денна йа белхан духар а, даздарийн духар а, ламастийн духар а. ТӀаьххьарчу духаршна йукъахь тезетан а, тойнан а духарш дара.

Къилбаседа Удмуртийн зударийн духар — пермийн къаьмнийн уггаре а ширачу духаран тайпанех цхьаъ ду, иза лаьтта йиллина гӀовталийн (удм. шортдэрем) а, кучамийн а (удм. дэрем или пестросаес). «Пестросаес» шен цӀе схьаэцна цуьнан гӀовталийн кечдар. Ша коч кӀайн домотканинах йина йу, туника санна хадийна, цӀен а, кӀайн а цӀахь йиначу домотканинах йина пхьуьйшаш жӀамар а долуш, браних кӀади дар кхоьллина кепаш а йолуш. Вортан хадор кочан овал кепара ду, ткъа йист дӀайуьзна йу цӀен а, кӀайна а пурхан а, моха йолу а домотканинаца, наггахь дӀатоьхна бранин элементаш кӀади дарца . Комплектан йукъайогӀу иштта накха боцуш (удм. азькышет) лелош йолу фартук а, аппликацин тӀон (удм. муресазь)[42]. Коч дукхахьолахь лелош хилла хьалха йиллина кафтанца. Иза коч санна, дӀа а йиллина, охьаерзош йиъкӀов кач а йолуш, доца пхьуьйшаш а долуш, белш тӀехь йеха Ӏуьрг а долуш, цу чухула хьал долуш дӀатоьхна кочаран пхьуьйшаш дӀасадохуш. Йистош а, кач а, йист шортдэреман хазайора дагарца, наггахь туьтешца а, кегий ахчанаш а, каури лахьорчца а; дагар цхьаьна кумачин мохаца.

ХӀора шиъ зудчун духарехь шен вариант хилла дегна тӀон (удм. кабачи), иза йара 20 х 30 см барамехь йиъ нийса агӀонан кӀадинан дакъа, дерриге а дарин дӀатоьхна. ТӀон кочана тӀехула лелош йара, накхан йолу Ӏуьрг дӀа а хьулдеш. XIX бӀешо чекхдолуш кӀадинан тӀон хийцира аппликацин тӀон (удм. муресазь), уьш йина йара бес-бесара кӀадинан дакъошца, кӀадинца цхьаьнатоьхна. Уьш наггахь ахчанца а, нуьйдарчашца а хазъйина хилла.

Къилбаседа удмуртийн зудчун духаран дӀакъа йиш йоцу дакъа хилла хьалхауллург хьалха йоцу (удм. азькышет). Уьш хазъйина йара кружеваца а, чимчаргӀаца а, дагаршца а. КӀиранан деношкахь лелош хилла фартук бен, ткъа дезачу деношкахь лелош хилла хазъйина йолу доьхка, цу тӀера гата йа йовлакх кхозуш хилла (удм. урдэс кышет).

Йаьржина мехкарийн коьртахь хӀума йара гатанан куй, ахчанца а, кумачаца а, кечъйина а (удм. такъя) 10-12 шераш долчу зудабераша лелош хилла горга такъю (удм. котрес такъя), ткъа 14-15 — хилла йеха (удм. кузялэс такъя). Нускало ший а такъи лелош хилла тойнехь. Такъи йоцург, мехкарша лелош хилла коьртахь лелош йолу хӀума а, йа кумачах а, йа гатах, хазъйина кӀайн гатаца а, дагарца а, лентаца а, басмах йина йовлакхаш, дезчу деношкахь кашмирах а, дарех а. Марехь болчу зударша, хьаьжахь лелош йолу йоьхкург а, йовлакхаш а, коьртахь лелош долу коьртан гата (удм. весяк кышет, йыр котыр), цуьнан чаккхенаш хазъйина хилла кӀади а, цӀен текхина сизаш а долуш[43].

Аьхкенан кафтанах къаьсташ, Ӏаьнан домотканина йина йара клетканаш йолу (удм. kil’ymo shortderem), дӀайаьккхина букъ а болуш а, гӀодайукъехь гулъйина а, йеха дӀатоьхна пхьуьйшаш а долуш. Схьайиллиначу кафтанна тӀехула кийра боцу фартук лелош йара; лелош хилча, иза тӀетоьхна аьхкенан духарца цхьатерра элементашца, йеккъа цхьа тӀон а, кхаа агӀонан йовлакх а йукъара ца йоккхуш. Ӏаьнан заманахь цӀахь йиначу шина асанах тегна йиъкӀов йовлакхаш лелош хилла цара. ХӀора дийнахь лелош йолу кетар дабагӀадинарх кхакханах, дукхахьолахь хилла можа басахь. Даздарийн кочарш кӀадица йа Ӏаьржачу басахь дӀайуьзна хилла.

Къилбаседа удмуртийн зудчун костюмийн комплекс лаьтта: кочах (удм. шортдэрем) а, фартуках (удм. айшет) а, тӀонах (удм. кыкрак) а, лекха берзан чкъоьран коьртахь хӀума (удм. айшон) а, коьртахь лелош йолу гата (удм. чалма), хьажан лелош йолу къади (удм. йыркерттэт) а, йовлакх-шаршу (удм. сюлык) а, дуткъачу исхарх йа плисах йина аьхкенан тӀехулара бедар (удм. дӥсь) а, пхьуьйшаш доцу кафтан (удм. саестэм) а, ах шершачу домотканинах (удм. зыбын) а, цӀийнан тӀаргӀах йа фабрикера исхарх кафтан (удм. дукес) а, кетараш (удм. пась)[38]. Къилбаседа удмуртийн кочах къаьсташ, XIX бӀешо чекхдолуш — XX бӀешо долалуш Къилбаседа Удмуртийн ламастан зударийн коч йара бес-бесара кӀадинах, агӀонгара ши кӀорга зайлаш йара, шуьйра пхьуьйшаш кӀорнешца, куьйган пӀелгаш агӀор дӀасадаржийна, жима аьтташ кач болуш.

ДӀадоккхуш долу тӀон (удм. муресшет а, мурескышет а йа кыкрак а), къилбаседа удмуртийн кабачах тера доцуш, лелош хилла кочана кӀел, ма-дарра кийрахь. Кочан йистехь 12—15 см йеха (удм. sözül, itet, karta) тегна, цунна а, гӀодайукъана а йуккъе кеп тӀамарца йолу тӀамарца. Зударийн фартукаш (ашшет а, айшет а), къилбаседа удмуртийн санна йоцуш, лекха кийра а болуш, йистте кхаччалц хеборш а тегна хилла[42].

