Максим Горький

Пешков Алексей Максимович вина 1868 шарахь Нижний Новгородехь, Ковалихинскан урамехь тӀулган бух тӀехь доккхачу дечигах динчу цӀа чохь, иза шен деден, басар деш йолчу мастерскойн долахочун Каширин Василий Васильевичан (1807—1887) хилла^[25]. КӀант вина пхьарийн Пешков Максим Савватьевичан (1840—1871) доьзалехь, даржера охьаваьккхинчу эпсаран кӀант. Кхечу версица, цхьаболчу литературин Ӏилманчаша тергал ца йеш, йаздархочун биологин да хилла И. С. Колчин, Астраханерчу кеманийн компанин офисан куьйгалхо^[26][27]. Иза хих чекхвелира православин динехь^[28]. Кхо шо долуш Пешков Алёшана холера кхетта, амма дийна висира. Шен кӀантера холера кхеттачу М. С. Пешков велира 1871 шеран 29 июлехь Астраханехь, цигахь цо шен тӀаьххьарчу шерашкахь кеманийн компанин куьйгалхочун болх бира. Алёшана халла бен дага ца догӀура шен да-нана, амма шен безачара цуьнах лаьцна дийцинчу дийцарша кӀорггера лар йитира — хӀинцале а «Максим Горький» псевдоним а, баккхийчу Лахарчу Новгородерчу бахархоша дийцарехь, тӀеийцира 1892 шарахь Максим Савватьевич дагалоцуш. Алексейн нана — Варвара Васильевна, рож. Каширина (1842—1879), схьайаьлла буржуазни доьзалера; хьалхе йисина йисина, иза йуха маре йахара, йелира 1879 шеран 5 августехь, кхача баарх. Алексейн баба Акулина Ивановна (1813—1887) кӀентан да-нана санна лелаш йара. Горькийн деда Пешков Савватий эпсаран дарже хьалавелира, амма дарж охьа а даьккхина, махкахваьккхира Сибрех «лахарчу даржашца къиза леларна», цул тӀаьхьа иза дӀайазвелира жима буржуазин дарже. Цуьнан кӀант Максим пхоьазза шен дех ведда, 17 шо долуш диканна цӀера аравелира^[24][29].

Хьалхе буобер хиллачу Алексейс шен бераллин шераш даьхна шен ненан деден Каширин Василий доьзалца Лаха Новгородехь, леррина аьлча, Почтовы Сездехь долчу цӀа чохь, цигахь 1933 шарахь дуьйна музей Ӏара (официалехь схьайиллина 1938 шарахь). 1877—1881 шерашкахь Алексей вехаш вара Лаха Новгородехь Чесноковн цӀе йолчу дукхахйолчу хӀусамехь, Пешков Алёшан урамехь, 44^[30]. шо кхаьчча дуьйна ницкъ беш вара иза ахча даккха — «дуьненчу» ваха: туьканахь «кӀант» а, пароход тӀехь буфет йеш а, пекъар а дешна, иконийн суртдиллархойн мастерскойхь дешна.

Алексейна деша Ӏамийна нанас, ткъа дедас Каширина Ӏамийна килсан йоза-дешаран бух. Йоццачу хенахь приходски школехь дешна иза., Цул тӀаьхьа, оспа кхеттачул тӀаьхьа, дешар дита дезна цуьнан. Цул тӀаьхьа йуьхьанцарчу классашкахь ши шо чекхдаьккхира цо Канавино гӀалахь, цигахь шен ненаца а, ден деца а вехаш вара иза. Алексейн шен хьехархочуьнца а, ишколан попца а йолу йукъаметтиг хала йара. Горькийн школехь болу хаза дагалецамаш хьийза Астраханера а, Лахарчу Новгородера а епископ Хризанф цигахь хиларна гонаха. Епископа, массо а классера Пешков къастийна, кӀантаца деха а, синтем луш а къамел дира, йезачу нехан дахар а, Псалтир а девзаш хиларна хастам бира, нийса лелар а, «шаьш ца хилар а» дехар дира цуьнга. Амма епископ дӀаваханчул тӀаьхьа Алексейс, шен деда Каширинна хьагӀ хилийта, шен уггаре а йезаш йолу йезачу нехан рузма дӀаса а йетташ, йезачу нехан йаххьаш тептарш тӀера ножица дӀайаьхна. Шен автобиографехь Пешковс билгалдаьккхина, жима волуш шена ца тайра килсе ваха, амма дедас ницкъ беш вара иза, йа мукӀарло дар а, йа коммуни йанне а хьахош дацахь а. Школехь Пешков хала кхиазхо лоруш вара^[31]. Горькийс шен дерриге а дахарехь шен атеистийн дуьнене хьежамаш ларбина; ур-атталла сийлахь йаздархо хиллачул тӀаьхьа а цо аьлла: «Дела кхоьллина ву — ледара кхоьллина ву! — адаман адамашна тӀехь ницкъ чӀагӀбархьама, ткъа иза эла стагана бен оьшуш вац, ткъа къинхьегаман халкъана иза гуш волу мостагӀ ву»^[32].

Шен ненаца къиза леларна Алексейс урс диттина вен герга хиллачу шен ден денца цӀахь дов даьллачул тӀаьхьа, Пешков йухавеара шен деда Каширин волчу, иза цу хенахь вуьззина дӀавахана вара. Цхьана ханна урам кӀентан «школа» хилла дӀахӀоьттира, цигахь цо хан йоккхура дай-нанойн Ӏуналлехь боцучу кхиазхошца; цигахь цунна «Башлык» цӀе йолу ник карайерзийна. Йоццачу хенахь дешна иза хьал доцчу доьзалшкара берашна лерина йолчу приходски йуьхьанцарчу школехь. Дешар чекхдаьлча, кхачанна лерина кӀади гулдеш, шен нийсархойн тобанца цхьаьна складашкара дечиг лачкъош вара иза; урокехь Пешковх беламе вара «тряпка схьаоьцуш верг» а, «сагӀадоьхург» а бохуш. Шен классерчу накъосташа хьехархочуьнга кхин цхьа а латкъам бинчул тӀаьхьа, Пешковн Ӏуьрг санна хьожа йогӀуш хиларх, цунна уллохь охьахаа синтем боцуш хиларх лаьцна, харцонца вас хиллачу Алексейс дукха хан йалале дешар дӀатесира. Цкъа а йуккъера дешар чекхдаьккхина вацара иза, университете деша ваха оьшу кехаташ а ца тоьара цуьнан. Цуьнца цхьаьна Пешковн долахь хилла Ӏамо чӀогӀа лаам а, Каширин дедас дийцарехь, «говр санна» иэс а. Пешковс дукха а, хьагӀ йолуш а йешна, масех шарахь тешна Ӏамийна, далийна идеалистийн философийн дешнаш — Ницше, Гартман, Шопенгауэр, Каро, Салли; хиллачу бродяга шен колледжехь дешна накъостий цецбохура классикийн произведенеш шена йевзаш хиларца. Амма шен 30 шо кхаьчча а Пешковс ахграмотно йаздора, орфографин а, пунктуационни а гӀалаташ дукха а долуш, уьш йеххачу хенахь нисйора цуьнан хӀусамнанас Екатеринас, корректоро, йеххачу хенахь^[33].

Жима волуш дуьйна а, дерриге а дахарехь а Горькийс хаддаза йуха а дуьйцура, ша «йаздеш» вац, «йаздан Ӏамош» бен вац бохуш. Жима волуш дуьйна йаздархочо шех «дуьненчу реза воцуш веана» стаг ву аьлла^[34][35].

Жимчохь дуьйна пироман вара Алексей, цӀе дӀайуьйш йолчу хьерайаьллачу кепе хьоьжуш Ӏан йезаш вара^[36].

Литературин Ӏилманчашна йукъарчу хьесапехь, Горькийн автобиографин трилоги, шайна йукъахь «Бералла», «Нахана йукъахь», «Сан университеташ» дийцарш а долуш, документалан фильм санна тӀеэца йиш йац, дуккха а кӀезиг цуьнан хьалхарчу биографин Ӏилманца дийцар. Оцу исбаьхьаллин произведенешкахь гойтуш болу хиламаш кхоллараллин кепехь хийцало авторан фантазино а, фантазино а, иштта Горькийс и книгаш йазйинчу революцин заманан контексто а. Каширин а, Пешковн а доьзалан могӀанаш мифологин кепехь кхоьллина ду; йаздархочо гуттар а шен турпалхо Пешков Алексей шеца цхьаьнатестина ца хилла. Трилогехь гойту бакъболу а, кхоьллина а хиламаш а, Горькийн къоналла хиллачу заманан билгалонаш а^[37].

Ша Горький, къанваллалц, тешна вара иза 1869 шарахь вина хиларх; 1919-чу шарахь Петроградехь шуьйра билгалдаьккхира цуьнан 50 шо кхачар^[38]. Йаздархо 1868 шарахь вина хилар а, цуьнан схьадалар а, цуьнан бераллин хьелаш а тӀечӀагӀдеш долу документаш (приходски тептарш, бахархойн дӀайаздарийн тептарш, Казначействон палаташкара кехаташ) карийна 1920-гӀа шерашкахь Горькийн биографна, литературин критикна а, меттигерчу историкана Илья энтузиана а; уьш дуьххьара зорбане йаьхна «Горький а, цуьнан зама а» цӀе йолчу книги тӀехь^[39].

1907 шарахь дуьйна Горькийн йукъараллин орамаш дӀайаздина дара «Алексей Максимович Пешков, Нижний Новгородера суртдиллархойн туьканийн хьаькам» аьлла. Брокгаузан а, Ефронан а дошамехь Горький буржуазни санна листаво^[40].

1884 шарахь Пешков Алексей Казане кхаьчна, Казанан университете деша ваха гӀоьртира, амма аьтто ца белира. Цу шарахь университетан уставо ира лахйира уггаре а къечу социалан классашкара студенташна луш йолу меттигаш, ткъа Пешковн лакхарчу классийн диплом дацара. Докашкахь болх бира цо, цигахь революцин ойланаш йолчу кегийрхойн гуламашка лела волавелира иза. Цунна йевзира марксистийн литература а, пропагандин болх а. 1885—1886 шерашкахь цо болх бира В. Семеновн долахь йолчу крендельш йухкучу туьканахь а, бепиг деш йолчу туьканахь а. 1887 шарахь цо болх бира популистан Деренков Андрей Степановичан (1858—1953) пекъарийн заводехь, цунах схьадаьлла ахча леладора низамехь доцу ша-шена Ӏаморан гонашна а, Казанехь популистийн боламна кхин ахчанца гӀо дан а. Оццу шарахь цуьнан деда-нана дӀакхелхира: А. И. Каширина велира 16 февралехь, ткъа В. В. Каширин 1 майхь^[41].

1887 шеран 12 декабрехь Казанехь, Казанка хин тӀехула лекхачу бердаца, Троицкий-Феодоровски ламанан къепе тӀехьа, 19 шо долу Пешков, къоналлин депрессин лазарехь, ша вен гӀоьртира, пхенаш чу тапча а тоьхна. Тоьпаш цуьнан дегӀа чу дӀатарйелира. Цхьана гӀаролхочо тӀекхаьчна, оцу сохьта полице кхайкхина. КӀоштан дарбан цӀийне хьажийра Пешков, цигахь кхиамца операци йира цунна. И чов валаран йацара, амма цо йеххачу хенахь садеӀарца йоьзна цамгар эккхийтира. Пешков йуха а ша шена тӀе куьг дахьа гӀоьртира масех де даьлча дарбан цӀийнехь, цигахь Казанан университетан медицинан профессорца Н. И. Студенскийца дов даьлла, цӀеххьана лоьран кабинет чохь хлоран гидратан доккха шиша схьа а лаьцна, масех мерза молха а мелла, цул тӀаьхьа шолгӀа а газан лаваца Ӏожаллех кӀелхьара велира иза. «Сан университеташ» дийцарехь Горькийс, эхь хетарца а, ша-шена йемалварца а элира оцу хиламех шен дӀадаханчу дахаран уггаре а хала эпизод. И дийцар дийца гӀоьртира иза «Макаран дахарехь хилларг» цӀе йолчу жимчу дийцарехь. Ша-шена тӀе куьг дахьа гӀортарна а, тоба дан реза ца хиларна а 4 шарна динах дӀаваьккхира иза Казанан синан консисторино^[42][43].

Психиатро профессора И. Б. Йаздархочун личность а, цуьнан произведенийн а, дахаран а психопатологин бух а 1920-гӀа шераш йуккъе дахча толлуш волу Галант Пешков Алексей шен къоналлехь синкхетамехь лаьтташ вацара, цуьнан жамӀехь боккха баланаш лайна. Профессора Галанта шена карийначу синӀаткъаман цамгарийн «йерриг букетах» лаьцна хаам бира мадарра ша Горькийга йаздинчу кехат тӀехь. Къоначу Пешкован билгалдаьккхира, къаьсттина, ша-шена тӀе куьг дахьаран комплекс хилар, денна нислуш йолу проблемаш радикалан кепара йерзоран гӀирс санна, ша-шена тӀе куьг дахьаран тенденци хилар. Иштта жамӀаш дира 1904 шарахь психиатро а, лоьро а М. О. Шайкевича, цо йазйира «Максим Горькийн турпалхойн психопатологин амалш», уьш йукъайаьхна «Психопатологи а, медицина а» цӀе йолчу тептарна^[44], зорбатоьхна Петарбухехь 1910. Ша Горькийс, шен къоначу хенахь, йухатоьхна и диагнозаш, ша психопатологин дарба хилла хиларна къера хила ца лууш, амма цуьнан аьтто ца баьлла шен амална а, кхоллараллина а лоьрийн таллам бар дихкина^[45].

1888 шеран мартехь революционер-популистца М. А. Ромасца цхьаьна иза кхаьчна Казан губернин Свяжски районан Красновидово йуьрта, цигахь М. А. Ромас жима туька йара, иза схьайиллина лаьтта бухара Казански популистийн гуонан ахчанца И. П. Чарушниковс («Горький» хинволчу хьалхара издательствон ваша) а, Е. Ф. Печоркин а, ахархошлахь пропагандин болх дӀакъовла. Иза дуьххьара лаьцна Н. Э. Федосеевн гонца зӀенаш хиларна. Иза хаддаза тергонехь латтош вара полисхоша. Хьал долчу ахархоша Ромас жима туька йагийначул тӀаьхьа, цхьана ханна фермеран болх бира Пешковс. 1888 шеран октябрехь цо балха хӀоьттира Грязе-Царицын цӀерпоштнекъан Добринка станцехь гӀаролхочун болх. Добринкехь хиллачу хенахь цуьнан синхаамаш бух хилира цуьнан «Гвардия» а, «КӀордоран дуьхьа» а автобиографин дийцаршна. Цул тӀаьхьа Каспий-хӀорда тӀе дӀавахара иза, цигахь чӀерийлецархойн кооперативехь болх бира^[46][24].

1889 шеран январехь цуьнан шен дехарца (стихехь латкъам), иза дехьаваьккхира Борисоглебскан станце, цул тӀаьхьа Крутая станцехь весовщик санна^[47]. ТЦигахь Алексейна шен дуьххьарлера чӀогӀа синхаамаш хилира станцин начальникан йоӀе Басаргина Марияца; Пешковс Мариян дега шен куьг дехнера маре йалорехь, амма реза ца хилира^[48]. Итт шо даьлча, хӀинца марехь волчу йаздархочо шен хӀусамнене йаздинчу кехат тӀехь безамца дагалоьцу: «Суна дерриге а дагадогӀу, Мария Захаровна. Дика хӀуманаш цкъа а диц ца ло; дахарехь дицдан йиш йолуш дукха дац уьш…»^[49]. Иза гӀоьртира ахархошна йукъахь Толстойн кепара йуьртабахаман колони вовшахтоха. И дехар а долуш «массеран а цӀарах» коллективан кехат хӀоттийра цо, Лев Толстойца Ясная Полянехь а, Москвахь а цхьаьнакхета лууш вара иза. Амма Толстой (хӀетахь эзарнаш нах хьехам лоьхуш бара, царех дуккха а цуьнан хӀусамнанас Софья Андреевнас «жехӀал ледарлонаш» олура) реза ца хилира дехархо тӀеэца, ткъа Пешков даьсса йухавеара Лаха Новгороде «цӀерпоштан вагонехь марке»^[50].

1889 шо чекхдолуш — 1890 шо долалуш Нижний Новгородехь вевзира йаздархо В. Г. Короленко, цуьнга шен дуьххьарлера произведени «Ширачу экъан илли» цӀе йолу поэма рецензи йан йеара цо. Поэма йешначул тӀаьхьа, Короленкос дӀасакъаьстира иза. 1889 шеран октябрехь дуьйна Пешковс болх бира адвокатан А. И. Ланинан писарь санна. Оццу баттахь иза дуьххьара лаьцна, Нижний Новгородехь чувоьллира — Казанехь студентийн болам дӀабаккхаран эхо. Ша дуьххьара лацаран истори цо дийцира шен «Короленкон зама» цӀе йолчу очеркехь^[51]. Цуьнан доттагӀалла хилира химин студентца Н. З. Васильевца, цо Алексейна философи йовзийтира^[24].