XVIII—XIX бӀешерашкахь зударийн хаздарш хӀуманаш коьртачу декъана металлех йеш хилла: детин ахчанаш (къаьсттина паччахьан сомаш а, жима дети а), жетонаш а, тайп-тайпана кӀегаш а, нуьйдарчий а, металлех йина тӀедилларш а, хьалаолларш. Деза детин хаздарш хӀуманаш бӀешерашкахь ларъйина доьзалан ирс санна, тӀаьхьенера тӀаьхьене дӀакхаьчна. Туьтеш а, аьнгалин туьтеш а дуккха а кӀезиг лелош хилла.

Удмуртийн мехкарша шайн чӀабаш хазайора накосникашца. Иза готта гатан полока йу йа, чимчаргӀа ду, жетонаш йа ахчанаш а тӀетоьгуш хилла. Накосник металлех йина пластинкаца чекхйолура, иза дӀатоьхна йара такъенан тӀаьхьа. ЧӀагарш (удм. угы) дукхахьолахь кегийчу детин ахчанах деш хилла. ЧӀенигахула кӀелара лелара тӀийриг, чӀагарш вовшах а тухуш. Шайн куьйгаш тӀехь зударша лелош хилла металлех дина хӀозаш (удм. поскес) а, куьйган хьакхолг (удм. суйпос). Поскес а, суйпос а шина тайпана йара: шуьйра, цу чу бес-бесара тӀулгаш а долуш а, готта а, йерриге а хазъйина зезагийн дӀасадаржийначу сурташца. Уггаре а даьржина вортана хаздарш хилла качек а, лага а. Качек — ворта тӀе тегна кегийра ахчанан герга дӀайуьзна моха, цуьнца цхьаьна могӀа туьтеш а, кӀаьна лахьорчаш а. Иштта зударша лелош хилла дерриг а 40 сом кхаччалц мах болу даккхийчу детин ахчанах дина мерз, тӀекхаччалц вортанах а, кийрахь а дӀахьулдеш долу. Шуьйра лелош хилла жӀара чимчаргӀаца (удм. кироскал) — цу тӀе дӀатоьхна даккхий детин ахчанаш а, кегий туьтешца а йолуш, йуккъехь царна тӀера кхозуш хилла борзан жӀар. И хаздар схьайалар доьзна ду удмуртийн керста дин тӀеэцарца. Керста дин тӀеэцале, жӀаран меттана, кироскал тӀехь лелош хилла воршудан билгало (удм. дэмдор). И жетонаш зуда шена йукъайогӀучу тайпанан эмблема санна хилла. Зударийн хаздар леррина вид йукъайогӀу тайп-тайпана доьхкаш аьрру белш тӀехула аьтту куьйга кӀел лелош йолу — камали (детин ахчанах дина белшийн хазалла). Къилбера удмурташна йукъахь лелайо бутьмар (кхузаманан гочдарехь иза бохург ду, цу тӀе тегна детин ахчанаш долу аса, белш тӀехула лелош). Бутьмар шина сизах лаьтта, цхьаъ букъ тӀехула, важа кийрахула дӀасалелаш. Сизийн чаккхенаш рингашца тегна йу чӀугаршна. Цхьа чӀуг аьрру белш тӀехь лелайо, важа гӀодайукъехь аьтту куьйга кӀел. Хьалхара сиза шина могӀанехь ахчанца дӀайуьзна йу.

Удмуртийн зударша дукхахьолахь когаш тӀехьпазаташ (удмурт. чуглэс) лелош хилла. Уьш йуткъачу кӀайн яйабес-бесара гатах тегна хилла йа тӀергӀан а, портянкин тайх тегна хилла. Пазаташна тӀе дӀадехкарш дӀа а йихкина, голашна лахахь пазаташ дӀайуьйхина лелош хилла. Ӏаьнан заманахь пазатана кӀел тӀергӀан йа, чо болу тӀехьарчош хилла, аьхкан — гатан. Шайн пазаташна тӀехула зударша шайн когаш портянкашца дӀабоьхкура кӀайн гатаца (удм. бинялтон), уьш голашна тӀекхаччалц совцуш, йерриг пазатан лакхара агӀо гучу а йоккхуш. Удмурташлахь уггар даьржина мачаш хилла йуцаргаш (удм. кут). Уьш оьрсийн йуцаргаш къаьсташ йара кепца а, дуцарца а, чаккхе ира буьхьиг болуш йара. Йуцаргаш лерина буьхьиг кӀайн ветах а, Ӏаьржачу тӀаргӀан тайнашах а йеш хилла, чӀагӀдархьама говран месаш тӀетоьхна[42].

Удмуртийн божарийн къоман духар чӀогӀа тера дара оьрсийн духарх. Иза лаьттара кӀайн йа, тӀаьхьо бес-бесара, голаш тӀе кхаччалц йолчу гатанан кочах (косоворотка), шен меттехь латтош хилла текхина, кеп йолу пояс йа дӀаьвше доьхка. Божарийн кочанаш тӀехь йиначу гойтура лелош волчун говзалла. Дезачу деношкахь а, ламазехь а лелош хилла шуьйра, бес-бесара тоьхна доьхка (удм. путо) а, шуьйра ког болу хача а, дукхахьолахь сийна а, кӀайн а сизаш долу кӀадих дина. Ӏаьнан заманахь божарша лелош хилла кафтанаш, уьш, даздаршкахь, гӀодайукъехь дӀа а хедийна, гулъйина хилла, ткъа денна лелош хилча, уьш ца хадийна, гулъйина йоцуш, амма гӀодайукъехь гатдина хилла. Коьртахь лелош йолу хӀуманаш йукъайогӀура цӀахь йиначу исхарах йина цилиндр кепара муцӀаркуй. XIX бӀешарахь даьржира йистан куйнаш. Ӏаьнан заманчохь уьстагӀийн чкъоьран куйнаш (удм. изьы) лелош хилла, ткъа мачашна йукъайогӀура онучиш (удм. бинялтон) а, йуцаргаш а, эткаш а, валенкаш а. Эткаш хилли йееза мачаш лоруш йара, аьхка лелош йара, ткъа валенкаш — Ӏаьнан[44].