1891 шеран 29 апрелехь Пешков новкъавелира Лаха Новгородера «Рус дехьа». Поволжьехь а, Донехь а, Украинехь а (Николаевехь госпиталехь Ӏуьллу иза), ГӀирмехь а, Кавказехь а хилла иза. ДукхагӀболча гӀулакха лелаш хиннав из, наггахьа ворданаш тӀа а ховш, йа цӀерпоштнекъан товарни вагонийн тормозан платформаш тӀехь а волаш. Ноябрь баттахь Тифлисе кхаьчна, цӀерпоштнекъан мастерскойхь белхало санна болх карийра цунна. 1892 шеран аьхка Абхазин Кутаиси провинцехь цо болх бира Сухум-Новороссийск шоссе йеш, цул тӀаьхьа жимма дӀайазвелира Бакох мехкадаьттан меттигашка — йаздархочо тӀаьхьо цу балхах уггаре а хала элира шен кхаж тӀе кхаьчначу балхах^[52]. Оццу аьхка Тифлисе йухавеара иза, Ново-Арсенальни урамехь подвалехь механикца а, латтанаш лоьхучу говзанчаца а, семинаристца а, студентца а, цӀерпоштнекъан белхахочуьнца а цхьаьна Ӏаш. Цо тӀедиллира белхалоша заводашкахь куьйгалло шайна тӀехь ницкъ бар а, ницкъ бар а меттигаш тетрадаш тӀехь а, блокноташ тӀехь а дӀайазйан йеза, йозанан дӀайаздарш тоьшаллаш дан ницкъ болуш хиларх а, йуъараллин харцонаш талхош хиларх а тешна. Цуьнан Тифлисерчу бевзачара тидам бора Пешковн ницкъ болчу дегӀана а, цуьнан леррина луьрачу гӀиллакхашна а, леларна а, леларна а. Шен Тифлисан заманахь Пешковс йазйора Байронах тарлуш помпезни стихийн йерриге а тетрадаш, шен подвалехь лулахошка «Каин» а, «Манфред» а дӀаоьшура. Цул тӀаьхьа, шен поэтикин очеркашна тӀе а тевжаш, цо кхоьллина «ЙоӀ а, Ӏожалла а» поэма, иза дуьххьара зорбане йелира 1918 шарахь, цуьнца дуьстича, Пешковн барта дийцарш, ладогӀархойн дагалецамашца, къаьсташ дара шайн денна долчу бакъонца, иронин стилашца, дийна хиларца^[53].

1892 шо кхачале Пешковн хӀинцале а зеделларг дара грузчикан, дечиг-пондаран, басарш деш, пекъар, баржаш дӀасалелоран, гӀишлошйархочун, гӀаролхочун, репортеран, кхин а болх беш^[54]. Тифлисехь Пешков вевзира, доттагӀалла лецира революцин боламан декъашхочуьнца Калюжный Александрца. Жимачу стага махкахула леларх лаьцна дуьйцучу дийцаршка ладоьгӀуш, Калюжнис хаддаза тӀедожийра Пешков шена зеделларг дӀайаздан. «Макар Чудра» (циганийн дахарх лаьцна драма) куьйгайоза кийча хилча, Калюжнин аьтто белира, шен журналистан доттагӀчун Цветницкий Владимиран гӀоьнца, и дийцар «Кавказ» газетехь зорбане даккха. Издательство араелира 1892 шеран 12 сентябрехь, дийцарна куьг йаздира «М. Горький». «М. Горький» цӀе йолу псевдоним^[55] Пешковс ша дагадеара иза. ТӀаьхьо цо элира Калюжнига: «Литературехь „Пешков“ йаздан йиш йац сан…» Оццу шеран октябрехь Пешков йухавоьрзу Нижний Новгороде^[56][24].

1893 шарахь йаздархо хила луучу стага масех дийцар зорбане даьккхира Лахарчу Новгородерчу «Волгар» а, «Волжский вестник» а газеташкахь. Короленко цуьнан литературни наставник хилира. Оццу шарахь 25 шо долу Пешков Алексей шен дуьххьарлера, марехь доцу захало дира акушеркаца Каменская Ольга Юльевница, цуьнан тӀаьхьарчу дийцаран «Хьалхарчу безамах лаьцна» (1922) турпалхочуьнца. Цунна Ольга йевзаш йара 1889-чу шарахь дуьйна; иза цул исс шо йоккха йара, хӀинцале а шен хьалхара майра дӀа а тесна, йоӀ а йара цуьнан. Иштта йаздархочунна самукъане хетара Каменскаян нанас, ша а акушерка йолчу, цхьана хенахь Пешковн керла дуьненчу даьлла бер дина хилар а. Каменскаяс йазйира Горькийн гӀарайаьллачу автобиографех хьалхара, поэтан Гейне Ӏаткъамца кехатан кепехь йазйина, «Фактийн а, ойланийн а экспозици, сан деган тоьлла дакъош дӀасакъаьстина» (1893) цӀе йолу моттаргӀанан цӀе а йолуш. Алексейс Каменскаяца дӀасакъаьстира 1894-чу шарахь: церан йукъаметтигийн хийцам хилира «дахаран дерриге а хьекъал акушерийн учебникаца хийцина йолчу» Ольгана наб кхеттачул тӀаьхьа, автора дукха хан йоццуш йазйина «Йоккха стаг Изергил» роман йоьшуш^[57][58].

1894 шеран августехь Короленкон рекомендацица Пешковс йаздира «Челкаш» цӀе йолу дийцар, лелачу контрабандистан приключенех лаьцна. Цо и дийцар «Русское богатство» журнале дӀаделира, цигахь иза цхьана ханна редакторан портфель чохь охьахиира. 1895 шарахь Короленкос хьехар дира Пешковна Самаре дӀаваха, цигахь иза говзанча-журналист хилира, шен рицкъ даккха волавелира статьяшкахула, фельетонашкахула, очеркашкахула Йехудиэль Хламида псевдонимца^[59]. Псевдоним саркастикин семинаристана пароди йира, авторан стиль стилизаци йира «синан литература санна, грандиозни а, архаикан а». РогӀера афористикин рубрика «Ойланаш а, максимаш а» гӀараелира. Йеккъа цхьана йоцачу шина шарахь Пешковс зорбане йаьккхира 500 гергга статья, очерк, фельетон Самаран газетехь (дийцарех лаьтташ йолу исбаьхьаллин литература ца лерича), иза хӀетахь Россехь публицисташна дагахь а доцуш продуктивность йара^[60]. «Российн бахам» журналан июнь беттан номерехь эххар а зорбане йелира «Челкаш», цуьнан авторна Горький Максимна дуьххьара литературни гӀарайалар кхачийна йолу^[61].

1895 шарахь Самарин газето зорбане йаьккхира «Баба Акулина» цӀе йолу очерк, хиндолчу дийцаран «Бералла» хьалхара черновик^[62].

1896 шеран 30 августехь Самарин Вознесенин кафедралан соборехь Горькийс йалийра йохийначу латтан долахочун (менеджер хилла дӀахӀоьттинчу), дукха хан йоццуш лакхарчу классашкахь доьшуш йолчу, Самарин газетан корректоран йоӀ, шел 8 шо жима йолу Волжина Екатерина. Дукха хӀума гина, хӀинцале а дика гӀараваьлла волу йаздархо корректорна «ахдела» санна хетара, амма ша Горькийс шен нускал ледара леладора, цуьнца йеххачу хенахь уьйр латто хьакъ ца хилира. 1896 шеран октябрехь цамгар кхин а сингаттамехь хилира: Горькийс баттахь дарбан цӀийнехь Ӏийра бронхитца, иза пневмони хилира, ткъа январехь дуьххьара диагноз хӀоттийра цунна туберкулез йу аьлла. ГӀирмехь дарба а дина, шен зудчуьнца цхьаьна Полтавана гергарчу Мануиловка йуьртахь тойалар чекхдаьккхина цунна. 1897 шеран 21 июлехь цигахь вина цуьнан дуьххьарлера кӀант Максим^[64].

1896 шарахь Горькийс йаздира жоп «Кинематограф» аппаратан дуьххьарлера кино гайтарна Шарль Омонан кафе-шантехь Нижний Новгородера ярмаркехь^[59][65][66].

1897 шарахь Горькийс шен произведенеш йира «Русская мысл», «Новое слово», «Северный вестник» журналашна. Цуьнан «Коновалов», «Зазубрина», «Голтвехь хилла ярмарка», «ОрловгӀар», «Малва», «Хьалха хилла нах», кхин а дийцарш арадевлира^[59]. Октябрь цо болх бан волавелира шен дуьххьарлера йоккха произведени — Гордеев Фома роман тӀехь^[61].

1897 шеран октябрера 1898 шеран январь йуккъе кхаччалц Горький вехира Каменка йуьртахь (хӀинца Тверан областан Кувшиново гӀала) шен доттагӀчун Васильев Николай Захаровичан квартирехь, иза вара Каменка кехатан заводехь болх беш, низамехь боцучу белхалойн кружокна куьйгалла деш вара марксистан. Оцу муьрера йаздархочунна зеделларш тӀаьхьо цуьнан «Клим Самгинан дахар» цӀе йолчу романан материал хилла дӀахӀоьттира.

1898 шарахь С. Дороватовскийн а, А. Чарушниковн а издательствос арахийцира Горькийн произведенийн хьалхара ши том. ХӀетахь къоначу авторан дуьххьарлера книга тираж наггахь бен ца хуьлура 1000 экземплярал сов. А. Богдановича рекомендаци йира Горькийн «Очеркаш а, дийцарш а» хьалхара ши том арахеца, хӀоранна а 1200 экземпляр а йолуш. Издательша «риск а эцна», кхин а арахийцира. «Очеркаш а, дийцарш а» 1-чу арахецаран хьалхара том 3 эзар тираж йолуш араелира^[17], шолгӀа том сиха дӀайоьхкира. Книга арайаьлла ши бутт баьлча, хӀинцале а шен цӀе йевзаш хилла йаздархо йуха а лаьцна Лахарчу Новгородехь, дехьа а ваьккхина, хьалха революцин гӀуллакхаш лелийна аьлла, Тифлисерчу Метехи гӀалахь чувоьллира. Критика а, публициста а «Очеркаш а, дийцарш а» цӀе йолчу рецензехь «Оьрсийн бахам» журналан коьртачу редакторо Н. К. Михайловскийс, билгалдаьккхира Горькийн кхоллараллехь «къаьсттина оьздангалла» а, Ницшес мессиански ойланаш а дӀасайаржийна хилар^[67].

1899 шарахь Петарбухехь дуьххьара гучувелира Горький. Оццу шарахь С. Дороватовскийн а, А. Чарушниковн а издательствос арахийцира «Очеркаш а, дийцарш а» кхоалгӀа том хьалхарчу зорбанехь 4100 экземпляр йолуш, ткъа шолгӀа арахецар 1-ра а, 2-гӀа а томаш шолгӀачу зорбанехь хӀоранна а 4100 экземпляр йолуш. Оццу шарахь араелира «Фома Гордеев» цӀе йолу повесть а, «Песня сокола» цӀе йолу прозически поэма а. Горькийн произведенийн дуьххьарлера кхечу къаьмнийн меттанашка гочдарш гучудевлира^[68].

1900—1901 шерашкахь Горькийс йазйира «Кхоъ» роман, иза кӀезиг йевзаш йисира. Цуо билгалдаьккхира цуьнан шен Чеховца а, Толстойца а вовзар.

1901 шеран мартехь Лаха Новгородехь цо кхоьллина наггахь бен ца хуьлу, шен жанран жимачу форматан произведени, прозехь илли, шуьйра девзаш долу «Шурманан Ӏаьнан илли» аьлла. Марксистийн белхалойн кружокашкахь дакъалаьцна Лаха Новгородехь а, Сормовохь а, Петарбухехь а; цо йазйира прокламаци, самодержавин дуьхьал къийсам латторе кхойкхуш. И бахьана долуш, лаьцна, махкахваьккхира иза Нижний Новгородера.

1901 шарахь Горький дуьххьара дӀавирзира драматурге, цо кхоьллира «Пилистимхой» (1901) а, «Лаха кӀоргенаш» (1902) а пьесаш. 1902 шарахь иза хилира жуьгтийн Зиновий Свердловн крестный да а, тӀеэцна да а, цо Пешков фамили а эцна, православи тӀеийцира. Иза оьшуш дара Зиновина Москох ваха бакъо хилийта.

Еккъа 6 шо рогӀера литературин болх биначул тӀаьхьа, 1902 шеран 25 февралехь Горький хаьржира Императоран Ӏилманийн академин сийлахь академик, хазачу йозанан категорехь. ОьгӀазваханчу Николай II-гӀачо арахийцира каустикан резолюци: «Оригиналал а алсам». Горькийс шен керла бакъонаш лело аьтто балале, цуьнан харжамаш Ӏедало йухабаьхна, керла хаьржина академик «полицин тергонехь» хиларна. Цунах терра, Чеховс а, Короленкос а дӀатесира академера болх^[69]. Горькийца доттагӀалла лелор а, цуьнца солидаралла гайтар а сийлахь хилира литературин гонашкахь. Горький хилира «социалан реализман» боламан бухбиллархо а, литературин модехь тренд-сеттер а: къоначу йаздархойн йерриг галактика кхоллаелира (Элеонов, Юшкевич, Скиталец, Гусев-Оренбургский, Куприн, иттаннаш кхин а), гулбеллачара «Триксимкас а, токсимка» а цӀе йолуш. массо а хӀуманна тӀехь Горькийх тарвала, церан маж а, шуьйра шляпаш а лелоран кепера дуьйна, йукъарчу нехан амал лоруш йолчу гӀиллакх-оьздангаллин акцент йина цӀеххьана а, буржалле а, нийсачу минотехь литературин къамеле шера дош чудаккха хаарца а, волжски дошца «okaned inficial andficial aoundyw» чекхдолуш а, атталла а^[70]. 1917 шеран 20 мартехь, паччахьан Ӏедал дохийначул тӀаьхьа, Горький йуха а сийлахь академикан дарже хӀоттийра^[71].

1902 шарахь Горькийс дуьххьара зорбане йаьккхира «Валлахийн легенда» цӀе йолу поэма, тӀаьхьо иза йевзира «Маркон легенда» аьлла.

Ткъа хьо лаьтта тӀехь вехар ву,
БӀаьрзе нӀаьний санна:
Хьох лаьцна цхьа а туьйра дуьйцур дац,

Хьох лаьцна цхьа а эшарш локхур йац.

Йуьхьанца «Маркох лаьцна легенда» йара «Жимачу туьйранах а, къоначу жаӀунах а лаьцна (Валлахан туьйра)» дийцаран дакъа. ТӀаьхьо Горькийс хаъал хийцира произведени, чаккхенан строфа йухайазйира, стихотворенех шакъаьстина произведени йира, реза хилира иза композиторан Спендиаров Александра мукъам бан. Керлачу текстан дуьххьарлера арахецар, музыкан нотацица цхьаьна, арахийцира 1903 шарахь^[72]. Цул тӀаьхьа поэма дуккхаза а йуха зорбане йелира «Валлахийн туьйра», «Туьйра», «ЧӀерийлецархо а, туьйра а» цӀерашца. 1906 шарахь поэма йукъайаьккхина «М. Горький. Песня сокола. Песня брюшника. Легенда о Марко» цӀе йолчу книгина йукъа. Иза дуьххьарлера книга йара 1906 шарахь Петарбухехь арайаьллачу томехь йолчу "З"Знание" йукъараллин йорах библиотека" цӀе йолчу томехь, цу чохь йара 30 сов Горькийн произведени^[73].

1902 шеран сентябрехь Горький, хӀинцале а дуьнентӀехь гӀаравалар а, дикка гонорар а кхаьчна, шен хӀусамненаца Екатерина Павловница а, берашца Максимца (вина 1897 шеран 21 июлехь) а, Нтьяца а (вина 1901 шеран 26 майхь) а дӀатарвелира 11 аренде эцначу Нигоронан цӀийнехь. Ф. Киршбаум (хӀинца Лаха Новгородехь А. М. Горькийн петарийн музей)^[74]. Оцу хенахь Горькийн автор вара 6 том исбаьхьаллин произведенеш, гергарчу хьесапехь цуьнан 50 произведени зорбане йаьлла 16 маттахь. 1902-чу шарахь Горькийх лаьцна зорбатоьхна 260 газетийн а, журналийн а статьяш, 100 сов монографи арахийцира. 1903 а, 1904 а шерашкахь оьрсийн драматургийн йаздархойн а, композиторийн а йукъаралло шозза Горькийна Грибоедовн цӀарах совгӀат делира цуьнан «Филистимхой» а, «Лахара кӀоргенаш» а пьесашна. Москван йукъараллехь сий-ларам баьккхира йаздархочун: Петарбухехь Горький вевзаш вара «Знание» издательствехь болх барца, ткъа Москвахь Москван исбаьхьаллин театрехь (МХТ) коьрта драматург вара.

Лахарчу Новгородехь, Горькийн комаьршачу ахчанца а, вовшахтохараллин гӀоьнца а чекхъелира Халкъан цӀа, кхоьллира халкъан театр, схьайиллира Ф. И. Шаляпинан цӀарах школа.

Нижний Новгородехь йаздархочун квартирана «Горькийн академи» аьлла цӀе тиллира цуьнан заманхоша, В. Десницкийс дийцарехь, цигахь Ӏедалехь йара «лекхачу синмехаллин атмосфера». Кхоллараллин интеллигенцин векалш денна бохург санна оьхура йаздархочунна тӀе; Шуьйрачу дӀатарбеллачу чоьнна чохь кест-кеста гуллора 30-40 культурин гӀуллакхо. Хьеший бара Толстой Лев а, Андреев Леонид а, Бунин Иван а, Чехов Антон а, Чириков Евгений а, Репин Илья а, Станиславский Константин а. Горькийн доьзалан а, гӀалин а дахарехь жигара дакъалоцуш вара цуьнан уггаре а уллера доттагӀ Шаляпин Феодор, цо а барон Киршбауман хӀусамехь квартира аренде эцна.

Шен Лаха Новгородерчу квартирехь Горькийс чекхйаьккхира «Лаха кӀоргенаш» пьеса, зеделира цуьнан инсценировкаш Россехь а, Европехь а дог ойъуш болу кхиамаш, «Нана» романан эскизаш йира, «Стаг» поэма йазйира, «Аьхкенан бахархой» пьесин концептуализаци йира^[75].

1900-гӀа шераш дуьйлалуш Горькийн дахарехь гучуелира сийлахь, хаза, кхиаме зуда^[76]. 1900 шеран 18 апрелехь Севастополехь, Москван исбаьхьаллин театр (МХТ) А. П. Чеховна шен «Чайка» гайта йаханчу, спектакль йоьдуш, кхоалгӀа акт чекхйаьлча, А. Чеховс Горький вовзийтира гӀарайаьллачу Москван актрисана Андреева Марияна.

Шен шляпа а йуьйхина, сан уборнин чоьне чувелира иза.

— «ХӀара, вовза Алексей Максимович Горькийца. Цунна лаьа хьуна цхьа могӀа комплименташ йан», — аьлла Антон Павловича.

— Со беша чугӀур ву, кхузахь садаӀа хала ду.

— Йилбазана хаьа! Йилбазана хаьа, хьо мел сийлахь ловзуш ву, боху Алексей Максимовича, кӀорггера озаца, шен ницкъаца сан куьг лоцу^[77].

«Цуьнан похӀман хазалло а, ницкъо а йийсаре лецира со», — дагалоьцу Андреевас. Дуьххьара вовшахкхеттачу шарахь 32 шо дара цу шиннан а. ГӀирмехь шайн турне дӀайолаелла, йаздархо а, актриса а кест-кеста вовшашна ган йолаелира. Горький, кхечу кхайкхинчу хьешашца цхьаьна, Андрееван а, цуьнан майрачун а, мехала цӀерпоштнекъан хьаькаман Желябужскийн а, хьалдолуш кечйинчу исс чоь йолчу петарехь, Театральный проездехь, приемашка лела волавелира^[78]. Андреевас ша-тайпа тӀеӀаткъам бира Горькийна шен дуьххьарлерачу «Бухахь» цӀе йолчу пьеси тӀехь Наташин ролехь: «БӀаьрхиш а долуш веара иза, куьг лецира, суна баркалла элира. Дуьххьара ас чӀогӀа мара а воьллина, маравоьллира иза, нийсса цигахь, сцени тӀехь, массарна а хьалха»^[79][80]. Шен накъосташна йукъахь Горькийс Мария Феодоровна «Тамашийна адамалла» олура^[78]. 1904—1905 шерашкахь Андрееван тӀеӀаткъамца Ленинан РСДРП партица гергарло лелийна йаздархо цуьнга дӀакхетта. 1905 шеран 27 ноябрехь Горькийн дуьххьарлера цхьаьнакхетар хилира бутт хьалха политикан ссылкера цӀавеанчу Ленинца^{[81][82][83][84]}.

1903 шарахь Андреева эххар а шен доьзал дӀа а тесна (цигахь иза йеххачу хенахь йехаш йара хӀусамнана а, шина беран нана а санна бен), шена квартира аренде эцна, Горькийн йукъара зуда а, литературни секретарь а хилла, цунна тоьшалла до Йоккха Советан энциклопедино^[85]. Керлачу, шовкъечу безамо дӀалаьцна йаздархо, гуттаренна а Нижегородера дӀа а вахана, Москвахь а, Петарбухехь а ваха волавелира, цигахь цуьнан литературин мах хадоро а, хьалакхуьуш долчу йукъараллин дахаро а керла меттигаш схьайиллина. 1906-чу шеран аьхка Горький а, Андреева а АЦШ-хь болчу хенахь, Горькийн пхи шо долу йоӀ Катя цӀеххьана менингитах йелира Лахарчу Новгородехь августехь 16-чу дийнахь. Горькийс йаздира шен дӀатесначу зудчуьнга Ӏамеркера синтем луш кехат, цу тӀехь цо тӀедожийра цуьнга шен висина кӀентан доладар^[86]. Вовшашца барт хилла зудий-майрий дӀасакъаста. Горькийн Андреевца дӀайазйина йоцу йукъаметтигаш лаьттира 1919 шо кхаччалц, йаздархочо цкъа а формалан кепара шен хьалхара зуда ца йитинехь а. Официалехь Э. П. Пешкова шен дерриге а дахарехь цуьнан зуда йисира, ткъа иза йеккъа цхьа формалан гӀуллакх дацара. 1928-чу шеран 28-чу майхь, ворхӀ шо махках а даьккхина, Италера ССРС-е цӀавеара Горький, шен 60 шо кхачар даздан. Москохарчу Тверская урамерчу петарехь Ӏийна иза хӀетахь политикан тутмакхашна гӀо даран комитетан куьйгалхо хиллачу Пешкова Екатериница. 1936 шеран июнехь Екатерина Павловна Горькийн тезетахь хилира цуьнан низамехь, массо а къобалйина йисина зуда санна, цуьнца Сталина шен даггара къинхетам бира^{[87][88][89][90]}.

1958 шарахь «Горький» биографи дуьххьара зорбане йелира «Жизнь замечательных людей» серехь массо а тиражехь 75 000 экземплярехь. Автор вара цуьнан дахар а, кхолларалла а толлуш, ша Горький вевзаш а, цуьнца кехаташ йаздеш а волу советски йаздархо а, сценарист а Груздев Илья. ХӀокху тептар тӀехь цхьа дош ца аьлла Андреева Горькийн бакъйолу зуда хиларх лаьцна, иза цкъа бен хьахийна йац 1905 шарахь Ригехь перитонитца цомгуш хилла Москох исбаьхьаллин театран актриса санна, цунах лаьцна Горькийс шен сагатдар гайтина Э. П. Пешкове йаздинчу кехат тӀехь. Дуьххьара йукъарчу йешархочунна Андрееван бакъйолу роль Горькийн дахарехь хиира 1961-чу шарахь бен, цаьрца цхьаьна США-на новкъа ваьллачу Андреева Мариян а, Буренин Николайн а, сцени тӀехь а, революцин къийсамехь а хиллачу кхечу накъостийн а дагалецамаш зорбане баьхча^[91][88]. 2005 шарахь «ЖЗЛ» серехь зорбане йелира Басинский Павелан керла биографи «Горький». Цо, кӀезиг делахь а, серладаьккхира йаздархочун дахарехь Андреева Мариян роль, иштта хьахийра шина зудчун йукъаметтигаш конфликтни ца хилар а: масала, Е. П. Пешкова а, цуьнан кӀант Максим а Капри гӀала Горький волчу баьхкина, М. Ф. Андреевца маьрша зӀе латтош хилла. Горький тезет дӀавоьллинчу дийнахь, 1936 шеран 20 июлехь, Союзийн цӀийнан Колоннни залехь даьккхинчу историн суртаца, Э. П. Пешкова а, М. Ф. Андреева а цхьана могӀанехь, белш белш тӀе а лаьцна, дӀайоьдура дӀавоьллинчу машенна тӀехьа^[83][92].

1904—1905 шерашкахь Горький Максима йазйира «Аьхкенан бахархой», «Маьлхан бераш», «Варвараш» цӀе йолу пьесаш. Революцин прокламаци йарна а, 9 январехь вен кхел йарца доьзна иза лаьцна, Петропавловскан гӀопехь цхьалхачу чувоьллина. Горький ларвеш къамел дира гӀарабевллачу художникаша Хауптман Герхарта а, Франс Анатоле а, Роден Огюста а, Харди Томаса а, Мередит Джорджа а, Италера йаздархоша Грация Деледда а, Марио Раписарди а, Эдмондо де Амичис а, сербийн йаздархочо Доманович Радое а^[93], Композитор Джакомо Пуччини, философ Бенедетто Кроче, кхин а Германера а, Францера а, Англера а кхоллараллин а, Ӏилманан а белхахой. Студентийн демонстрацеш хилира Римехь^[94]. Йукъараллин тӀеӀаткъамца иза дӀахецна закъалтана 1905 шеран 14 февралехь, 1905 шеран ноябрехь Горький дӀакхийтира Оьрсийн социал-демократин къинхьегаман парте.

1904 шарахь Горькийс дӀасакъаьстира Москох исбаьхьаллин театрца. Петарбухехь керла, йоккха театран проект кхолла дагахь вара Алексей Максимович. Горький воцург, коьрта вовшахтохархой хила безаш бара партнералла Морозов Савва а, Комиссаржевская Вера а, Незлобин Константин а. Театр схьайелла йезаш йара Литейни проспектехь Морозов Савван ахчанца аренде эцначу гӀишлон чохь, ткъа труппехь Незлобин а, Комиссаржевская а театрийн актераш хила лерина бара; Москвара а кхайкхинера Качалов Василий а. Амма цхьа могӀа бахьанашца, кхоллараллин а, вовшахтохараллин а, Петарбухехь керла театр цкъа а шен жамӀе ца йелира. 1905 шеран гурахь Москван исбаьхьаллин театрехь премьера хилира Горькийн керла спектаклан «Маьлхан бераш», Андреевас ловзийра Лизин роль^[95].

Горькийн шен дахар оцу политикан гӀовгӀанечу муьрехь, цуьнца дуьстича, билгалделира машарца, стабилаллаца, дика хиларца. Горькийс а, Андреевас а 1904-чу шеран шолгӀа эха цхьаьна даьккхира Петарбухана гергахь йолчу Куоккала цӀе йолчу дачийн йуьртахь. Цигахь, Линтуля усадьбехь, Андреевас аренде эцна йоккха дача, оьрсийн кепехь йина, гонах оьрсийн латталелорхойн ширачу усадьбийн синхаамехь беш а йолуш, цигахь Горькина ирс а, синпаргӀато а карийра Мария Феодоровница, цо шен кхоллараллина дог-ойла кхуллу. Уьш хилла художник Репин Илья вехачу луларчу Пенаты усадьбехь. Цуьнан тайп-тайпанчу, куьг йаздинчу цӀа чохь даьккхина цу шиннан масех гӀарадаьлла сурт. Цул тӀаьхьа Горький а, Андреева а Москох исбаьхьаллин театран гастролашкахь йолчу Риге бахара. Старая Русса курортан дарбанечу шовданашкахь садоӀуш хилла уьш. Горькийс а, Андреевас а шайн хенан цхьа дакъа Москох, Вспольный урамехь, 16 цӀе йолчу актрисан петарехь йаьккхира^[96]. 1905 шеран 29 мартера 7 май кхаччалц Горький а, Андреева а садоӀуш бара Ялтехь, цул тӀаьхьа йуха а Куоккала гӀалахь актрисан дачехь, цигахь 13 майхь цу шинна лаьцна Ниццехь шайн вовшашца доттагӀ а, сагӀадоьхург а волу Мозов Сав сирла ша-шена тӀе куьг дахьаран хаам^[78][89].

Горький Максима а гайтира ша похӀма долу издатель хилар. 1902—1921 шерашкахь цо куьйгалла дира кхаа йоккхачу издательствон: «Знание», «Парус», «Всемирная литература». Горький цхьатерра накъост хилира 1898 шарахь Петарбухехь кхоьллинчу, йуьхьанца Ӏилманан-популярни литературин говзанча хиллачу «Знание» издательствон, 1900 шеран 4 сентябрехь. Цуьнан хьалхара ойла йара издательствон профиль шорйар, цу йукъа философин а, экономикан а, социологин а книгаш а йохуш, ткъа иштта массо а нахана лерина «Дешевый серий» йолор, Сытин Иванан «копекан киншкаш» санна. Иза кхечу накъостийн дуьхьалонашца дуьхьал а даьлла, тӀе ца эцна. Горькийн конфликт кхин а чӀагӀйелира партнерствон кхечу декъашхошца, цо керлачу реалистийн яздархойн книгаш арахеца кховдийча, и гӀулч дуьхьал йелира коммерцин эшам хиларна кхоьруш. 1901 шеран январехь Горький дагахь вара издательство дӀатаса, амма конфликтан жамӀехь кхиболу декъашхой партнералла дӀатесира, Горький а, К. П. Пятницкий аьлла. СадаӀар хиллачул тӀаьхьа Горькийс издательство шен кара а эцна, цуьнан идеолог хилира, ткъа Пятницкийс техникин агӀо шен тергонехь латтайора. Горький куьйгаллехь волуш «Знание» издательствос буьззина хийцира шен агӀо, уггар хьалха исбаьхьаллин литературина тӀе тидам а бохуьйтуш, жигаралла алсамйолуш, Россехь коьртачу метте кхаьчна. ХӀора баттахь арахоьцура 20 гергга книга, вовшахтоьхна тираж 200 эзар сов экземпляр йара. Петарбухерчу коьртачу издательствоша А. С. Суворин, А. Ф. Маркс, М. О. 1999 шо. Волк дӀа а йисина. 1903 шо кхачале Знание арахийцира шакъаьстина зорбанаш, хӀетахьлера тайп-тайпана йаккхий тиражаш а йолуш, шайна йукъахь ша Горькийн произведенеш а йолуш, иштта Андреев Леонид, Бунин Иван, Куприн Александр, Серафимович, Скиталец, Телешов, Чириков, Гусев-Оренбургскийн, кхин а произведенеш а йолуш. Горькийн къахьегар а, «Знание» издательствехь арахецна книга а бахьана долуш гӀаравелира Москохарчу «Курьер» газетан журналист Андреев Леонид. Кхин болу реалистийн йаздархой а къоман мах хадор хилира Горькийн издательствехула. 1904 шарахь арайелира реалистийн йаздархойн дуьххьарлера коллективан антологи, XX бӀешо долалуш хилла тенденци гойтуш, цу хенахь альманахаш а, коллективан антологеш а йешархошна йукъахь лаккхара лехамаш болуш йара. 1905 шарахь арайелира «Дешевая библиотека» цӀе йолу серий, цу тӀехь йара 13 йаздархочун 156 произведени, шайна йукъахь Горький а волуш. Книгийн мах 2 кепек тӀера 12 кепеке кхаччалц бара. «Библиотекехь» Горькийс хьалхара билгалдаьккхира шена гергара долу идеологин низам; цунна йукъахь вовшахтоьхна марксистийн литературин отдел, кхоьллина леррина редакцин комисси, халкъана лерина книгаш къастош. Комиссина йукъахь бара марксистийн большевикаш В. И. Ленин, Л. Б. Красин, В. В. Воровский, А. В. Луначарский, кхин а^[97].

Горькийс революци йира гонорарийн политикехь — "«Знание» 40 эзар хьаьрках лаьттачу авторски тептарна 300 сом мах лора (ХХ бӀешо долалуш цхьана шотан къаьркъанан мах 3 кепек бара, бепиган лоьман — 2 кепек). Шен дуьххьарлерчу киншкина Андреев Леонида Горькийн «Знанье» 5642 сом делира (конкурент йолчу издательствос Сытина лур ду аьллачу 300 сом меттана), цуо оцу сохьта хьал долуш стаг вира хьаштахочух Андреевх. Лаккхара гонорараш йаларал совнаха, Горькийс керла практика йукъайаьккхира хӀора баттахь авансаш луш, иза бахьана долуш йаздархой, аьлча а, «штатехь» бара, издательствон «алапа» эца буьйлабелира, хӀетахь Россехь хилла а доцуш. «Знание» хӀора баттахь авансаш лора Бунинна а, Серафимовична а, Скиталецна а — дерриг а 10 гергга йаздархочунна. Оьрсийн зорбанан гӀирсашна керланиг дара кхечу пачхьалкхийн издательствошкара а, театрашкара а гонорар схьаэцар, иза Знаниес ларйира официалан авторийн бакъонаш ларйаран конвенци ца хилча. Иза кхочушдира исбаьхьаллин произведенеш Россехь дуьххьара зорбане йалале хьалха а кхечу пачхьалкхийн гочдархошка а, издательшка а дӀакхачорца. 1905 шеран декабрехь Горькийн инициативица дозанал арахьа кхоьллира оьрсийн авторийн леррина издательство, иза кхоьллинчех цхьаъ хилира Горький. Горькийн «Знание» издательствехь йаздархошна ахчанца гӀо дар хилира хинйолчу ССРС йаздархойн союзан прототип, шена йукъахь ахчанан агӀо а, билггал йолу идеологин ориентаци а йолуш — шераш даьлча иза хилира советан литературин политикан бух^[97].