Кухни

Удмуртийн кхача жижган а, ораматийн кхача а цхьаьнатоьхна бу. Гулдар (цӀазамаш а, бецаш а, орамаш а) дукха хенахь дуьйна мехала кхачанан хьоста ду, цара кхидӀа а доккха дакъа лоцу удмуртийн кухни чохь. Чорпанаш (шыд) тайп-тайпана йу: лапшаца а, жӀаьлин нускалшца а, йалташца а, копастаца а, чӀеран чорпаца а, щица а, окрошкаца кӀон орамца а, хорсамца а. Шурин сурсатех уггаре а даьржина ду ряженка а, йетта шура а, къалда а. Жижиг гӀоле хета: дакъийна а, деттина а, амма дукха хьолахь кхехкийна, ткъа иштта йаттар (куалекьясь) а, цӀий дина колбаса (виртирем) а. Типически пельнян (пельменаш — оьрсаша коми маттара схьаэцна дош, удмуртийн уггаре а гергара нах), зыретэн табань олу хьокхамах (хӀоьан берамца), перепечи — йиллина кӀалд-хьокхам йина мерзачу йалтин бодах а, мерза йоцу чуйоьллинаргца гӀаймакхаш (мильым). Бепиг (нянь). ГӀарадаьлла маларш ду буракан квас (сюкась) а, морс а, йий а (сур), медовуха (мусур) а, самогон (кумышка) а, варсен чагӀар (къилбаседан кӀошташкахь).

Синан культура

Коьрта йаззам: Удмуртин культура(оьр.)нохч.

Халкъан деза денош а, гӀиллакхаш а, ламасташ а

Удмуртийн дахарехь йоккха меттиг дӀалоцуш хилла рузманан а, ламастан а дезденош. Цаьрца цхьаьна дӀахьош хилла синкъераман халкъан леларш, дукха хьолахь йерриг йуьрто дакъалоцуш, халкъан исбаьхьаллин дийна гайтам гойтуш: барта поэзин а, музыкан а, хореографин а, прикладни а, театран. Цара гӀуллакх дина ца Ӏаш, тӀекхуьучу чкъурана дӀахӀоьттина дахаран кеп йовзийтаран некъ санна, халкъан эстетически хьежамаш а, леларан оьздангаллин-этикин норманаш а, культурин-идейни мехаллаш а. Удмуртийн рузманан ламасташ а, дезденаш а Ӏаткъам бина церан коьрта хьежамца бахаман гӀуллакхаша: талларца а, чӀерийлецарца а, йуьртабахаман гӀуллакхашца а, уьш гергара уьйр йолуш ду магийначу гӀуллакхашца а, хьалха дӀахьедарш дарца а, доьгӀначух тешарца а, доӀанашца а, иллин Ӏамалшца а.

БӀаьстенан а, аьхкенан а ламасташ йуьртабахаман балхана кечам барна а, уьш кхочушбарна беркат дехарна а тӀехь лаьтташ ду. Пасха (удм. Быдӟым нунал а, Великтэм а) билгалдоккху бӀаьсте йолайалар а, дуьххьара аре тӀе арадовлар а. Пасхин шолгӀа де даздеш хилла готан дезде санна, дӀадуьйш дӀадолор (удм. Кизьыны потон, Кидыс поттон, Геры поттон, Акашка, Акаяшка). Аьтто лелор а, дӀадуьйш дерг а чекхдаккхаран ламасташ (удм. Гырон быдтон, Ю Вӧсь, Бусы Вӧсь) а, Троица (удм. Куар басьтон, Куар вӧсян, Трочинь) а меттигера гучудовларш санна лара деза цхьана ойланан, баркаллин ламасташ дӀадахьа дезаш хиларх лаьцна, дӀадуьйш чекхдаларан а, хиндолчу йалта дӀадерзоран а сий деш, иза троицаца цхьаьнакхетта. И тойнаш дӀахьош хилла аьхкенан малхбузе долалуш[45].

Гуьйренан а, Ӏаьнан а ламасташ уггаре а хьалха доьзна ду йалта гулдаран сий деш баркалла аларца а, кхидӀа а ирсе хилар дехарца а. Гуьйренан ламастийн юьхь хилла Ильин де (удм. Виль). Цо билгалдоккхуш хилла керла йалта кхиар. Гуьйренан той чекхъйаьккхира рузманан ламастийн шеран цикл(удм. Сӥзьыл юон).

Удмуртийн рузманан ламастийн Ӏаьнан цикл йолайелла Ӏаьнан малхбузан деношкахь, инзаре синош хьаладовлар (удм. Вожодыр) аьлла цӀе йолуш, адамашна дакъазалла а, дакъазалла а йохьуш. Цундела иза табу мур лоруш хилла, дихкина болх бар, къаьсттина тӀаргӀа лелор а, диттар а. Керста динан Ӏаткъамца кхоллайелира Рождествон-Керла шеран дезчу дийнан циклан элементаш, уьш хьахо йолайелира Рождествон денна тӀера Крещени де кхаччалц[45].

Ӏаьнан деза денош доьзна ду доьзалан ламасташца, уьш дӀадахьар билгалдоккху малхбузан мурца, масала: белла дай дагалецаман ламаст (удм. йыр-пыд сётон) йа бӀаьстенан а, гуьйренан а, а дагалецамаш (удм. тулыс/сӥзьыл кисьтон). Масленицахь хехкар (удм. Вӧй, Вӧйдыр, Вӧй пырон-потон, Вӧй келян, Масленча) а, ло тӀехь дӀасалеларо а, ламастан кхача баарца а, беллачу дайшна «дарба дарца» билгалдоккхуш хилла а, йеха а, хала а Ӏаьнан мур чекхбалар а, шен гӀайгӀанашца бӀаьсте схьакхачар.

Халкъан дахаран а, кхоллараллин а мехала дакъа хиларе терра, удмуртийн рузма а, ламастийн деза денош а дуьззина дӀадевлла дац. Царех цхьайерш, баккхий хийцамаш хилла, тахана а тидамехь лаьтташ йу.