1906 шо долалуш Горькийс шен политикан гӀуллакхаш бахьана долуш хьийзош хиллачу Россера аравелира, политикан эмигрант хилира. Шен кхоллараллина кӀорггера чувоьдуш, Горькийн махкахбаьккхинчу «Знание» издательствон гӀуллакхех дог ца лозу. 1912 шарахь Горький партнерствох дӀавахара, ткъа 1913 шо кхачале, иза Росси йухавеъча, издательство болх беш ца хилла. Ша йолчу хенахь Знание зорбане йаьккхина гергарчу хьесапехь 40 коллективан гулар^[98].

Хьалхарчу оьрсийн революцин хиламашкахь жигара дакъалацарна Россехь лацаран кхерамаш тийсина волу А. М. Горький 1906 шарахь РСДРП(б) партин ЦК цӀарах а, цуьнан лидер В. И. Ленинан цӀарах а Америке вахара, Америкин партин агитанашна а, юкъараллин агитанашна а дуьхьал ахча гулдаран Ӏалашонца. хӀетахь Россехь йоьдуш йолу дуьххьарлера оьрсийн революци дӀаяккхар. Америкин демократин классашна юкъахь Горькийн гӀаравалар инзаре доккха дара хӀетахь. Америкехь кеманца кхаьчна иза 1906 шеран 10 (23) февралехь, Германехь масех кӀира даьккхинчул тӀаьхьа.^[99][100]. Андрееван аьтто белира кеманан капитанера Горькийна кеманна тӀехь уггаре а синтеме кабина схьаэца, иза 6 дийнахь Атлантикан хӀорда дехьаволуш йаздан дика йара. Горькийн каютехь йоккха парта а йолуш, Ӏаш йолу чоь а, ванни а, душ а йолуш дӀавуьжу чоь а йолуш кабинет йара^[101].

Горький а, Андреева а Ӏамерикехь сентябрь бутт тӀекхаччалц Ӏийра. Церан Ӏалашо йара Россехь революци йан кечам бан большевикийн хазнина ахча гулдар. Цхьаьнатоьхначу Штаташка кхаьчча, Горький шовкъе тӀеийцира журналисташа а, большевикийн синтем болчара а; цо дакъалецира Нью-Йоркехь (партин хазнана гулдина 1200 доллар), Бостонехь, Филадельфихь масех митингехь. Репортераш хӀора дийнахь гуллора Россе хьешана интервью эца. Горький дукха хан йалале вевзира, цо дика тӀеӀаткъам бира Марк Твенна. Амма цул тӀаьхьа Америкехь информаци дӀасайаржира (йаздархочо а, Буренина а дийцарехь, векалалло а, социалистийн революционераша а хьажийна) Горькийс шен хьалхара зуда йитина ца хилла, Андреева маре а ца йаьккхина, цундела пуританан отелан долахоша, цу шинна шайн гӀиллакх-оьздангаллин мехаллаш сийсазйеш йу аьлла хеташ болчу пуританийн отелан долахоша. Горькийна а, Андреевана а тховкӀело йелира хьал долчу Мартинан шинна Гудзонан хи чудоьдучу Стейтен-Айлендехь йолчу шайн латтанехь^[101][102].

Америкехь Горькийс кхоьллина Францин а, АЦШ-н а «буржуазни» културах лаьцна сатирически памфлеташ («Сан интервьюш», «Америкехь»). Адирондак лаьмнашкахь Мартинан шиннан латтанехь Горькийс дӀайолийра шен пролетарски роман «Нана». Сентябрь баттахь жимма Россе йуха а веана, цо йазйира «МостагӀий» пьеса, чекхйаьккхира «Нана» роман.^[27][103].

1906 шеран октябрехь, туберкулез бахьана долуш, Горький а, цуьнан накъост а Италехь дӀатарвелира. Уьш дуьххьара севцира Неаполехь, цига кхечира 1906 шеран 13 (26) октябрехь. Неаполехь, ши де даьлча, «Везувий» отелна хьалха митинг хилира, цигахь шовкъечу оьрсийн революцин синтем болчу нахана хьалха дӀадийшира Горькийн «накъост италхошка» бина кхайкхам. Дукха хан йалале, хьакхалуш йолчу Ӏедалан дехарца, Капри гӀайренан тӀехь охьахиира Горький, цигахь 7 шарахь Андреевца вехира иза^[104] (1906 шарера 1913 шаре кхаччалц). «Quisisana» отелехь дӀатарделира и шиъ^[105]. 1909 шеран мартера 1911 шеран феврале кхаччалц Горький а, Андреева а Ӏаш бара Спинола виллехь (хӀинца Беринг), ткъа Ӏаш бара виллашкахь (йаздархочун цигахь Ӏарх лаьцна мемориалан тептарш ду) Блаезиус (1906 шарера 1909 шаре кхаччалц) а, Серфина (хӀинца Пьерина) а^[106]. Капри гӀайренан тӀехь, дийнахь цкъа жима пароход Неаполе дӀадоьдуш, оьрсийн йоккха колони йара. Кхузахь вехаш вара поэт а, журналист а Старк Леонид а, цуьнан хӀусамнана а, тӀаьхьо Ленинан библиотекарь Шушаник Манучарянц а, яздархо Волнов Иван а (Волный); Кхуза наггахь хуьлура Дзержинский Феликс а, йаздархой Новиков-Прибой а, Коцюбинский Михаил а, Струян Ян а, кхиболу йаздархой а, революционераш а. КӀиранах цкъа Андреева а, Горький а бехачу вилла чохь дӀахьора къоначу йаздархойн литературни семинар^[107].

Андреева Марияс детальца дийцира ша а, Горький а йеххачу хенахь Ӏийначу Виа Лонгано тӀехь йолчу Спинола виллах а, йаздархочун Капри тӀехь денна долчу дахарх а. И цӀа лаьмнин йистехь, хӀорда йистера лекха лаьтташ дара. Вилла кхаа чоьнах лаьтташ йара: Лахарчу гӀат тӀехь йара коьрта чоь а, Андрееван чоь а. Йерриг а шолгӀа гӀат дӀалаьцна йара йоккха зала, панорамин шешан кораш кхо метр деха а, цхьа метр ах метр лекха а долуш, царех цхьаъ хӀордана тӀе хьоьжуш. Цигахь йара Горькийн кабинет. Сицилин халкъан туьйранаш гочдарца (цӀийнан гӀуллакхал совнаха) хьийзаш йолу Мария Феодоровна лахарчу чоьнна чохь йара, цигара хьала хьалавоьдучу ламино, Горькийна новкъарло ца йан, амма дуьххьара кхайкхича, цунна муьлххачу а хӀуманна тӀехь гӀо дан. Алексей Максимовичана леррина пеш йира, Каприхь цӀенош дукхахьолахь мангалшца йовхо латтош хиллехь а. ХӀордана тӀе хьаьжначу корана уллохь лаьттара баьццарчу кӀадица дӀакъевлина йоккха парта, вуно беха когаш а болуш — шен лекхачу дегӀехь волчу Горькийна синтеме хилийта, дукха охьатаӀа ца дезаш. Партана аьтту агӀор жима йозанан парта йара — Горькийс охьахаар кӀордаделча, хьала а гӀаьттина йаздора. Книгаш йерриге а кабинет чохь дӀасайаржийна йара, стоьлаш тӀехь, полкаш тӀехь. Йаздархочо йаздора Россера газеташ — коьртачу мегаполисан а, провинцин а изданешна, иштта кхечу пачхьалкхийн изданешна а. Шуьйра корреспонденци кхаьчна цуьнга Каприхь, Россера а, кхечу пачхьалкхашкара а. Горький Ӏуьйранна 8 сахьт далале самаваьлла, цхьа сахьт даьлча, Ӏуьйранна кофе а йелира, цуьнца цхьаьна Андреевас Горькийна товш йолу статьяш гочйина. ХӀора дийнахь Ӏуьйранна 10 сахьт даьлча шен стоьла тӀе охьа а хиъна, наггахь бен ца хилча, сарахь 13 сахьт 30 минот йаллалц болх беш вара йаздархо. Цу шерашкахь Горький болх беш вара провинцин дахарх лаьцна дилоги тӀехь, «Окуровн гӀала». Делкъан кхача ши сахьт даьлча бара, ткъа ша йуучу хенахь Горький цхьаьнакхийтира прессица, шен лоьраш дуьхьал боллушехь. Делкъана хӀума йууш, кхечу пачхьалкхийн газеташкара, уггаре а хьалха италхойн, французийн, ингалсан газеташкара, Горькийн кхетам хилира дуьненахь хуьлуш долчух а, белхалойн классо шен бакъонаш муха ларйо а. Делкъанна хӀума йиъначул тӀаьхьа, делкъал тӀаьхьа 4 сахьт даллалц, садоӀура Горькийс, кресло тӀехь хиъна Ӏаш, хӀорда тӀе а хьоьжуш, цигара дӀавоьдуш — вон гӀиллакх цо цкъа а ца къаьстина, цомгуш пхенаш доллушехь, хаддаза чӀогӀа хьацар а, гемоптиз а йелахь а. Ӏуьйранна 4 сахьт даьлча Горький а, Андреева а цхьана сахьтехь хӀорда йистте дӀабахара. Ӏуьйранна 5 сахьт даьлча чай молура, ткъа суьйранна 5 сахьт 30 минот йаьлча Горький шен кабинете йухавоьрзура, цигахь куьйгайозанаш тӀехь болх бора йа доьшура. ВорхӀ сахьт даьлча — пхьор, цигахь Горькийс тӀеоьцура Россера баьхкина йа Каприхь махкахбаьхна беха накъостий — дийна къамелаш а, самукъане интеллектуальни ловзарш а хилира. Сарахь 11 сахьт даьлча, Горький йуха а шен кабинет чу хьалавелира, кхин а цхьацца йаздан йа деша. Алексей Максимович Ӏуьйранна цхьа сахьт даьлча гергахь дӀавуьжура, амма цу сохьта наб ца кхетара, цуьнан метта кхин ах сахьт йа цхьа сахьт маьнги тӀехь йешар доккхуш. Аьхка дуккха а оьрсий а, кхечу пачхьалкхашкара нах а, цуьнан гӀаравалар хезна, виллане богӀура Горький ган. Царна йукъахь доьзал санна берш а бара (масала, Е. П. Пешкова а, цуьнан кӀант Максим а, цо тӀеэцна кӀант Зиновий а^[108], Андрееван бераш Юрий а, Екатерина а), доттагӀий — Андреев Леонид шен воккхахволчу кӀантаца Вадимца, Бунин Иванца, Шаляпин Федорца, Тихонов Александрца (Серебров), Герман Лопатин (Марксан Столица гочдархо), бевзарш^[109]. Буьззина хийра нах а баьхкира, бакъдерг лоьхуш, даха Ӏамош; дукха нах бара йеккъа цхьана цунах лаьцна хаа лууш. ХӀора вовшахкхетарх Россица дӀакъаьстина волу Горький шен йозанашна шен даймахкара керла дуьненан хаарш йа зеделларг мел кӀезга а схьадаккха гӀертара. Горькийс рогӀера корреспонденци латтайора Францехь эмиграцехь волчу Ленинца. Гурахь, дукхахьолахь, массо а дӀавоьдура, ткъа Горький йуха а дерриге а деношкахь балха чувоьдура. Наггахь, маьлхан хенахь, йаздархочо кхин а йеха лелар йа миниатюрни кинотеатре воьдура, йа меттигерчу берашца ловзура. Горькийс данне а ца хаьара кхечу къаьмнийн меттанаш, къаьсттина италхойн меттанаш; Италехь 15 шарахь цунна дагадогӀуш а, карладоккхуш а цхьаъ бен доцу дешнийн цхьаьнакхетар дара: «Буона сера!» («Суьйре дика хуьлда»)^[110].

Каприх лаьцна Горькийс иштта йазйира «Исповедь» (1908), цуо гучуйоккху цуьнан философски башхаллаш Ленинца (1908 шеран апрелехь а, 1910 шеран июнехь а Горькийца цхьаьнакхета Каприхь хилла иза) а, цуьнан гергарло дела-гӀишлошйархошца Луначарскийца а, Богдановца а. 1908—1910 шерашкахь Горькийн синан кризис хилира, иза цуьнан кхоллараллехь гуш йара: маслаӀатан, гӀаттамхошна дуьхьал долчу «Исповедь» дийцарехь, цуьнан конформизмца Ленинан оьгӀазло а, оьгӀазло а йеш, ша Горькийс, цунах сов ойла йинчул тӀаьхьа, перце. Горький даггара ца кхетара, Ленин плехановски меньшевикашца барт бан лууш хиларна, богдановски большевикашцачул а. Дукха хан йалале, Горький а волавелира Богдановн тобанца дӀасакъаста (цуьнан «деланаш кхуллуш» йолу школа дӀайахийтира Вилла Паскуале). Ленинан тӀеӀаткъамца йаздархочо дӀатаса волавелира махиански а, Дела лоьху философи а, марксизман агӀор. Горькийс герга йогӀучу революцин идеализаци йар дӀадоьдура, шен бӀаьргашца Россехь Октябрь беттан тӀаьхьа хиллачу бакъдолчун къинхетам боцу къизалла шен бӀаьргашна гича бен^[111][112]. Горький Капрехь волчу хенахь цуьнан дахарехь кхин а мехала хиламаш:

• 1907 — Лондонехь РСДРП 5-гӀа съездехь хьехамчийн кхаьжнашца делегат, Ленинца цхьаьнакхетарехь^[113].
• 1908 — «ТӀаьххьарниг» пьеса, «Оьшучу стеган дахар» дийцар.
• 1909 — «Окуровн гӀала», «Кожемякин Матвейн дахар» дийцарш.
• 1912 шо — М. Ф. Андреева Париже, Ленинца цхьаьнакхетар.
• 1913 — чекхйаьлла «Италин туьйранаш».

Горький Максима къеггина дийцира 1908-чу шарахь Мессинехь хилла мохкбегор, Европан исторехь уггаре а нуьцкъала а, хӀаллакбеш а хилла, тайп-тайпанчу мах хадорца 130 эзарера 200 эзар стаг вийна. Профессорца Вильгельм Мейерца цхьаьна Горькийс йазйира «Калабрихь а, Сицилихь а мохкбегор» цӀе йолу книга. Арахецна Знание, Санкт-Петербург, 1909 шо. "Кхузахь дуьйцу бакъдерш ду, царех цхьадерш газетийн хаамашца дагадогӀуш ду, амма материал мах хадо йиш йоцуш шуьйра йу, ткъа коьртаниг, къеггина а, сихонца а йу. ХӀора тептар тӀехь дуьйцучу хӀора бакъдолчо дӀайаккха йиш йоцу тӀеӀаткъам бо, мах хадо йиш йоцуш совйолу массо а кхоьллинчу инзаречу хӀуманех, вай кхузаманан йаздархоша уггаре а хьалха дуьйцуш, йаздина поэта Блок Александра цу киншкина рецензехь^[114].

1906—1913 шерашкахь Горькийс йаздина Каприх лаьцна 27 дийцар, цара кхоьллина «Италин туьйранаш» цикл. Йаздархочо йерриге а циклан эпиграф санна лелийна Андерсенан дешнаш: «Ша дахаро кхоьллинчул дика туьйранаш дац». Хьалхара ворхӀ туьйра зорбатоьхна большевикийн «Звезда» газетехь, цхьадерш «Правда» тӀехь, дисинарш кхечу большевикийн газеташкахь а, журналашкахь а. Шаумян Степана дийцарехь, туьйранаша Горький кхин а гергаваьккхира белхалошна. «Ткъа белхалоша дозаллица ала йиш йу: хӀаъ, Горький вайн ву! Иза вайн художник ву, къинхьегаман эмансипаци йарехь боккхачу къийсамехь вайн доттагӀ а, накъост а ву!» Иштта Ленина «Италин туьйранаш» элира «сийлахь а, дог ойъуш а», йовха дагалоьцуш 1910 шарахь Каприхь Горькийца чӀерий лоьцуш, лелаш, къийсалуш даьккхина 13 де. Цхьа могӀа идеологин башхаллаш хиллачул тӀаьхьа, оцу деноша йуха а чӀагӀдира церан доттагӀалла, паргӀатваьккхира Горький, Ленина ма-аллара, шен «философски а, Дела лоьхучу а иллюзех». Париже йухавогӀуш, Горький Ленинца цхьаьна цӀерпошта тӀехь Францин дозане кхаччалц кхерамазалла хилийтархьама дӀавахара^[111].

1913 шеран 31 декабрехь, Италехь «Бералла» дийцар чекхдаьккхина, Романовн цӀийнан 300 шо кхачарца доьзна йукъара амнисти кхайкхийначул тӀаьхьа (иза хьакхаделира уггаре а хьалха политикан йаздархойх), Горький йухавеара Россе цӀерпоштаца Вержехула. Дозанехь къайлахчу полисхоша иза тидаме ца оьцуш, Петарбухехь агенташа тергонехь латтийра иза. Полицин урхаллин рапортехь иза «эмигрант, Лахарчу Новгородерчу мастерскойн белхахо Пешков Максимов Алексей» ву аьлла^[115]. Андреева Марияца дӀатарвелира Финляндин Мустамяки гӀалахь, Неувола йуьртахь, Александра Карловна Горбик-Ланген дачехь, цул тӀаьхьа Петарбухехь Кронверкски проспектехь 23, квартира 5/16 (хӀинца 10). Уьш кхузахь баьхна 1914 шарера 1919 шаре кхаччалц (кхечу хаамашца, 1921 шо кхаччалц)^[112][116]. (2023-чу шарахь иза йохка хӀоттийна 75 миллион сомна)^[117].

1914 шарахь Горькийс редакци йира большевикийн «Звезда» а, «Правда» а газетийн, большевикийн «Просвещение» журналан исбаьхьаллин декъан, арахийцира пролетарийн йаздархойн дуьххьарлера сборник. 1915—1917 шерашкахь цо арахоьцу «Летопис» («Хроника») журнал, кхоьллира «Парус» издательство^[116].

1912—1916 шерашкахь Горькийс йазйира цхьа могӀа дийцарш а, очеркаш а, цара кхоьллина «Рус дехьа» сборник, иштта «Бералла» а, «Нахана йукъахь» а автобиографин дийцарш. 1916 шарахь «Парус» издательствос арахийцира «Адамашна йукъахь» автобиографин дийцар а, «Русехула» очеркан цикл а^[116]. Трилогин тӀаьххьара дакъа «Сан университеташ» йаздина 1923 шарахь.

1917—1919 шерашкахь февральски а, тӀаьхьо октябрьски а революцешна шийла реакци йинчу Горькийс шуьйра йукъараллин а, адамийн бакъонашларйаран а болх бира, большевикийн методашна критика йира, церан къоначу интеллигенцица йолу хьежамаш йемал бира, цхьа могӀа фаминешевикийн а, репрессешкахь а репрессех кӀелхьара баьхна. Ша-шех гуллуш адамаш массанхьа а хьийзош болчу даржера дӀабаьхначу РомановгӀеран агӀор дӀахӀоьттира иза. 1917 шеран 13 (26) мартехь Шеран хилира Ф. А. Головин инициативица кхоьллинчу исбаьхьаллин гӀуллакхийн леррина конференцин председатель. Цуьнан гӀуллакх луьра критика йира Таманян А. О. коьртехь волчу Художникийн союзо. 1917 шеран 11 (24) апрелехь динчу декларацехь художникийн союзо тӀедожийра Головинна Горький а, цуьнан белхахой а балхара дӀабахар. Цул тӀаьхьа леррина конференци ша-шех дӀайаьккхира^[118].

Шен йозуш йоцу позици йовзийта догӀу платформа ца карош, Горькийс «Новая жизнь» газет арахеца долийра 1917 шеран 1 майхь, «Нива» издательствехь книгаш арахецарна кхаьчначу гонорарех а, банкиран Э. К. Груббе, Груббе а, Небо а банкан долахо. Веналалла лелорна бехкеварна а, белхалойн классан мостагӀийн кара ловзарна а реакци йеш, Горькийс кхетийра, Россехь пролетаран зорбанна финансаш латторан и тайпа кепаш керла цахилар: «1901—1917 шерашкахь сан карахула бӀеннаш эзарнаш ахчанаш дӀадахара Россин социал-демократин партин гӀуллакхна, цунах сан лични даьхни иттаннаш эзарнаш дара, ткъа дисинарг „буржуазин“ кисанара схьаоьцура. „Искра“ арайаьлла Морозов Савва ахчанца, цо, кхеташ ма-хиллара, иза кредит ца йелла, сагӀийна йелла. Суна йиш йара дика иттаннаш лерамечу нехан цӀераш йаха — „буржуазин“ — социал-демократин парти кхиарехь материалан гӀо дина. Иза дика хаьа В. И. Ленинна а, кхиболчу къоначу партийни белхалошна а»^[119].

Горькийс йаздора «Новая жизнь» («Керла дахар») газете, ткъа шен публицистически рубрикашкара, Дм. Быковс дийцира «революцин йухаденйаларан шатайпа хроника» аьлла, тӀаьхьо цо хӀоттийра ши книга — «Ханза ойланаш» а, «Революци а, культура а». 1917 шеран ноябрехь Горькийс йаздира, «Ленин…ша бакъо лору оьрсийн халкъана тӀехь къиза эксперимент йан, кхачамбацаршна лерина йолу»^[120]. Оцу муьрехь Горькийн журналистикин йукъара нисйелла оьрсийн халкъан маршонах лаьцна ойла йар («Кийча дуй вай цунна?»), хаарш карадерзоре а, жехӀалалла эшоре а, кхоллараллица а, Ӏилманца а уьйр латторе а, цу хенахь къинхетам боцуш дӀасадаржош долу культурин хӀолламаш Ӏалашбаре а кхайкхам бар. Горькийс чӀогӀа йемалдора «къиза» йуьртан ахархоша Худековн а, Оболенскийн а латтанаш талор дар, лордийн библиотекаш йагор, ахархошна хийра хӀуманаш санна суьрташ а, музыкан гӀирсаш а хӀаллакбар. Горький товш воцуш цецвелира, массо а говзаллех махкахь спекуляци йаржарх. Горький реза вацара Россехь йолайеллачу лустрацина а, къайлахчу охранникийн тептарш зорбане дахарна а, царех, йаздархо а, йукъаралла а цецйоккхуш, дуккха а эзарнаш гучубевлира Россехь, кхето йиш йоцуш. «ХӀара вайна дуьхьал айдина эхье бехк бу, мохк боьхна а, боьхна а хиларан билгалонех цхьаъ йу хӀара, инзаре билгало йу», —Горький тешара. Оцу а, и санна долчу а дӀахьедарша йаздархочун а, керлачу белхалойн а, ахархойн а Ӏедалан йукъаметтигаш галйохура^{[121][122][123]}.

Советан Ӏедалехь антисемитизмца къийсам латточу комитетан декъашхо вара иза^[124].

Октябрь толам баьккхинчул тӀаьхьа революцин Ӏедална кхин оьшуш ца хилла маьрша пресса, 1918 шеран 29 июлехь дӀакъевлира «Новая жизн» газет. Революцин тӀаьхьарчу хьалхарчу шерашкахь хиллачу хиламийн хьанал, критикан мах хадорца йолу «Ханал йоцу ойланаш» ССРС-хь йуха ара ца йелира 70 шо даьлча бен, 1988-чу шарахь бен^[125].

Хьаша-да тӀеэцначу хӀусамдайн пурбанца, 30 сов Горькийн гергарнаш а, бевза-безарш а, хӀинцале а говзанчаш а дӀатарбелира цуьнан Петроградехь йолчу 11 чоь йолчу петарехь. Дукхахболчара цӀахь лелочу гӀуллакхна гӀо а ца деш, цхьа а рацион а ца оьцуш. Горькийн чоьнна уллохь йолчу чоьна чу охьахиира Будберг Мария. Цхьана дийнахь, цо цхьацца кехаташ деара Горькийга куьг йаздан, сихха «мацалла кхетамчуьра йаьлла» хӀусамдайшна хьалха. Кхача а луш, дӀатаръян кхайкхина, дукха хан йалале йаздархочун шовкъан объект хилла дӀахӀоьттира иза. Андрееван йоӀа Екатерина Андреевнас Желябужская оцу пхеа шарахь цӀийнан атмосферах лаьцна бинчу дагалецамашца, тӀех дукха адамаш долчу долахь йолчу квартирах эффектно йирзина учрежденин тӀеэцаран меттиг. ХӀора а кхуза вогӀура шайн дахарх а, халонех а лаьцна Горькийга латкъам бан: академикаш, профессорш, массо а тайпана вас йина интеллигенци а, псевдоинтеллигенци а, массо а тайпана элий, «йукъараллин» ледиш, ницкъ бина оьрсийн капиталисташ, хӀинца а аьтто ца баьллачу оьрсийн капиталисташна, хӀинца а либроадзенехь лиседзенехь хилларш, лиседзенаш, дика хилларш, дӀабаха аьтто ца баьлла болу нах. Революцино талхийна. Хьешашна йукъахь бара иштта шуьйра бевзаш болу нах — Шаляпин Фёдор, Пильняк Борис, Чуковский Корней, Замятин Евгений, Рейснер Лариса, издатель Зиновий Гржебин, академик С. Ольденбург, режиссер С. Радлов, М. Добужинский, йаздархой А. Красин а, А. Луначарский а, А. Коллонтай а, Петроградан Советан председатель Г. Зиновьев а, белхалойн а, ахархойн а оборонан Советан уполномоченни векал Л. Каменев а, Ленин а баьхкина Москвара^[126]. Горькийн квартирехь бехачу чот йоцчу бахархойн а, хьешийн а коьрта самукъадаккхар лаьттара хаддаза йаа хӀума йаарх, молуш хиларх, хелхадовларх, шовкъе лото а, кехатех а ловзарх, даима ахчанах, «цхьацца тамашийна эшарш» локхуш, хӀетахь гӀарайаьлла «ширачу заманан» зорбанан гӀирсаш а, XVIII бӀешеран порнографин романаш а йукъара йешар хилира, маркиз де Сад гулбеллачарна везаш вара. Къамелаш сел чӀогӀа дара, Андрееван йоӀа, жимчу зудчо, мукӀарло дира, шен «лергаш догӀуш хиларна»^[112].

1919 шеран 19 ноябрехь 29-чу Мойка тӀехь йолчу Елисеевн цӀийнехь Горькийн инициативица схьайиллина «Искусствон цӀа» (ДИСК), йаздархойн союзан прототип, цигахь дӀахьора лекцеш, йешарш, докладаш, дебаташ, йаздархоша вовшашца зӀе латтайора, шайн говзаллин бух тӀехь гӀо дора. Исбаьхьаллин цӀийнехь реалисташа а, символисташа а, акмеисташа а вовшашца къийсамаш бора, Гумилевн «Звучащая раковина» цӀе йолу поэзин студи болх беш йара, Блок ловзуш вара, ткъа Чуковскийс а, Ходасевичас а, Грина а, Мандельстама а, Шкловскийс а денош а, буьйсанаш а йохура цӀа чохь. 1920-чу шарахь Горький бахьанехь кхоллаелира Ӏилманчийн дахаран хьелаш тодаран коьрта комисси (ЦЭКУБУ). Цо дӀасадоькъура кхачанан рационаш, цара гӀо дира Петроградан Ӏилманчашна «тӀеман коммунизман» заманахь дийна биса. Иштта Горькийс гӀортор йира «Вежарий Серапион» цӀе йолчу къоначу йаздархойн тобанна^[125].

Тешначу революционеран психологин сурт хӀоттош, Горькийс шен кредо иштта дӀахӀоттадо: «Абаден революционер — адамийн мозгӀарш а, нерваш а хаддаза ирча йеш йолу мерза хӀума йу; гуш йоцу бохург санна цӀе, кханене боьду некъ серлабоккхуш»^[127].

Горькийн а, Андрееван а доьзалан йукъаметтигаш шелйалар хилира 1919 шарахь, йеккъа цхьана ира политикан башхаллаш алсамйовлар бахьана долуш хилла ца Ӏаш. Духовно «керла идеалан адамаш» гӀенах гуш, шен произведенешкахь церан романтикан васт кхолла гӀерташ хиллачу Горькийс революци тӀе ца оьцура, цуьнан къизалло а, къинхетам боцуш хиларо а инзарваьккхира — шен лично Ленинца шафаӀат деш хиллехь а, сийлахь эла Павел Александрович а, поэт Гумилев Николай а хиллачу хенахь. Цуьнан йоӀа Екатеринас дийцарехь, Будбергца ледара флирт йар дацара Андреевца шен дӀасакъастаре кхачийнарг, амма Горькийн йеххачу хенахь церан вовшашца доттагӀчун, зорбанан гӀирсан а, йаздархочун а Тихонов Александран (Сереброва) зудчуьнца Варвара Васильевна Шайкевичца хилла безам бара^[112].

1919 шеран февралехь Горький а, Андреева а хӀоттийра йохк-эцаран а, промышленностан а Халкъан комиссариатехь антиквариатийн мах хадоран комиссин куьйгалхой. Цу балхана балха эцна Петроградера тоьлла антикваран говзанчашлахь 80 стаг. Ӏалашо йара хьалдолчу классан килсашкара, паччахьан цӀеношкара, Ӏалашдаршкара, банкашкара, антикваран туьканашкара, ломбардашкара схьабаьккхинчу бахамах исбаьхьаллин йа историн мехалла йолу хӀуманаш къасто. И хӀуманаш цул тӀаьхьа музейшка дӀайала йезаш йара, ткъа дӀабаьккхинчу бахамах цхьаберш дозанал арахьа аукционехь дӀасабаржор бара. Цхьа хан йаьлча, Гиппиус Зинаидас дийцарехь, Кронверкски тӀехь йолчу Горькийн петаран «музейн йа нехаш йухкучу туьканан» куц-кеп хилира. Амма ЧК-н талламхочо Назаревс бинчу талламехь аьтто ца баьлла антиквариатийн мах хадоран комиссина куьйгалла дечу нехан шен пайда хиларан тоьшаллаш дан, ткъа 1920 шо долалуш комиссина бакъо йелира экспортан фонд йухатоха долахь йолу коллекцеш эца^[112].

Оцу шерашкахь Горький а вевзира исбаьхьаллин коллекционер санна, гулйира гигантан китайн вазаш, цу декъехь говзанча хилира Петроградехь. Йаздархочо иштта мах хадийра (шайн тексташна хилла ца Ӏаш) наггахь бен ца хуьлу, деза киншкаш, зорбанан исбаьхьаллин говза, говза, чолхе произведенеш санна кечйина. Революцин тӀаьхьарчу шерашкахь мелла а хьал долу стаг хиларе терра, массо а адамийн къелла хиларан фонехь, Горькийс шен зорбанан проекташна ахча лора, дуккха а сагӀадоьхучу белхашкахь дакъалоцура, шен квартирехь 30 гергга хӀусамнана гӀо дора, ахчанца гӀо дора къийсамехь болчу хьехархошна, хийрачу хьехархошна, — кехаташца, дехаршца тӀевирзира цуьнга^[128].

1919 шарахь Горькийн инициативица а, сацамца дакъалоцуш а вовшахтоьхна «Дуьненан литература» издательство, цуьнан Ӏалашо йара пхеа шарахь, 200 сов том чулоцуш, махкахь дуьненан классикаш стандартан гочдарехь зорбане йахар, лаккхара говзалла йолу комментареш а, уггаре а баккхийчу литературин тидарш а долуш^[129][130].

1918 шеран августехь Ленин вен гӀоьртинчул тӀаьхьа, хьалха цхьа могӀа дов бахьана долуш талхийна хилла Горькийн а, Ленинан а йукъаметтигаш йуха а чӀагӀъелира. Горькийс Ленинна синтем байна телеграмма хьажийра, церан кехаташ йуха а дӀадолийра, шен гӀаттамхойн гӀуллакхаш саца а деш. Цо Ленинан ларам лоьхура Петарбухерчу чекистех, уьш гӀертара йаздархочо муьлхха а харцонаш дӀахӀитто гӀерташ, Горькийн квартире рейдаш йеш. Горькийс масийттазза Москох вахара Ленинца а, Дзержинскийца а, Троцкийца а цхьаьнакхетарш дан, кест-кеста кхайкхамаш бора шен ширачу доттагӀчуьнга, хӀинца Октябран революцин лидер санна лоруш волчу, тайп-тайпана дехаршца, шайна йукъахь бехке бина тутмакхийн цӀарах петицеш а йолуш. Горькийс иштта дехар дира Блок Александрна дозанал арахьа ваха пурба доьхуш, амма иза поэт валале цхьа де хьалха бен ца делира. Гумилев Николай вийначул тӀаьхьа Горькийна шен ницкъ сатийсам боцуш хетара, махкара дӀаваха ойла йан волавелира иза. Горький хьалха хиллачу кхиамашца а, цуьнан кхоллараллехь социалан реализм хиларца а мах хадийначу Ленина тӀедиллира цунна Европе дарба дан ваха а, 1921 шарахь Ӏаьнан Ӏаь хиллачул тӀаьхьа Россехь хиллачу мацаллаца къийсам латто ахча гулдан а. 1920 шеран июлехь Горький Ленинца вевзира, иза Петрограде Коминтернан шолгӀачу съезде веъча. Москох йухаверзале Горький волчу шен квартирехь хиллачу Ленина йаздархочунна совгӀат дира Ленинан керла арайаьлла «Аьтто-коммунизм: берийн низам доцуш» цӀе йолу книга, ткъа цара цхьаьна сурт даккха хӀоьттира Тавридан цӀийнан колоннашна уллохь. Горькийн а, Ленинан а тӀаьххьара цхьаьнакхетар дара иза^[131].