Фольклор

Ламастан халкъан культура халкъан синкхетамехь жанран бехкамалла йекъалуш йац, тӀеоьцу шуьйрачу маьӀнехь а (калык ӧнер — халкъан говзалла а, калик тодон-валан — халкъан хаарш, калик визь — халкъан хьекъал) а, готтачу маьӀнехь а (калык кылос — халкъан поэзи, калык кылбурет — барта-поэзин кхоларалла)[46]. Удмуртийн халкъан дахарехь барта кхолларалло дӀалоцу меттиг а, роль а, кепаш а къеггина билгалйолу гергарчу терминийн этимологехь: мадъ а, мадькыл а, мадиськон а. «Дийца а, дийца а, хастам бан а, илли ала а, лаам бан а, къайле дӀакхачо а» бохург долу орам мо массо а бохург санна финн-угорийн меттанашкахь бу, цуьнан йуьхьанцара маьӀна ду «хьеха а, хьехар дан а, зеделларг дӀакхачо а, дуьне довза а».

Ширачу удмуртийн тешаршца, и дош (удм. кыл) нуьцкъала магийна ницкъаш болуш хилла. Удмуртийн бахаман йа доьзалан дахарехь хӀора мехала гӀулч, хьаштдоцуш, деланашка кхайкхам барца цхьаьна хилла, церан гӀортор ларъйархьама. Цундела, ламастан гӀуллакх кхочушдеш йа муьлхха а болх дӀаболабалале (дуьххьарлера стоьмаш а, цӀазамаш а, хин дехьадовлар а, дарба дар а, шовданера хи гулдар а, йалта гулдар чекхдаккхар а, даьхни арадаккхар, кхин а), магӀарш (удм. тункыл) а, кхайкхамаш а, шармаш а, шабарш а, дехарш деш а кхин а. Шайн луьйца йолларш чулацамехь денна лелош долу Ӏамалш герга йу къайлаха бартан (удм. курискон) а, палтуьйсургш а (удм. туно), дарба деш болчарна (удм. пелляськис). Шуьйра лелайо дарбанан къайлаха барташ (удм. пеллян кыл) а, луьйца йолларш (удм. кыжкыл) а, безаман Ӏкъайлаха барташ а. Къаьсттина хьалха лаьтта цӀийнан къайлаха барташ — уьш доьзалан а, йукъараллин а ламазашкахь деш хилла доьзалан коьртехь волчу стага йа динан дайша[47].

Удмуртийн ламастан поэзи къаьсташ йу иллин жанраш тайп-тайпана хиларца. Къилбаседа удмурташа къастадо музыкан кхолларалла ши тайпа: крезь — мукъам, дешнаш доцу илли, мадь — дешнаш долу илли, дукха хьолахь дийцар. Ламастан илли аларо гӀуллакх до шатайпа билгало санна, ритуалан даздарийн символ санна. Къилбера удмурташна йукъахь ларделла тайп-тайпана мукъам (удм. гур). Къилбаседа Удмуртехь даьржина ду чулацам боцуш илли-илли дешнаш долу иллеш — е, ялэ, я, яй, дон санна йолу междометеш, йа цхьацца дешнийн цхьаьнакхетарш. Удмуртийн иллин поэзи, финн-угорийн халкъ санна, билгалйолу «ас сайна гуш дерг локху» бохучу принципна тӀехь лаьтташ йолу маьрша импровизацин ламастца. Цхьацца доьзалийн дахарехь хуьлучу драматически хиламаша (йоӀ цӀера арайалар а, гергарниг валар а, эскаре дӀахьажор а) белхаран эшарийн шатайпа жанр кхоллайелла — келян гур. Горга хелхаран иллеш а, ловзаран иллеш а, хелхаран иллеш а шатайпа тоба йу.

Удмуртийн халкъан барта кхоллараллин ритуалан доцу дакъа гойту туьйранан йоцу произведенеш (тайп-тайпана йухадийцарш а, былинаш а, хилларгш а) а, туьйранан проза а. Царна йукъахь ду массо а тайпа дийнатийн туьйранаш а, магийна туьйранаш а, новеллаш а. Удмуртийн халкъо гулйина йерриг тоба кхетош-кхиоран а, наставникан а Ӏалашонашца лелош йолу жанрийн, цу йукъахь дош хьехаман гӀуллакх деш ду — билгалонаш а, кхетош-кхиоран кицанаш а, дехкарш а, аларш а, кицанаш а, афоризмаш а, тайп-тайпана дешнийн ловзарш а. Дразнилкаш берийн кхоллараллин шатайпа кеп гойту, ловзаран халкъан барта кхоллараллин дакъа ду[46]. Удмуртийн барта кхолларалла удмуртийн культурин дӀакъаста йиш йоцу дакъа ду, исбаьхьаллин литература кхиаран бух санна гӀуллакх деш йу.

Литература

Удмуртийн литература къоначу литературех цхьаъ йу, цхьаболчу Ӏилманчаша дийцарехь, иза кхиаран а, кхолладаларан а сихбеллачу некъах чекхъйаьлла. Домокош Петран периодизацино дийцарехь, удмуртийн литература кхиар масех муьрехь хилла: 1767—1889 шераш — удмуртийн литература кхоллайаларан хьалхара шардарш гучудовлар; 1889—1918 — йуьхьанцара удмуртийн литературан схьадалар; 1918—1938 шераш — удмуртийн литература кхоллалуш йолу мур; 1938—1956 — тоталитаран Ӏедалан литература; 1957 шарахь дуьйна — йукъараллин дахар демократизацин[48].

Дуьххьара удмуртийн маттахь стихотворени йан гӀертарш бара 1767 шарахь Вениамин Пуцек-Григорович коьртехь волуш а, 1778 шарахь Казанан сардаллан схьайоьллуш а императрица Екатерина II-гӀа Казане йеаран сий деш декъалъяйаран оьрсийн тексташ гочъйина. 1889 шо лоруш ду бакъйолу удмуртийн литература йина шо, цуьнан хьайоллуш болх бу дуьххьарлера удмуртийн Ӏилманчин Верещагин Григорийн этнографически-социологически-исторически болх («Вотяки Сарапульского уезда Вятской губернии», къаьсттина аганан илли «Чагыр, чагыр, дыдыке» («Сизый, сизый, голубок»)[49].

Удмуртийн маттахь дуьххьарлера поэтически произведени, Можгин Михаилан «Беглой» баллада, арайаьлла 1910 шарахь. Хьалхара стихан трагеди, «Эш-Терек» Кедр Митрейн (Дмитрий Иванович Корепанов), гучуйелира 1915 шарахь. Удмуртийн маттахь дуьххьарлера роман «Секыт зӥбет» («Тяжкое иго») оццу авторан, арайаьлла 1929 шарахь.