1921 шеран 16 октябрехь — М. Горький дозанал арахьа дӀавахар. «Эмиграци» боху дош лелош дацара цуьнан некъан контекстехь хӀетахь. Иза дӀавахаран официалан бахьана дара цуьнан цамгар йуха а нисйалар а, Ленина чӀагӀдарца дозанал арахьа дарба лаха дезар а. Кхечу версица, Советан Ӏедалца идеологин гамо лакхайалар бахьана долуш дӀаваха дезна Горькийн^[132]. 1921—1923 шерашкахь иза вехира Хельсинкехь а, Берлинехь а, Прагехь а. 1924 шо кхаччалц Горький дихкира Италера «политикан тешам боцуш» аьлла, цул тӀаьхьа фашистийн Ӏедало дуьхьало йира цунна Каприхь дӀатарвала. 1924—1933 шерашкахь Горький вехира цкъа хьалха Неаполехь, цул тӀаьхьа Соррентохь, хийцира масех отел, санатори, вилла ^[34].

Владислав Ходасевичан дагалецамашца, 1921 шарахь Горький, ледара а, тешаме воцу а ойла йеш волу стаг санна, Германе хьажийра Зиновьевн а, советан къайлахчу сервисийн а инициативица, Ленинан реза хиларца, ткъа Андреева дукха хан йалале шен хиллачу йукъарчу майрачунна тӀаьхьакхиира, цуьнан политически мониторинг йан а, политинг йан а". Андреевас шеца дӀавигира керла безамхо Крючков Пётр, тӀаьхьо НКВД-ца гергарло лелийна иза^[133] (йаздархочун хинволу гуттаренна а йолу секретарь), цуьнца цхьаьна иза Берлинехь дӀатарйира, ткъа ша Горький а, цуьнан кӀант а, нус а гӀалина арахьа дӀатарвелира. Германехь Андреевас, Советан Ӏедалехь шен хиллачу зӀенех пайда а оьцуш, Крючков советан книгаш йохкаран а, зорбанан а компанин «Дуьненайукъара книга» коьрта редактор хӀоттийра. Иштта, Андрееван гӀоьнца Крючковх де-факто дозанал арахьа Горькийн произведенеш арахоьцург а, Российн журналашца а, издательствошца а йаздархочун йукъаметтигашкахь йукъарло лелош верг а хилира. И бахьана долуш Андрееван а, Крючковн а аьтто белира Горькийн шен дикка ахча дайарна буьззинчу барамехь Ӏуналла дан^{[134][135][136]}.

1921 шеран 4 декабрера 1922 шеран 3 апрелехь Горький вехира Санкт-Блазиен олучу санаторехь, Ӏаьржачу хьуьнхахь, Германин къилба-малхбузехь, Швейцарин дозанна гергахь. Волгин махкахь ледара аьхке дӀайаьллачул тӀаьхьа мацалла хилча, Горький, Ленинан дехарца, мацалла леш болчарна ахча а, кхача а гулбан вовшахтоха гӀоьртира, йаздархошка Х. Г. Уэллсе, А. Франсе, Э. Синклере, Г. Хауптмане, Б. Ибаньес, йаздархошка шен кехаташ яздора. ШолгӀачу эмиграцехь цуьнан гочдархо а, секретарь а вара цуьнан кӀант Максим, ткъа цуьнан денна долчу дахарх жоп луш йара детальни дагалецамаш битина йолу нус Надежда^[137].

1922-чу шеран 17-чу майхь, А. Н. Толстой вехачу мебельца кечйинчу чоьнашкахь, ССРС-е эмиграцера цӀавогӀуш, Горький цхьаьнакхийтира поэтца Есенин Сергейца, цуьнца дийцаре дира революци хиллачул тӀаьхьа шен даймахкахь хилла хиламаш^[137].

1922-чу шеран бӀаьсте Горькийс йаздо диллина кехаташ А. И. Рыков а, Анатолий Франс а, цу тӀехь цо дӀахьедира Москох социалистийн революционерашна тӀехь дӀахьочу кхелана дуьхьал, царна вен кхел йарна кхерам болуш хиларна. Шуьйра тидам тӀебахийтина долу и кехат зорбане даьккхина немцойн Vorwärts газетехь а, иштта цхьа могӀа оьрсийн эмигрантийн зорбанехь а. Ленина билгалдаьккхина Горькийн кехат «боьха» аьлла, цо шен доттагӀчунна «йамартло» йар аьлла. Горькийн кехатна критика йира «Правда» газето Радек Карла а, «Известия» газето Бедный Демьяна а. Амма Горький ларлуш висира оьрсийн эмигрантийн йукъараллех, 1928 шо бен ца дира цунна гуш-хезаш критика, Берлинехь Горькийс шен сий ца дира шен литературин жигараллин 30 шо кхачарца доьзна даздаршкахь хиларца, иза вовшахтоьхна А. Белис, А. Ходаский Росси, В. цуьнца доттагӀалла лелош хилла литературин гӀулакххой.

1922 шеран аьхка Горький вехаш вара Херингсдорфехь, Балтикан хӀордан йистехь, зӀе латтайора Толстой Алексейца а, Ходасевич Владиславца а, Берберова Ниница а^[138]. 1922 шарахь цо йазйира «Оьрсийн ахархойн хьокъехь» цӀе йолу каустикан брошюра, цу тӀехь цо бехке дира Россехь хилла бохаме хиламаш а, «революцин кепийн къизалла» ахархойн «зоологин доладаран инстинкт» йолчу ахархойн. И брошюра, ССРС-хь ара ца йаьллехь а, йара, П. В. Басинский, Сталинан хинйолчу политикан тоталан коллективизацин дуьххьарлерачу литературин а, идеологин а бакъдарех цхьаъ. Горькийн книгаца доьзна оьрсийн эмигрантийн зорбанехь гучуелира «народзлобие» (халкъан зулам) боху неологизм^[139].

1922—1928 шерашкахь Горькийс йазйира «Дневник чуьра билгалонаш», «Сан университеташ», «1922—24 шерашкахь дийцарш». 1925-чу шарахь арайелира «Артамоновн гӀуллакх» роман^[34].

1924 шеран апрелехь дуьйна Горький вехира Италехь, цкъа хьалха Неаполехь, «Континенталь» отелехь, цул тӀаьхьа Соррентохь, «Вилла Масса» цӀе йолчу отелехь, цигара, лакхара мӀаьжиг бахьана долуш ира пневмони хиллачул тӀаьхьа, художникан П. П. Кончаловскийн хьехарца, иза дӀавахара Капо ди Сорренто а, Иль Со ли санатори а виллашка^[137]. Цо зорбане йаьхна Ленинах лаьцна дагалецамаш. Соррентохь художнико Корин Павела дина Горькийн тоьллачу портретех цхьаъ; суртан башхалла йу цуьнан йаздархо Везувий лома фонехь гайтар, Горький лаьмнин гигантан тӀехула лекха санна хетало. Цуьнца цхьаьна суьртан тематикано шера хьахош йу Горький жим-жима цу чу воьжна цхьалло^[140].

Европехь Горькийс ловзийра оьрсийн эмиграцина а, ССРС-на а йукъахь цхьа шатайпа «тӀай» санна роль, гӀертара оьрсийн эмигрантийн хьалхара тулгӀе шайн историн даймахкана герга кхачо гӀерташ^[141].

Шкловскийца а, Ходасевичца а цхьаьна Горькийс йолийра Европехь шен цхьаъ бен йоцу зорбанан проект — «Беседа» журнал. Оцу керлачу концептуалан зорбанехь Горькийна лаьара Европин йаздархойн а, оьрсийн эмигрантийн йукъараллин а, Советан пачхьалкхан а культурин потенциал цхьаьнатоха. Журнал Германехь арахеца лерина дара, уггаре а хьалха ССРС-хь даржо а. Цуьнан ойла йара советан къоначу йаздархошна Европехь зорбане довла аьтто балар, цуьнца цхьаьна оьрсийн эмигрантийн йукъараллера йаздархошна шайн даймахкахь йешархой балар. Цу кепара журнало Европана а, Советан Российна а йукъахь тӀай санна гӀуллакх дийр дара. Лаккхара гонорар лур йу аьлла дош делира, цуо йаздархойн шовкъ кхуллу дозанан шина а агӀор. 1923-чу шарахь Берлинера «Эпоха» издательствос арахийцира «Беседа» журналан хьалхара номер. Горькийс куьйгалла дечу редакцехь бара Ходасевич, Белый, Шкловский, Адлер; Европера авторш Р. Роллан, Дж. Голсворти, С. Цвейг кхайкхина бара; эмигрантийн А. Ремизов, М. Осоргин, П. Муратов, Н. Берберова; ткъа советски авторш Л. Леонов, К. Федин, В. Каверин, Б. Пастернак. ХӀетахь Москохарчу Ӏедалша барта гӀортор йинехь а, тӀаьхьо Главлитан къайлахчу архивехь карийра и зорба идеологин агӀор зене хилар билгалдоккхуш долу документаш. ВорхӀ номер бен ара ца йелира, амма РКП(б) ЦК Политбюро дихкира журналан тираж ССРС-хь, цул тӀаьхьа проект дӀакъевлира цуьнан перспективаш ца хиларна. Горький гӀиллакх-оьздангаллин йуьхьӀаьржа хӀоттийна вара. Эмигрантийн йаздархошна а, советан литературин гӀулакхошна а хьалха, шен дош кхочушдан аьтто боцуш, шен реалехь йоцучу йукъараллин идеализмца ирчачу хьолехь карийра Горький, цо шен цӀе йохийра^[142][143].

1928 шеран мартехь Горькийс шен 60 шо кхачар даздира Италехь. Телеграммаш а, декъалдаран кехаташ а хьажийра цуьнга Стефан Цвейга, Лайон Фейхтвангера, Томас а, Генриха а Манна, Джон Галсвортис, Х. Г. Уэллса, Сельма Лагерлёфа, Шервуд Андерсона, Аптон Синклера, кхин а Европера гӀарабевллачу йаздархоша. Горькийн юбилейн даздарш а лаккхарчу тӀегӀанехь дӀадаьхьира Советан пачхьалкхехь. Горькийн дахарх а, кхоллараллех а лаьцна гайтамаш хилира ССРС-н дуккха а гӀаланашкахь а, йарташкахь а, цуьнан произведенеш тӀехь спектаклаш шуьйра гайтира театрашкахь, дешаран заведенешкахь а, клубашкахь а, предприятешкахь а Горькийх а, цуьнан кхоллараллин маьӀнех а лаьцна лекцеш а, докладаш а йелира^[144].

Горькийна а, цуьнан гона а Италехь гергарчу хьесапехь 1000 доллар ахча луш хилла хӀора баттахь. Горькийс 1922 шарахь Германехь йолчу ССРС-н йохк-эцаран миссица биначу бартаца, 1927 шо кхаччалц лелаш болчу, йаздархочун бакъо дӀайелира шен произведенеш оьрсийн маттахь, йа ша-шех йа кхечаьргахула, Россехь а, дозанал арахьа а зорбане йаха. Цхьаъ бен йоцу барт хилла зорбанан каналаш йара Пачхьалкхан издательство а, Йохк-эцаран мисси а. Горькийна хӀора баттахь луш хилла 100 эзар немцойн марка, йа 320 доллар, цуьнан гулйина произведенеш а, кхин йолу книгаш а зорбане йахарна. Горькийн финансировани лелош йара П. П. Крючков волчу; Андреевас дийцарехь, йаздархочун ахча ССРС чуьра схьадаккхар чолхе гӀуллакх дара^[145].

1928 шеран майхь, Советан Ӏедало а, шена Сталина а кхайкхарца, махкахваьккхинчул тӀаьхьа ворхӀ шарахь дуьххьара ССРС-е йухавеара Горький. 1928 шеран 27 майхь, 22 сахьт даьлча, Берлинера цӀерпошт сецира хьалхарчу советан станцехь — Негорелое. Горькийна тӀеийцира перрон тӀехь митинг. Москва воьдучу новкъахь кхечу станцешкахь шовкъе тӀеийцира йаздархо, ткъа Белоруссин-Балтикин вокзална хьалха йолчу майданахь Горькийга хьоьжуш эзарнаш адамийн тоба йара; цӀа воьдучу некъан цхьа дакъа (шен хӀусамненан Э. П. Пешкован квартирехь Ӏийра иза) йаздархо шайн марахь дӀакхоьхьуш вара^[146].

Горький мах хадо дагахь вара социалистически гӀишлошйаран кхиамийн. Йаздархо пхеа кӀиранах махкахула лела волавелира. 1928 шеран июль йуккъера дуьйна Горький хилира Курскехь , Харьковехь , ГӀирмехь , Дона-тӀера Ростовехь , Бакох , Тбилисехь , Ереванехь , Владикавказехь , Царицехь , Самарехь , Казанехь , Лаха Новгородехь (кхо де даьккхира цо шен даймахкахь). августан 10-чу дийнахь йухавирзира иза Москох. Некъаца Горькийна гайтира ССРС-н кхиамаш; цунна уггаре а чӀогӀа дагах кхеттарг болх вовшахтохар а, цӀано хилар а дара (йаздархо хьалххе кечйинчу сайташка дӀавуьгура). Федин Константинна а, йаздархошна а, литературин Ӏилманчашна а дагах кхетта Горькийн дегӀан хьал дика хилар, цуьнан ницкъ болуш куьг лацар, кхузткъа шарахь хала цамгар лайначул тӀаьхьа сел хала некъ ловшшехь. Цунна цу некъах хилла синхаамаш гучубевлира цуьнан «Советийн Союзехула» цӀе йолчу очеркийн серехь. Амма Горький ССРС-хь ца висира; гурахь иза йухавеара Итале^[147].

1931 шарахь Советан Ӏедало Горькийна йелира Москох Малайя Никитская урамехь йолу С. П. Рябушинскийн цӀа, даима Ӏан^{[Комм 1]}, 1965 шарахь иза хилира Москвахь А. М. Горькийн цӀарах йолу квартирийн музей.

1928—1933 шерашкахь, П. В. Басинскийс дийцарехь, Горький «вехира шина цӀа чохь, Ӏа а, бӀаьсте а Соррентохь йоккхуш» Иль Сорито виллехь, тӀаьххьара а ССРС йухавеара 1933 шеран 9 майхь^[148]. Дукхаха долчу хьостанаша гойту Горький 1928, 1929, 1931 шерашкахь йовхачу муьрехь ССРС-хь хилла хилар, 1930-чу шарахь могашаллин проблемаш бахьана долуш ССРС-хь ца хилла хилар, тӀаьххьара а 1932-чу шеран октябрехь шен даймахка йухавирзина хилар. Оццу хенахь Сталина дош делира Горькийна, шен кхидӀа а аьтто хир бу Ӏа Италехь даккха, иза чӀагӀдора Алексей Максимовича, амма цуьнан меттана, 1933 шарахь, йаздархочунна йоккха дача йелира Тесселехь (ГӀирма), цигахь иза Ӏийра шийлачу муьрехь 1933 шарера 1933 шарера 1936 шаре кхаччалц. Италехь^[149].

1930-гӀа шераш дуьйлалуш Горький сатуьйсуш а, сатуьйсуш а вара литературехь Нобелан совгӀат кхачаре, пхоьазза хьалхатеттина хиларна. Дуккха а билгалонаш йара, шо-шаре мел долу, иза дуьххьара оьрсийн йаздархочунна лур дуйла. Горькийн конкуренташ бара Шмелев Иван а, Мережковский Дмитрий а, Бунин Иван а. 1933 шарахь Бунина совгӀат дира, Горькийн дуьненайукъара ладаме мах хадоре сатийсамаш дӀа а бохуш. Литературин Ӏилманчаша цхьана декъехь дузу Алексей Максимович ССРС йухаверзар совгӀатна гонаха хиллачу интригица, шуьйра йаьржинчу версица, Нобелан комитето иза дала лууш хилла оьрсийн эмигрантийн йукъараллера йаздархочунна, ткъа Горький цу дешан дуьззина маьӀнехь эмигрант вацара^[150].

1932 шеран мартехь йуккъерачу советан шина газето — «Правда» а, «Известия» а цхьана хенахь зорбане йаьккхира Горькийн памфлет-статья, лозунг хилла дӀахӀоьттина цӀе а йолуш: «Хьанца ду шу, културан говзанчаш?»^[151].

1932-чу шеран сентябрь беттан шолгӀачу декъехь шуьйрачу барамехь билгалдаьккхира «пролетарски» йаздархочун литературни жигаралла йолаелла 40 шо кхачар, цу юбилейна лерина тайп-тайпана культурин барамаш йерриге а пачхьалкхехь дӀахьош. сентябрехь ССРС ЦК Президиумо Максим Горькийна йелира Ленинан орден, иштта омра дира Горькийн цӀарах йолу литературин институт кхолларан а, Москван исбаьхьаллин театран цӀе тилларан а (ший а омра зорбане делира центран газеташкахь даздарш дӀадаьхьначул тӀаьхьа 26 сентябрехь, официалан дийнахь)^[152].

1932 шеран октябрехь Горький, шуьйра йаьржинчу версица, эххар а Советан пачхьалкхе йухавоьрзу (27 октябрехь Москвахь Калинин Михаила Ленинан орден йелира цунна^[153]). Йаздархочун кӀанта Максима хаддаза дехарш дора цуьнга цӀаверза, Кремлан курьер санна леррина шен тергонехь латточу ОГПУ-н тӀеӀаткъам боцуш а доцуш. Горькийна иштта эмоцин Ӏаткъам бира къоначу, самукъанечу йаздархоша Леонов Леонида а, Иванов Всеволода а, уьш амбициозни планех буьзна а, ССРС хьалхара пхеа шеран планан кхиамех самукъадаьлла а бара цуьнга хьошалгӀа баьхкинчу Италехь^[34][135].