1930-50-чу шерашкахь массо а литературин жанраш жигара кхиар зеделира. Керла цӀераш гучуйовлу (П. Блинов а, А. Лужанин а, Т. Архипов а, М. Коновалов а, И. Гаврилов а, Ф. Кедров а). Коьрта тема хилира социализм кхоллар а, керла стаг кхетош-кхиор а.

1950-чу шерашкахь дуьйна 1980-чу шерашкахь удмуртийн йаздархойн кхоллараллехь доккха маьӀна лецира адамийн йукъаметтигийн темано. Приключенческийн а, детективийн а дийцарш гучудовла долийра. Зударийн лирикехь цхьа тенденци кхоллайелира.

1990—2000 шерашкахь удмуртийн литература кхиарехь коьрта агӀо хилла дӀахӀоьттира документальни исбаьхьаллин литература а, дагалецамаш а, биографически проза а. Кхоллараллехь оцу муьран авторш (Н. Куликов а, А. Волков а, В. Шибанов а, Л. Емелианов а) къаьсташ бу керлачу агӀонашца: этнофутуризм а, динан-керста агӀо а, «массо а» литературин эстетика а[50].

Удмуртийн берийн литературин бухбиллархо къобалво Кузебай Герд (Кузьма Павлович Чайников, 1898—1937), шуьйра вевзаш хилла 20-гӀа шерашкахь похӀма долу поэт а, прозаик а, фольклорист а, драматург а, музыковед а, гочдархо а, йукъараллин говзанча санна. Цо зорбане йаьккхина 80 гергга стихотворени а, 50 сов дийцар а, цу тӀехь йукъараллин хиламаш а, шен даймехкан Ӏаламан хазалла а гайтина берашна аттачу, аттачу маттахь, суртхӀотторан маттах пайда а оьцуш[51].

Театран исбаьхьалла

Театр Удмуртехь уггаре а ширачу а, кхиъначу а культурин декъех цхьаъ йу. Республика сийлахь-воккха композитор Чайковский Пётр Ильич а, ССРС-н халкъан артистка Книппер-Чехова Ольга Леонардовна а бина меттиг йу.

Удмуртийн театран искусство гойтуш бу: Удмуртийн Республикан пачхьалкхан оьрсийн драматически театрехь а, Удмуртийн Республикан П. И. Чайковскийн цӀарах пачхьалкхан операн а, балетан а театрехь (1958 шарахь дуьйна) а, Удмуртийн Республикан пачхьалкхан къоман театрехь (1931 шо дуьйна) а, Удмуртийн Республикан пачхьалкхан тайнигийн театрехь (1935 шо дуьйна) а, Удмуртийн пачхьалкхан халкъан иллин а, хелхаран а «Айкай» театрехь (1990 шо дуьйна) а, Муниципальни Кегийрхойн «Жима стаг» театрехь (1991 шо дуьйна) а, Сарапулан драматически театр (1911 шо дуьйна) а, Глазовн драматически театрехь «Парафраз» (1983 шо дуьйна) а, Ижевск гӀалара кегийрхойн театрехь а, «Точка» театрехь а, «Птица» театрехь (1988 шо дуьйна) а, Революций урамехь йолу Глазовн «Парафраз» драматически театрехь а, «Балаганчик» берийн театрехь (1991 шарахь дуьйна), «7 тамашийна» берийн интерактивни театрехь (2014 шарахь дуьйна).

Удмуртийн халкъан исторехь дуьххьара Л. Н. Толстойн «От ней все качеств» пьеси тӀехь ненан маттахь спектакль хӀоттийра 1918-чу шеран хьаьттан беттан 2-чу дийнахь Глазовски уездера Ягошур йуьртахь. Иза дуьххьарлера къоман самодеятельни театр йара, цигахь хьехархоша режиссёрийн а, коьртачу актёрийн а гӀуллакхаш дора.

Удмуртийн драматически театр схьайиллина 1931 шарахь, 1996 шарахь цуьнан цӀе хийцира Удмуртийн Республикан пачхьалкхан къоман театр аьлла[52].

1961 шарахь арайаьлла дуьххьарлера удмуртийн опера — Г. А. Корепановн «Наталь». 1962 шарахь дуьххьарлера удмуртийн балет «Италмас» кхоьллина Г. М. Корепанов-Камскийс[53].

Дешар

Удмурташна йукъахь дешар оьрсийн а, килс-славянийн а меттанашкахь даржар доьзна дара XVIII бӀешеран хьалхарчу доьалгӀа дакъа йолайеллачу керстан процессца[54]. Удмуртийн керстаналлаца цхьаьна кхуьура удмуртийн (вотийн) мотт: кхоллало керла функциональни стилаш а, хьалдолуш хуьлу лексика а. Дешначу нехан ойла йаржийра бераш ненан маттахь деша дезаре кхаччалц. XIX бӀешо чекхдолуш а, XX бӀешо долалуш а дӀадоладелира удмуртийн кхетош-кхиоран гӀуллакхаш — дуьххьарлера удмуртийн хьехархой, Ӏилманчаш, йаздархой Г. Е. Верещагин а, К. А. Андреев а, И. В. Васильев а, И. С. Михеев а, кхиберш а. 1902 шарахь миссионерийн ишколашна лерина реестрехь дӀайазъйина йара исс удмуртийн школа а, йалх ишкол а, цигахь тайп-тайпана дешархой бара. Верриг а 359 удмуртийн бер дӀайаздина Вяткин губернан кхаа кӀоштан миссионерийн ишколашка[55].

Советан Ӏедало халкъан дешаран декъехь керла стратеги хьалхатеттира, цуьнан цхьа агӀо йара пачхьалкхехь деха кегий къаьмнаш кхетош-кхиор. РСФСР-н дешаран Халкъан комиссариатехь дуьххьара кечдинчу документашна йукъахь йара 1918-чу шеран эсаран беттан 31-чу дийнахь тӀеэцна резолюци «Къоман кегийчу къаьмнийн ишколех лаьцна», цуо дӀакхайкхийра РСФСР территори тӀехь долчу къаьмнийн бакъо шайн ненан маттахь дешар вовшахтоха дешаран массо а тӀегӀанехь — йуьхьанцарчу классашкара дуьйна лакхарчу дешаре кхаччалц[55].

1920 шо кхачале 176 удмуртийн ишкол схьайиллина удмуртийн дукхахберш баьхначу территорешкахь (Сарапульски а, Элабуга а, Глазовский а, Мальмыжски, у. Вяткин губерни). Удмуртийн берашна учебникаш кечъйан йолийра, арахийцира «Букварь» а, «Йешаран книга» а, «Удмуртийн меттан грамматика» а, хьехаран гӀирсаш а. Амма 40 % кхаччалц деша хан йолу бераш ишколехь ца дисира, 500 эзар удмурт вара йоза-дешар ца хууш, дешаран белхахойн инзаре шорталла йисира. 1920-чу шерашкахь удмуртийн мотт хууш болу хьехархой кечбар. Ижевскехь а, МожгӀахь а, Глазовехь а, Керлачу Мултанехь а хьехархойн колледжаш схьайиллина, массо а уездашкахь вовшахтоьхна йоцачу хенан хьехархойн курсаш.

1941/1942 дешаран шо тӀекхачале республикехь йара 330 удмуртийн йуьхьанцара ишкола (1338 классаш), 52 йуьззина йоцу йуккъера ишкол (348 класс) а, 4 йуккъера ишкола (45 классаш). Йуьхьанцарчу классашкахь хьехар дерриге а удмуртийн маттахь дӀадаьхьира а, йисинчу классашкахь ненан а, оьрсийн а меттанашкахь, ткъа 9-чуй, 10-чуй классашкахь оьрсийн маттахь бен ца хилла. ТӀом дӀабирзинчул тӀаьхьарчу муьрехь къоман ишколин барам кхидӀа а жимлуш бара, 1950 шо кхачале цхьа а удмуртийн йуккъера ишкола ца йисира Удмуртехь[55][56].

1980-1990-гӀа шераш дуьйлалуш махкахь социалан а, социалан-экономикан а приоритеташ радикалан кепара хийцалуш йара. Дешаран системехь а баккхий хийцамаш хуьлуш бара: ненан меттанийн а, культурийн а йукъараллин роль меттахӀотторан а, уьш дешаре йухадерзоран а сфера йолайелира. Меттан а, дешаран а политикан сферехь бух болуш низаман законаш йара «РСФСР къаьмнийн меттанех лаьцна» (1991) а, «Дешаран хьокъехь» (1992), федеральни законаш «Дешаран хьокъехь». Pаконо Россин Федерацин массо а бахархошна гарантии йелира коьрта йукъара дешар шайн ненан маттахь эца бакъо хиларна. Удмуртийн мотт Ӏамош йолу къоман йукъара дешаран хьукуматийн терахь хаддаза алсамдолуш дара 1990-гӀа шерашкахь, шен лакхара тӀегӀане кхаьчна (425) 1997/1998 дешаран шарахь. 2012/2013 дешаран шарахь болх беш йара 251 къоман ишкола, цигахь удмуртийн мотт Ӏамийна 16189 дешархочо. Царех дукхахберш — 231 (92 %) — йуртара к Ӏошташкахь бара; царна чохь дешна 14 611 дешархо (90,3 %). Удмуртийн Республикан гӀаланашкахь удмуртийн мотт Ӏамийна 20 ишколехь (1578 дешархо), царех 553 Ижевскерчу Кузебай Гердан цӀарахчу гимназехь а, 45 Италмас йуьртарчу республикан лицей-интернатехь а[55].

Дин

Удмуртийн динан ламастех дуьххьара доцца дийцарш XVIII бӀешарахь дуьйна ду. Керста дин тӀеэцале хьалха удмурташа лелош хилла язычески дин, билгалдолу дуккха а тайп-тайпана деланаш а, цӀой а, синош а, тайп-тайпана дийнаташ а. Удмуртийн деланийн а, цӀойн а йерриг терахь 40 гергга дара, цара массара а шайца догӀуш долу хьежамаш лоьхура, массо а тайпана ламасташ, доӀанаш, сагӀа даккхаран Ӏадаташ дӀахьора церан сий деш[57]. Коьртачу деланашна йукъахь бу Инмар, Кылдысин (Му-Кылчин) а, Кваз (Куаз) а, ткъа Керемет йа Шайтан лоруш ву вон хиларан кхочушдар. Ширачу Удмуртийн Олимпан триадо шен долахь йара гуш долчу дуьненан кхаа декъан: 1) сирла цӀена стигал а, цуьнан серлонаш а; 2) латта цуьнан бахархошца; 3) стигална а, лаьттана а йукъахь хуьлуш долу дерриге а хиламаш[58]. Удмурташа шайн деланашца декъаш хилла шайн долахь долу дерриге а бохург санна, бакъболу йа символан мехалла гойтуш долу хӀума. Инмарна сагӀа доккхучу хенахь, сагӀина доккхучу дийнатан цӀий а, даьӀахкаш а, жижиган цхьа дакъа а дагош хилла, кӀур тидаме а эцна, Далла деш долу доӀанаш а, дехарш а хаийтархьама; Кылдысину дӀавоьллина — «луш хилла» лаьттана; Куазю — экханан чкъор база тӀехь кхозуш хилла[59].

1894 шарахь Старий Мултан йуьртара удмурташна дуьхьал адамаш сагӀина дахаран гӀуллакх, тӀаьхьо Мултанан аьлла цӀе тиллина, шуьйра даьржира. Цу гӀуллакхехь доккха дакъа лецира В. Г. Короленкос, кхелан дикачу жамӀашна тӀеӀаткъам беш. Мултанан гӀуллакхах лаьцна публикацеш арайовлура «Русские богатства» агӀонаш тӀехь, цуьнан корреспондент а, тӀаьхьо редактор а вара В. Г. Короленко ву[60].

Керлачу динан Ӏаткъамца а, оьрсийн бахархошца гергарло хиларца а тӀаьхь-тӀаьхьа вовшашна чугӀертаран процесс хуьлу, цуьнан жамӀехь динан синкретизман билггал долу суьрташ кхоллало: Сийлахь-Веза Николай-Чудотворец цхьаьнакхета удмуртийн Нюлэсмуртаца, Кылчинах ларвеш волу малик хуьлу, кхин а.