Москох Ӏедало дӀахӀоттийра Горький тӀеэцаран церемониальни мероприяти; Москох йуккъехь хилла Рябушинскийн Ӏаламан цӀа, Горькехь а, Тесселехь а (ГӀирма) дачаш цунна а, цуьнан доьзална а тӀедиллина; йаздархочун даймахкана Нижний Новгород цӀе тиллина. Советски йаздархойн хьалхарчу съездана латта кечде, цу Ӏалашонца царна йукъахь кхетош-кхиоран болх дӀабахьа аьлла, Сталинан омра оцу сохьта кхаьчна Горькийс. Горькийс кхоьллина дуккха а газеташ а, журналаш а: «История замечательных людей» цӀе йолу серий денйира, «Заводийн а, заводийн а истори», «Граждански тӀеман истори», «Поэтан библиотека», «ХӀХ бӀешеран жимчу стеган истори» цӀе йолу книжни серий схьайиллина, «Литературоведени» журнал а; йазйира пьесаш «Егор Булычов и другие» (1932), «Достигаев и другие» (1933).

1934 шарахь Горькийс дӀайаьхьира советийн йаздархойн Йерригсоюзан хьалхара съезд, цо дира коьрта къамел.

Оццу шарахь Горькийс цхьаьна редакци йира «Сталинан цӀарах КӀайн хӀордан-Балтикан канал» цӀе йолчу киншкина. Солженицын Александра и произведени «оьрсийн литературехь дуьххьарлера лайн къинхьегам сийлахьбеш йолу книга» йу аьлла^[154][155].

1935 шарахь Горькийн самукъане цхьаьнакхетарш а, къамелаш а хилира Ромен Ролланца Москох, ткъа августехь цо ностальгин кеманца новкъавелира Волгаца. 1935 шеран 10 октябрехь Москох исбаьхьаллин театрехь премьера хилира Горькийн «МостагӀий» пьесин^[156].

1934-чу шеран май беттан 11-чу дийнахь, Москохна гергарчу Горкехь шен дачехь, йиллинчу стигална кӀел шийлачу лаьтта тӀехь буьйса йаьккхинчул тӀаьхьа, шелвеллачул тӀаьхьа, дагахь а доцуш велира Горькийн кӀант Пешков Максим, лобарни пневмонех. Шен кӀант веллачу буса Горькийс, Горькехь шен дачан хьалхарчу гӀат тӀехь, профессорца А. Д. Сперанскийца дийцаре дира экспериментальни медицинан институтан кхиамаш а, перспективаш а, Ӏилманна актуальни а, кхочушдан йиш йолуш а лоруш йолу лийр доцуш хиларан проблема а. Ӏуьйранна кхо сахьт даьлча шен къамел динчаьрга Максим велла аьлла хаам бича, Горький дуьхьалвелира: «Иза кхин тема йац», кхидӀа а шовкъе теори йеш вара лийр воцуш хиларх лаьцна^[135][157]. Кхечу дагалецамашца, Горькийна кӀорггера Ӏаткъам хилла шен кӀант валарх. Пешков Максим дӀакхалхар бахьана долуш советийн йаздархойн хьалхара съезд (1934 шо) масех баттана тӀаьхьатеттира^[158].

1936 шеран 27 майхь Тесселехь (ГӀирма) садаӀарца вочу хьолехь цӀерпоштаца йухавеара Горький. ЦӀерпоштан вокзалера иза шен «резиденце» вахара Малайя Никитская урамехь йолчу Рябушинскийн Ӏаламан цӀийне, шен нуц Марфа а, Дарья а ган, уьш хӀетахь гриппаца цомгуш бара; вирус церан дедега а кхаьчна хилла^[159]. ШолгӀачу дийнахь, Новодевичин кешнашкахь шен кӀентан коша тӀе а вахана, шийлачу, мох болчу хенахь шелвелла, цомгуш хилла Горький. Горкехь кхаа кӀиранах висира иза. Июнан 8-гӀа де тӀекхачале билггал гуш дара иза толур воцийла. Сталин кхузза веара леш волчу Горькийн маьнги тӀе — 8, 10, 12 июнехь, Горькина ницкъ карийра зударийн йаздархойх а, церан инзаречу киншках а лаьцна, французийн литературех а, французийн ахархойн дахарх а лаьцна къамел латто^[160]. Дегайовхо йоцуш цомгуш, кхетамчохь волчу стеган дӀавуьжу чоьнна чохь, шен дахаран тӀаьххьарчу деношкахь, цуьнан уггаре а гергарчу наха Ӏодика йира цуьнан, царна йукъахь йара цуьнан официалан зуда Э. П. Пешкова, цуьнан нус Н. А. Пешков, Тимоша цӀе йолу доттагӀ, цуьнан персональни секретарь Соррендехь Д. н Буберг а, Орренто I М. Черткова (Липа), ткъа Горькийн цӀарахчу архиван литературни секретарь а, тӀаьхьо директор а волу П. П. Крючков^[135], масех шарахь Горькийн доьзалца ваьхна художник И. Н. Ракицкий^[90].

Июнь беттан 18-чу дийнахь, Ӏуьйранна 11 сахьт даьлча, Горький Максим велира шен 69 шо долуш, шен кӀантал жимма ши шо сов хан йаьккхина. Горькийн тӀаьххьара дешнаш, историн дакъа хилла дӀахӀоьттина, аьлла медсестра Липе (О. Д. Черткова): «Хьуна хаьий, хӀинцца Делаца дов хилира сан. Ой, ма дов дира ас!»^[134][90].

Сихха цигахь, дӀавуьжу чоьнан стоьла тӀехь дӀайаьхьначу автопсихологин зераша гучудаьккхира, велларг пхенаш ирчачу хьолехь хилар, плевра гаьннаш тӀе кхаччалц кхиъна хилар, кальцификаци йина хилар, ший а пхенаш даьӀахкаш хилла хилар — оццул чӀогӀа лоьраш цецбевлла, Горькийн атта са а даьккхина хиларх. Цу бакъдолчух схьаделира, оццул хьалха дӀадаханчу, дахарца догӀуш доцчу цамгарна дарба дарехь хила тарлучу гӀалаташна лоьраш жоьпаллех мукъабахар. ДӀатопси йеш, Горькийн мозгӀар схьа а даьккхина, Москохарчу мозгӀарийн институте дӀабигина, кхин дӀа а таллам бан. Июнь беттан 19-чу дийнахь Москох дӀакхачийна Горькийн таьжна, Союзийн ЦӀийнан Колоннин залехь дӀадоьллира. Сталинан сацамца дакъа дӀадоьллира Донскойн крематорехь июнь беттан 20-чу буса, июнь беттан 20-чу дийнахь, рогӀера де Ӏодика йинчул тӀаьхьа, сарахь 6 сахьт 47 минот йаьлча, Москох ЦӀен майданахь Кремлан пена чохь урни чу дӀадоьллира йалта. Оццу хенахь йисинчу зудчунна Е. П. Пешкована бакъо ца йелира Новодевичин кешнашкахь шен кӀентан Максиман кошахь шен Ӏаьнан цхьа дакъа дӀадолла^[90][137].

Тезетехь, кхечаьрца цхьаьна, Сталина а, Молотовс а дӀакхоьхьура Горькийн йалтаца йолу урна.

Горький Максим а, цуьнан кӀант а кхалхаран хьелаш цхьаболчара «шеконе» лору; дӀовш даларх лаьцна хабарш даьржира^[161], тӀечӀагӀдина доцург^[134][135].

1938-чу шарахь Москохарчу КхоалгӀачу кхелехь Ягода Генрихана а, Крючков Пётрна а дуьхьал кховдийначу кхечу бехкашна йукъахь дара Горькийн кӀантана дӀовш далар а. Ягода хеттарш дарца, Горький Максим вийна Троцкийн омрица, ткъа Горькийн кӀант Пешков Максим вер цуьнан шен инициатива йара. Иштта тоьшаллаш дира Крючковс а. Ягода а, Крючков а, кхин а бехке биначу нахаца цхьаьна герз детташ вийна. Церан «мукӀарлонаш» тӀечӀагӀдан объективан тоьшаллаш дац, цул тӀаьхьа Крючковна реабилитаци йира^[134][135].

Цхьайолчу публикацеша Сталин бехкево Горький валарна^[162]. Москох кхелашкахь мехала эпизод йара КхоалгӀа Москох кхел (1938), цигахь бехкебечарна йукъахь вара кхо лор (Казаков, Левин, Плетнев), бехке бина Горький а, кхиберш а байарна^[135]. Ӏазап латтош мукӀарло дина Плетневс шен бехк хиларна^[163], Амма, цул тӀаьхьа цо Берига йаздинчу кехаташца мах хадийча, и мукӀарло ша-шена бехк баккхар дара^[164]. Кхелан кхеташонехь Плетневс дӀахьедира, ша Г. Г. Ягода, 25 шо кхаьчна, кхо шо даьлча кхел а ца йеш, вийна^[165].

• 1929 шарахь Горький шолгӀа а ССРС веара, 20—23 июнехь Соловецкин леррина Ӏалашонан лагерехь хилира, цига кхаьчна гӀараваьллачу «Глеб Боки» цӀе йолчу моторан кеман тӀехь, цо йийсархой Соловки кхачош хилла, цуьнца цхьаьна ша Глеб Боки а волуш. Шен «Соловки» цӀе йолчу очеркехь цо дикачу агӀор дийцира набахтин режимах а, цуьнан тутмакхаш йухакхетош-кхиорх а лаьцна^[154]. 1929 шеран 12 октябрехь Горький Итале йухавоьрзу. Лихачев Дмитрийс шен дагалецамашкахь дуьйцу хӀара эпизод:

КӀентан дийцар дуьйцу Солженицын «ГУЛАГ-ан архипелаг» тӀехь; Волков Олега йаздо «Горький шега аьллачуьнга бен ца хьоьжура» аьлла^[166]. Басинскийс иштта комментари йо кӀентан дийцарна: «Ткъа Соловецкий дийцар толлуш берш и кӀант хиларх шек белахь а („кӀант хиллий?“), легендаш йу дахаран бакъдолчул дуккха а чӀогӀа, хӀунда аьлча цара гулйо бакъдолчун чулацам, цуьнан лерина деталаш ца гулйо». Иштта цо тӀетоьхна, Горькийн йиш йацара кӀант дӀавина: Масала, Горькийна 3 шо хан йелира Ю. Н. Данзас^[167].

• Шен лакхара дарж бахьана долуш Горькийс гӀо дора цхьаболчу политикан тутмакхашна («политикин цӀен жӀаран» куьйгалхо хиллачу Э. Пешкован Ӏаткъам боцуш дацара. Цу кепара, Горький йукъагӀертар бахьана долуш, Бахтин Михаилна йуьхьанца тоьхна хан (5 шо Соловкехь) хийцира 6 шарна махкахваккхарца^[168]. Горький йукъагӀертар бахьана долуш, Виктор Сергейн а, Замятин Евгенийн а аьтто белира махкара дӀабаха.

• 1931—1932 шерашкахь Горький дагахь вара Сталинах лаьцна биографин очерк йазйан, иза йара ССРС кхиамех лаьцна книга схьайелла, иза зорбане йаккха лерина йара Америкехь. Книгин коьрта чулацам Сталина ша йазбан безаш вара. Амма Горькийс цхьа агӀо бен ца йазйира, цул тӀаьхьа и болх дӀатесира. 1932 шеран 14 мартехь ЦК-н Политбюро сацам бира проектах дӀавала, арахьара агӀо «бартан Ӏалашо галйаккха» гӀертар бахьана долуш^[169].

• 1933 шеран 20 январехь Р. Роллане йаздинчу кехат тӀехь Горькийс бакъдо гӀараваьлла оьрсийн историк С. Ф. Платонов лацар йеккъа цхьана, Горькийна хетарехь, иза «даггара воцу стаг», «хӀиллане», «тешна монархист» хиларца. Оццу шарахь Гронскийга йаздинчу кехат тӀехь цо йаздо: "«Адамаш» хӀинца а доьху вайга шайца къийсам латтор. ГПУ лела спортан институт санна а йоцуш, шен хазахетарна болх беш, амма политикин оьшуш хиларна. Горькийс цу кехатан копий хьажийра Сталине^[169]. Иштта Горькийс бакъйира кхин а кхоьллина кхелаш, масала, Индустриальни партин кхел, талламех тешаш.

• 1934 шарахь Горькийс «Сталинан цӀарах КӀайн хӀордан-Балтикин канал» цӀе йолчу киншкин коьрта редакторан болх бира, цуьнан дешхьалхе йазйира, амма, цуьнан кхечу авторех тера, канал деш ца хилира иза.

• Киров верна жоп луш, Горькийс зорбане йаьккхира «МостагӀ дӀа ца лахь, иза хӀаллакво» цӀе йолу статья, цу тӀехь цо кхайкхам бира «мостагӀий» хӀаллакбаре. Ильяс Шкапа дийцарехь, кхо йаздархо сингаттамехь вара оцу статьян къизалло, ткъа шайн кехаташ тӀехь цара йаздора, ша Горький тешна ву хьелаша мостагӀий кхуллу бохучух, ткъа йаздархойх цхьаммо далийра векал Павлан а, Гражданийн тӀеман а масал. Горькийс, кехаташ дешначул тӀаьхьа, элира: «Бакъдолуш, дийцахьа, дӀавала реза ца хиллачу мостагӀчунна хӀун дан деза? Цуьнца хӀун дан деза? Цуьнца къамел дан деза? Ас цкъа а кхайкхина герз охьадиллинарг хӀаллакве аьлла?! Цара шаьш серьезни нах санна йаздо, хӀетте а эрна хӀуманаш дӀаса а лестош! ХӀинцца дукха хан йоццуш ас йуха ​​а йаздира белхалойн классан а, социализман а мостагӀех лаьцна…». Цул тӀаьхьа, КӀайн хӀордан каналах лаьцна йаздинчу тептаран шен хьалхара дешнийн дакъош деша волавелира иза, цу тӀехь цо воккхавевора, «пачхьалкхана шайн пайде хилар гайтинчу» хьалха хиллачу «халкъан мостагӀийн» хийцадаларх, цаьрца доьзна «куралла» лелоро деш долчу зенах лаьцна йаздеш. Цул тӀаьхьа политикин тутмакхаш хиллачу гӀишлошйархошкара шега кхаьчна кехаташ дагадаха волавелира иза, Крючковна тӀедиллира «КӀайн хӀордан каналехь турпалалла гайтарх лаьцна кхин а кехаташ гулде» аьлла, цунах лаьцна кхин а йаздан деза^[170].

Сталинан политикано Горькийн дуьнене хьежамашна хаъал тӀеӀаткъам бина белахь а, цуьнан вон агӀонаш дукха хьолахь лечкъайора Горькийх (цо шена йевзаш йолу проблемаш йийцаре йора Сталинца а, цуьнан халкъан комиссаршца а: масала, Шкапа йаздо, Горькийс Сталинца а, Андрей Бубновца а алапа хьаладаккхар хиинчул тӀаьхьа, цунах лаьцна хиъначул тӀаьхьа^[170]), цо иза цкъа а дуьззина тӀе ца эцна^[171], доккхачу декъанна къаьсттина советан культурина а, литературина а тидам бар бахьана долуш, ткъа иштта партин чоьхьарчу къийсамах а, партин чоьхьарчу оппозицица йолчу зӀенех а йолу сингаттам бахьана долуш. Шен билгалдаккхаршкахь И. М. Гронскийс дина самукъане дустар:

«Жимма хьалха а ведда, ас эр ду, 1936-чу шарахь критико Рожков Петра Калинине хаьттира: хӀунда бу оццул дукха мостагӀий? Дерриг а дича а, Ленинан заманахь уьш лецна бацара. Ленин уьш нисбан гӀертара, уьш нийсачу новкъа баха гӀертара. Калинин жоп делира: „Сталин <… цхьаъ хир вацара> хӀора Ленин.“ болх бина — Троцкий, Зиновьев, Бухарин вац иза — Ленинан санна хаарш а, зеделларг а, авторитет а йац Цо къахьоьгуш ву и нах дӀабаха». 1936-чу шарахь Калинина аьллачух тера хӀума лечкъара Горькийн къамелашкахь"^[172].

Иштта цо йаздора, Горький саготта ву, цунах «чӀогӀа похӀма долу а, лаккхара дешна а болу белхалойн дикка йоккха тоба» йукъарайаккхарна^[172].

Россе йухаверзале а тидам бина вара Горькийн Булгаков Михаилан. 1925 шарахь дуьйна цо воккхавевора цуьнан «Лаьттан хӀоаш» цӀе йолу произведени кехаташца. Цхьана декъехь Горький йукъагӀертар бахьана долуш «Мунафикъийн кабала» а, «Турбинийн денош» а пьесаш хӀитто бакъо йелира^[173]. Иштта «Бег» пьесин пурба эца гӀоьртира иза, амма иза дихкира Сталинан шен омрица^[174]. 1929 шарахь Горькийс вистхилира Замятин Евгений а, Пильняк Борис а, Зазубрин Владимир а хьийзорна дуьхьал. 1930 шарахь цо Сталинна кховдийра литературин журнал кхолларан ойла, цуьнан коьрта редактор хир вара троцкист Воронский Александр, цу тӀехь зорбане йаккха йиш йара Платонов Андрейн «Чевенгур» роман. Иштта Горькийс ларйира Бабелан «Конармия» Будённыйн тӀелетарех.