Демографи

Удмуртийн хилла дикка кхиъна демографин культура. Ламастан йукъараллин норманаш йукъара йохура бер дайар а, цӀий эр а, дукха зударий балор а, тешам цахилар а, бер дӀадаккхар а, контрацепци а, марехь цахилар а, дакъастар а, бер ца хилар а. Йукъаралла хьажийна йара баккхийчу доьзалшка[61]. Удмурташ чӀогӀа тешна бара, доьзалан дахар адаман Ӏаламан хьал ду, ур-атталла декхарийлахь долу декхар ду бохучух. Маре йаха йиш йолу хенаш тайп-тайпана йара 16-17 шарера 20-22 шаре кхаччалц. Мехкарий, дукхахьолахь, шайн невцал баккхий маре боьлхуш хилла[62]. Удмурташа кхечу къаьмнех болчу нахаца маре йахар цхьацца меттигаш дӀайазъйина XVIII бӀешо долалуш дуьйна. КӀоштан шуьйра керста дин йаржарца алсамделира ийна захалонаш, XIX бӀешо кхачале уьш массо а волосташкахь даьржира.

Удмурташ баккхийчу доьзалшкахь бехаш хилла. Дукха хьолахь, цхьана тхов кӀелахь масех зудий-майрий Ӏаш хилла. Баккхийчу, бекъаза боцучу доьзалшна йукъахь а йара дикка дукха доьзалан тобанаш. 1885 шеран доьзалан тептаршца Сарапулан уездан Сосновка йуьртара С. Семёновн доьзал 33 боьршачу стагах а, 38 зудчух а лаьтташ бара, цу йукъахь бара 19 марехь бракан доьзалаш [Киров областан пачхьалкхан архив (ГАКО). Ф.176. Оп. 1. Д. 2779. 6, л. 46об.-50].

Ламастан медицина коьрта элемент йара удмуртийн культуран демографин а, ша-шех ларваларан а леларан. Цо гӀуллакх дора адамашна а, Ӏаламна а, цуьнан хиламашна а йукъахь, адамашна а, йукъараллина а йукъахь зӀе латторан гӀирс санна. Динан-мифологин, «иррациональни» дарбанан кепаш шуьйра йаьржина а, хаддаза актуальни а хилла. Дика хууш ду, К. Юнган теоретически предложениша гойту, ламастан Ӏадаташ а, тешарш а, ламасташ цхьана культурехь динан гӀуллакх деш ца хилар, психопрофилактикан гӀуллакх санна, йерриг къаьмнийн синмехаллаш ларъйеш[61].

Мелла а луьра Ӏаламан а, климатан а хьелаш, хала йуьртабахаман къинхьегам, Удмуртийн край хала йукъараллин-экономикан а, йукъараллин-политикан а хьал лахдира удмуртийн дахаран хан, дукхах дерг 50—60 шаре кхаччалц. XX—XXI бӀешерашкахь демографин леларан культура вончу агӀор хийцайелира, цхьайолу мехаллин ориентацеш а, хьежамаш а биснехь а, къаьсттина йарташкахь.

2023-чу шеран кхолламан баттера оханан батте кхаччалц Удмуртехь бахархойн терахь лахделла ши эзар сов стагана. 2023 шеран кхолламан баттахь Росстатан хаамашца, Удмуртийн республикехь титулан къаьмнийн векалш бара 299 874 стаг, ткъа 2010 шарахь церан терахь дара 410 584 стаг[63].

2022 шеран кхолламан-оханан беттанашца дуьстича, республикехь леш хилар лахделла 11,4 % (йерриг а Россехь — 17,9 %, ткъа Волжски федеральни округехь — 14,2 %). Йерриг а баларан барам бара 12,6 стаг 1000 бахархочунна.

2023-чу шеран хьалхарчу 4 баттахь Удмуртийн республикехь дӀайаздина 1706 бракаш а, 1842 дӀасакъастарш а. 2022-чу шеран оццу муьрца дуьстича, дӀайаздинчу захалонийн терахь лахделла 3,7 %, ткъа зударий дӀасакъастаран терахь алсамдаьлла 10 %.

Удмуртийн мотт буьйцучеран терахь лахлуш ду. ЮНЕСКО-но дийцарехь, и мотт дӀабаларна кхерам бу.

Билгалдахарш

  1. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 Официальный сайт Всероссийской переписи населения 2010 года. Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 8 январь.
  2. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Всероссийская перепись населения 2002 года. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 8 январь.
  3. ↑ По переписи 1989 г. в РСФСР было 714 833 удмуртов с бесермянами. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 8 январь.)
  4. ↑ По переписи 1989 г. в Казахстане было 15 855 удмуртов Демоскоп. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 20 январь.
  5. ↑ C. А. Максимов. Самоназвание удмуртов и бесермян, их варианты, названия соседних народов в языке удмуртов и бесермян. web.archive.org. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 8 январь.
  6. ↑ Кто такие удмурты?, Местная администрация внутригородского муниципального образования города федерального значения Санкт-Петербурга поселка Понтонный. Дата обращения: 7 январехь 2026.
  7. ↑ Удмурты, Министерство национальной политики УР (2020, 4 декабрь). Дата обращения: 7 январехь 2026.
  8. ↑ Удмурты: Язык, традиции, верования. nazaccent.ru (2016 шеран 24 ноябрь). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 7 январь.
  9. ↑ Сергей Белых, Владимир Напольских. Этноним удмурт: исчерпаны ли альтернативы? udmurt.info/. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 7 январь.
  10. ↑ Денис Сахарных. Названия удмуртов: происхождение и семантика. udmurt.info (2008). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 20 январь.
  11. ↑ Удмурты. «Финно-угорский мир» образовательные и межкультурные программы. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 7 январь.
  12. ↑ 1 2 Удмурты. web.archive.org. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 7 январь.
  13. ↑ Г.А. Аксянова. К антропологической характеристике южных удмуртов. web.archive.org (2003). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 7 январь.
  14. ↑ К исследованию этнической истории удмуртов. udmurt.info. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 7 январь.
  15. ↑ Чураков В.С. К проблеме расселения пермских народов в конце I – первой половине II тыс. н. э. globalf5.com (2008). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 7 январь.
  16. ↑ Коковцев П. К. Еврейско-хазарская переписка в X веке. «Сувары.рф». ТӀекхочу дата: 2026 шеран 7 январь.
  17. ↑ Том XXV. Московский летописный свод конца XV в. psrl.csu.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 7 январь.
  18. ↑ Об обстоятельствах появления каринских арских князей на Вятке. academia.edu (2005). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 7 январь.
  19. ↑ Луппов, Павел Николаевич. Документы по истории Удмуртии ХV-ХVII веков. elibrary.unatlib.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 7 январь.
  20. ↑ Проблемы аграрной истории Удмуртии. elibrary.unatlib.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 7 январь.
  21. ↑ В. А. Юрчёнков. Финно-угорские народы России: генезис и развитие. niign.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 7 январь.
  22. ↑ 1 2 Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку, губерниям и областям. demoscope.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 7 январь.
  23. ↑ https://docs.historyrussia.org/ru/nodes/343176-dekret-vserossiyskogo-tsentralnogo-ispolnitelnogo-komiteta-i-soveta-narodnyh-komissarov-ob-obrazovanii-avtonomnoy-oblasti-votyakskogo-udmurtskogo-naroda-4-noyabrya-1920-g. Электронная библиотека исторических документов. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 7 январь.
  24. ↑ В. А. Юрчёнков. Финно-угорские народы России: генезис и развитие. niign.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 7 январь.
  25. ↑ 1 2 Страничка истории. 28 декабря 1934 года. О преобразовании Удмуртской автономной области в Удмуртскую Автономную Советскую Социалистическую Республику. izh.ru (2021 шеран 28 декабрь). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 7 январь.
  26. ↑ Удмуртия в зеркале 20-го столетия. Историческая хроника. gasur.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 7 январь.
  27. ↑ Изучение удмуртского языка. udmurt.info. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 9 январь.
  28. ↑ Основы финно-угорского языкознания. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 7 январь.
  29. ↑ О периодизации истории удмуртской письменности. udmurt.info. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 7 январь.
  30. ↑ И. В. Тараканов. Удмуртский язык: становление и развитие. elibrary.unatlib.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 7 январь.
  31. ↑ В. С. Чураков. К истории изучения названий удмуртских родов. web.archive.org. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 21 январь.
  32. ↑ Владимир Чураков. Происхождение названий удмуртских родов. udmurt.info. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 7 январь.
  33. ↑ 1 2 В. Е. Владыкин, Л. С. Христолюбова. Удмурты, вотяки. hrono.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 7 январь.
  34. ↑ Традиционный костюм. web.archive.org. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 7 январь.
  35. ↑ Владыкин, Владимир Емельянович. Религиозно-мифологическая картина мира удмуртов. cheloveknauka.com. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 7 январь.
  36. ↑ В. Е. Владыкин, Л. С. Христолюбова. Этнография удмуртов. invuutchangur.wordpress.com. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 7 январь.
  37. ↑ Виноградов, Семён Николаевич. Кладезь удмуртской философии и магии. elibrary.unatlib.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 7 январь.
  38. ↑ 1 2 Владыкин, Владимир Емельянович, Христолюбова, Людмила Степановна. Этнография удмуртов. elibrary.unatlib.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 8 январь.
  39. ↑ Волкова Л.А. Волкова Л.А. Земледельческая культура удмуртов (вторая половина XIX - начало XX века). na5ballov.pro. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 8 январь.
  40. ↑ Виноградов, Семён Николаевич. Кладезь удмуртской философии и магии. elibrary.unatlib.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 8 январь.
  41. ↑ Г. К. Шкляев. Очерки этнической психологии удмуртов. izhoroik.ortox.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 8 январь.
  42. ↑ 1 2 3 Лебедева, Серафима Христофоровна. Удмуртская народная одежда. elibrary.unatlib.ru 9—13, 13-18. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 8 январь.
  43. ↑ Пименов, Владимир Владимирович. Удмурты. elibrary.unatlib.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 8 январь.
  44. ↑ Удмуртский национальный костюм: женский, мужской, детский (ru-RU), Дом Дружбы народов (2020, 1 июнь). Дата обращения: 8 январехь 2026.
  45. ↑ 1 2 В. Е. Владыкин, Л. С. Христолюбова. . — 10 000 экз. — ISBN 5-7659-0594-3.
  46. ↑ 1 2 Удмуртский фольклор. web.archive.org. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 8 январь.
  47. ↑ Культура Удмуртии. Национальная библиотека Республики Татарстан. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 8 январь.
  48. ↑ Литература народов России. web.archive.org. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 8 январь.
  49. ↑ Домокош, Петер. История удмуртской литературы. eanbur.unatlib.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 8 январь.
  50. ↑ Зайцева, Татьяна Ивановна. Удмуртская проза второй половины XX - начала XXI века: человек и мир, эволюция, особенности художественного воплощения. dissercat.com. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 9 январь.
  51. ↑ Кузебай Герд. nmur.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 8 январь.
  52. ↑ Кондрашкина Е. А. Проблемы функционирования удмуртского языка в Удмуртской республике. cyberleninka.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 8 январь.
  53. ↑ История театрального и музыкального искусства Удмуртии. iz-article.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 8 январь.
  54. ↑ Законы о начальных и средних школах 1864 г. Фонд изучения наследия П.А. Столыпина. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 8 январь.
  55. ↑ 1 2 3 4 О.И. Васильева, В.С. Воронцов. Национальная школа в Удмуртии: история и современность // Ежегодник финно-угорских исследований. — 2013.
  56. ↑ Васильева Галина Николаевна. История и перспективы развития национального образования в Удмуртской Республике. Электронная библиотека диссертаций. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 8 январь.
  57. ↑ Волкова Л.А. Земледельческая культура удмуртов (вторая половина XIX - начало XX века). na5ballov.pro. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 8 январь.
  58. ↑ Специфика удмуртского политеизма: первобытная религия и инородные влияния. cyberleninka.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 8 январь.
  59. ↑ Владыкин Владимир Емельянович, Виноградов Семён Николаевич. Удмурт оскон. elibrary.unatlib.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 8 январь.
  60. ↑ Чиркова О. В. Участие В. Г. Короленко в Мултанском деле Источник: https://korolenko.lit-info.ru/korolenko/kritika-o-korolenko/chirkova-korolenko-v-multanskom-dele.htm. korolenko.lit-info.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 8 январь.
  61. ↑ 1 2 Никитина Г.А. Демографическое поведение удмуртов в конце XIX – начале XX века. elar.urfu.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 8 январь.
  62. ↑ Верещагин, Григорий Егорович. Собрание сочинений. Т. 1 : Вотяки Сосновского края. elibrary.unatlib.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 8 январь.
  63. ↑ Дмитрий Чернов. «Не хочу быть удмуртом»: больше 100 тысяч жителей республики сменили национальность. udm-info.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 8 январь.

Литература

Хьажоргаш

Кхин дӀа темана тӀехь

Категореш