Ша Горький а вара цензуран кӀел, кхечаьрга хьаьжча дуккха а кӀезиг делахь а: «идеологин агӀор гӀалат йолу» журналистика дихкира, ткъа Горькийн 1935 шо кхаччалц шен "В. Ша Горькийс даре дира шен дихкинчу йаззамийн «гӀалат хилар», цундела, схьагарехь, дуьхьало а ца йира. Очерк зорбане йаьккхина резинаца а, кхин варианташ йоцуш а, ур-атталла йуьззина гулйинчу произведенешкахь а^[175].

1932 шарахь Горький йухавеара ССРС гуттаренна а. П. Мороза йаздо, ша хӀунда йухавеана аьлла хаьттича, Горькийс жоп делира, цкъа делахь, «[иза] ишттачу хьелашкахь дӀахӀоттийна, [иза] ца вогӀуш ца вогӀуш», шолгӀа делахь, «Сталинан зорбанехь зорбане йаьхна „Кхиамца корта хьийзаш“ а, „Накъостана колхозхошка жоп“ а статьяш цо коллективизаци шен лаамехь хилар чӀагӀдаран жамӀ дара». Мороза шен зорбанехь чӀагӀдо, Горькийс, шен дахар чекхдолуш, Соловкин очерках лаьцна аьлла: «Редакторан къолам сан куьг йаздар бен ца дитира — кхин дерг дерриге а ас йаздинчунна нийсса бӀостанехьа ду, девзаш а дац»^[176].

ЦӀавеанчул тӀаьхьа Горькийс кхин дӀа а йазйора «Правда» газетехь пропагандин статьяш, сийлахьвора Сталин, 1934 шо кхачале цуьнан Ӏедалца йолу йукъаметтигаш генайаьхна хиллехь а, Сталин цуьнга кӀезиг вогӀуш хиллехь а. Горькийн «социалистин реализм» боху кхетам а, Йаздархойн барт кхоллар а, РАПП-н «литературни диктатура» чекхйаккхаран а, «пролетарски» йаздархой бехкевинчу «некъахошца» цхьаьнатохаран меттана, цензура чӀагӀйаран гӀирс хилла дӀахӀоьттира.

1935 шо даьлча Сталин йерриге а сацийра Горький волчу лелар, Ромен Роллан схьакхаччалц. ХӀетахь Горький оппозицин декъашхойн Ӏаткъамна кӀел воьжна: Горькийн дехарца «Академи» зорбанан цӀийнан директор хӀоттийна Каменев Лев а, Горький Россе йухаверзале а шеца доттагӀаллин йукъаметтигаш латтийна Бухарин Николай а. Цул сов, нагахь санна Сталинца «доттагӀалла» долчу муьрехь иза шина а агӀонна маслаӀат дан гӀерташ хиллехь, хӀинца цуьнан синтем оппозицина тӀе дӀахьаьжна^[177]. 1934 шеран 11 августехь Горькийс «Правда» газете зорбане йаккха статья йелира, цу тӀехь цо ира критика йира партин лакхарчу даржехь волчу Юдин Павелна. Йаздархойн съезде Горькийс бина доклад «нийса йоцуш» нисъелира. Кагановича йаздина Сталине:

Съезд чекхйаьллачул тӀаьхьа Горькийс йемал бира официалехь къобалбина «социалистически реализман говзанчаш» ЦК-га йаздинчу кехат тӀехь: «…Оцу йоза-дешар ца хааро аьтто бо царна шайн арахоьцу сурсат алсамдаккха дезаш хиларх ца кхеташ хилла ца Ӏаш, и хьашт къобалдарна дуьхьал хӀиттабо уьш, иза гуш ду Эрмиевн, Фамиевн, Панферовн, Фадеевн шина къамелехь, йа кхин а кхоъ. Амма накъоста Ждановс соьга хаам бира, и нах Союзан Правленехь декъашхой санна йукъабохур бу аьлла. Иштта, кӀезиг дешар долчу наха шайначул хаъал алсам дешна болу нах хьалхабохуш хир бара. Дийца а ца оьшу, цунах доттагӀаллин а, цхьана озаца а болх бан оьшуш йолу атмосфера кхоллалур йац правленехь»^[179]. Цу кепара, Горькийс хьалха дӀахӀоттийра Пастернак а, Белый Андрей а санна болчу сийдоцучу йаздархошна^[180], Платонов а, Артём Весёлий а^[181]. «Впрок» дийцар арадаьллачул тӀаьхьа, Горькийс, Сталин реза а волуш, Платоновн цензор хӀоьттира, иза шен «йаздархойн бригадашна» йукъа а ийцира, хӀинца а Йаздархойн союзан декъашхо хила гӀо дора, цуьнан цхьайолу кхоллараллин кепаш кӀоршаме йийцахь а^[182].

Горькийс Пастернакца кехаташ йаздора. 1933 шеран 18 мартехь Крючковга йаздинчу кехат тӀехь Горькийс шен оьгӀазло гайтира, Главлит Пастернакан «Кхерам боцу лелар» зорбане йаккха реза ца хилар хиъча, амма цуьнан метта «нехаш» зорбане йохуш хилар^[183]. Съездехь Горькийс хьалхатеттира К. Радек а, Бухарин а спикерш санна. Шен докладехь Бухарина «декадент» Пастернаках дуьххьарлера советан поэт аьлла.

1934 шарахь Горькийс зорбане йаьккхира статья, цу тӀехь цо бехке вира Панфьоров «литературехь сакхташ кхоллар совдаккхарна», тӀетоьхна цо, «вайна дика тоьар ду и дӀадоьдуш хилар, накъост Панфьорван дог ца догӀуш а»^[184].

1935 шарахь Горькийн иммунитет дӀаяьлла: нагахь санна 1930-гӀа шераш дуьйлалуш цо кӀеда-мерза дехар дича Сталине, шен сий деш Лаха Новгород цӀе ма хийца, «бехк бечу нахана таӀзар ма де» (Горькийн йаззамаш)^[185], Нагахь санна 1932-гӀа шо тӀаьхьа йукъараллин а, йукъараллин а цуьнах лаьцна ойланаш Ӏаламат дика бен хила йиш йоцуш хиллехь, хӀинца газеташкахь критика йеш ву иза. Цу кепара, Академехь, Каменевн инициативица, кечйира Достоевскийн «Демоны» романан шина томехь арахецар, амма хьалхара том бен ара ца йаьккхира, йаржор дихкира, массо а бохург санна экземпляраш хӀаллакйира. Цуьнца цхьаьна зорбане йелира Д. И. Заславскийн «Литературни гниль» цӀе йолу статья, цу тӀехь «реакционни» произведенех «революцина дуьхьал хьажийна уггаре а боьха сийсазалла» аьлла цӀе тиллина. Горький зорбанан гӀирс ларбан гӀортарна жоп луш, Заславскийс дуьхьало йира: "…Нагахь санна вай цхьанаэшшара хила дезаш делахь, тӀаккха классан мостагӀчун идеологи йовзархьама, Горькийс дийцарехь, 60-70-гӀа шерашкахь хилла шира нехаш зорбане йаьхна ца Ӏаш, кхузаманан а… ХӀунда ду вай ширачу романашца дозаделла, ткъа вайн йукъараллина ца гойту АрцыбашевгӀар а, Сологубш а, шайн дуккха а тӀаьхьарчу хенахь революцина дуьхьал дина гӀийбаташца?.. Цу тайпана предложенех схьадолу Троцкийн, Зиновьевн, Каменеван… оппозиционерийн лидеран дикачу агӀор лидерийн контрреволюцин литература зорбане йаккхаран пайданах лаьцна жамӀ^[186]. 1935 шеран январехь зорбане йелира Панфьорван «А. М. Горькийга схьадиллина кехат», цу тӀехь цо бехке вира Горький шеца а, Фадеевца а, кхечаьрца а озабезам хилла ца Ӏаш, «коммунистийн гӀийбатхо» Зазубрин а, «советски литература Д. Мискин» а ларвеш хиларна. Амма газеташ дукха хан йалале йуха а дирзира церан хастамашна^[187].

Цхьаболчу дагалецамашкахь а, зорбанехь а, масала, Роллан дневник тӀехь, иза ССРС-хь хилла хилар дуьйцуш, шера билгалдоккху, Горькийс шен дахаран тӀаьххьара шо НКВД-н тергонехь йа ур-атталла официалан доцчу цӀахь лаьцна латтош даьккхина хилар^[188].

Горькийн литературни секретаран Крючков Пётран кабинет ма-дарра телефонан зӀенца зӀене йаьлла йара НКВД-н куьйгалхочун Ягода Генрихан кабинетаца. Крючковс информацин изоляцехь латтийра Горький, орца доьхуш долу дерриг а кехаташ фильтраци йеш (масала, лаьцначу Каменевгара кехат ца кхаьчна Горькийга)^[189]

Ша дӀакхелхинчу шарахь Горькийс йаздира Сталине кехат, цу тӀехь цо ира йемалдора Дмитрий Шостаковична тӀехь латтош долу гӀело: «„Халлам“, амма хӀунда?.. Муьлхачу кепара а, муха а гойту и „хьехам“? Ткъа „Правда“ артикло арахецначо аьтто бира похӀма доцчу нехан, хакерийн йаздархойн тобанна, Шостаковична массо а кепара дӀовш дала. „Правда“ газето цуьнца болчу хьежамах „ларлуш“ ала йиш йац, амма иза вуьззина хьакъ ву нийсса и тайпа ларам бан, массо а кхузаманан советан музыканташна йукъахь уггаре а похӀма долу стаг санна»^[190].

Эмиграцехь волчу хенахь Замятин Евгенийс йаздина: "Горькийс… шен дукхах йолу хан шен дачехь йоккхура, Москвана бӀе чаккхарма гергахь. Сталин а вара гергахь цхьана дачехь вехаш, шен «лулахо» — Горький — кест-кеста воьдуш волавелира.

Со галвер вац аьлла хета суна, Советан Ӏедалан политикехь дуккха а «тӀехдаларш» нисдар а, тӀаьхь-тӀаьхьа диктатура кӀадйалар а оцу доттагӀаллин къамелийн жамӀ ду аьлча. Цу тӀехь Горькийн ролан мах хадор бу тӀейогӀучу хенахь цхьана хенахь бен^[191].

• Варвара Васильевна Шайкевич — зуда А. Н. Тихонов (Сереброва), Горькийн безамхо, цуьнгара йоӀ Нина хилла бохуш дуьйцург^[198]. Горькийн биологин да хиларан факт шен дерриге дахарехь къовсам боцуш лорура ша балеринас Тихонова Нинас (1910—1995)^[199].
• Александр Николаевич Тихонов (Серебров) — йаздархо, гӀоьнча, доттагӀ Горькийн а, Андрееван а 1900-гӀа шераш дуьйлалуш дуьйна^[200].
• Горькийн доьзалца 20 шарахь вехира художник Ракицкий Иван.
• Владислав Ходасевич а, цуьнан хӀусамнана Берберова Нина а, йишин йоӀ Валентина Михайловна а, цуьнан майра Диедерихс Андрей а^[201].
• Яков Израилевич^[202].
• Горькийн кӀант верна бехке а вина, 1938-чу шарахь Ягодаца цхьаьна вийра Крючков Пётр, литературин секретарь а, тӀаьхьо Горькийн архиван директор а^[135].
• Цуьнца Америке воьдуш вара большевик а, РСДРП-н «тӀеман техникин тобанан декъашхо» а волу Буренин Николай. Музыкант вара иза, хӀора сарахь Горькийна ловзуш вара АЦШ-хь.
• Олимпиада Дмитриевна Черткова («Липа») — медсестра, доьзалан доттагӀ^[90].
• Евгений Г. Кякист ву М. Ф. Андреева вешин кӀант.
• Алексей Леонидович Желябужский ву М. Ф. Андрееван хьалхара майра, йаздархо а, драматург а.

Горький Максиман кхолларалло шен заманхоша дуккха а тайп-тайпана рецензеш хьахийра. Чехов Антона йаздина: «Суна хетарехь, Горькийн произведенеш йицйелла хан йогӀур йу, амма иза ша халла бен вицлур вац эзар шо даьлча а». Цо хеставора Горький «цхьана тайпана ларамаза, майра похӀма» хиларна, оццу хенахь вуно кест-кеста критика йора цуьнан произведенешна. Иштта тайп-тайпана рецензеш йитина гӀараваьллачу критико Д. П. Святопольк-Мирскийс а. 1920-гӀа шераш дуьйлалуш цо дика бен ца дийцира Горькийх лаьцна, «автобиографин трилогин» а, «Дневник тӀера йаздарш» а автор санна. Амма «Артамоновн гӀуллакх» роман йешначул тӀаьхьа цӀеххьана шен ойла вуно дикачу агӀор хийцина, иза а эцна Россе йухавеара иза. Толстой Левс а йитина Горькийх лаьцна тайп-тайпана рецензеш.

Цкъацкъа, бӀостане рецензеш йан тарлора Горькийн кхоллараллин тӀегӀанца хилла ца Ӏаш, цуьнан политикан хьежамашца а, цуьнан «коьрта советан йаздархочун» позицица а. Масала, революци хилале хьалха Горький дикачу агӀор вуьйцуш хилла волу Куприн Александр, цул тӀаьхьа цуьнан мах хадорехь Ӏаламат луьра хилира. Набоков Владимира цуьнан кхолларалла вон йийцира, цуьнгахь йуккъерачу барамехь йаздархо хилла ца Ӏаш, «советийн литература олучу» бухбиллархо а гуш. Горькийн кхолларалла тахана а ларйо къовсамехь йолу репутаци, коьртачу декъана цуьнан политикан биографи а, сталинан заманахь идеализаци а бахьана долуш «социалистийн реализм кхоьллинарг» санна, цуьнца «официалан йаздархо» санна цуьнан хьежамаш кхиар бахьана долуш, пачхьалкхана а, Ӏедалан партина а гӀуллакх деш, Армин Книггена хетарехь, и тайпа хьежамаш нийсо йоцуш белахь а, къаьсттина, «иза цкъа а сталинист ца хилла» бохуш. Иза коьртачу декъана Малхбузенах хьакхалуш ду, амма цигахь тӀаьхьарчу хенахь тӀаьхь-тӀаьхьа йуха а зорбане а йохуш, сцени тӀе йухайерзайо цуьнан произведенеш^[17]. Горькийн кхузаманан негативан рецензешна масалш ду Парамонов Борисан «Плебей културан новкъахь» а, «Ницкъбар а, аьшпаш а» (хьажа лакхахь кхин мах хадоре) а статьяш, уьш зорбане йаьхна Маршо Радионо 2013-чу а, 2018-чу а шерашкахь. Парамоновн Горькийга а, социалистически реализмах а болу хьежамаш критика йеш бара и статьяш зорбане йахале хьалха а^[175].

Куприянов Борисна хетарехь, Горькийн цӀе телхина уггаре а хьалха «маьӀна дойуш а, эмаскуляци йеш а йолу вульгаран идеологин тидарш» бахьана долуш цуьнан произведенешкахь а, «Горькийн васт имплантаци йар бахьана долуш, иза санна, цхьалха, нийса воккха стаг, аса а йолуш, коч а йолуш, ницшенан маж йолуш, декхарийлахь, амма самукъане йоцу школин литературин автор»^[235].

Ала деза, ур-атталла дикачу агӀор болчу критикаша а, шайна йукъахь Д. Быков а, Д. Мирский а волуш, билгалдоккху Горькийн «цхьабосса цахилар», цуьнан кхолларалла мурашка йекъа лууш хилар. Цу кепара Мирскийс Горький воькъу хьалхарчу дийцарийн муьре («Ткъе шийтта-цхьаъ» цо «дикачу Горькийн» тӀаьххьара дийцар лорура), «йуккъера» муьре, автобиографин муьре, революцин тӀаьхьара муьре. ХӀора муьрехь цо лар йо Горькийн кхоллараллехь радикалан хийцамаш хиларан. Къаьсттина «1922-1924 шерашкара дийцарш» циклехь а, 1920-гӀа шерашкара дийцарш тӀехь а цо билгалдоккху «адамийн психологица вуно шен хеннахь йоцу шовкъ»^[236]. И хийцамаш ша Горькийс билгалбохура шен кехаташ тӀехь, кест-кеста шен произведенийн мах хадош.

Горькийн кхоллараллин и башхалла билгалйаьккхина цуьнан заманхоша а (масала, А. Воронскийс, К. Чуковскийс, Д. Философовс, кхечара а) цуьнан произведенешна шаьш йеш йолчу рецензешкахь.

1890-гӀа шерашкахь Горький гӀаравелира ницшеизмца доьзна романтикан дийцарийн автор санна, дукха хьолахь «бродягах» лаьцна. Цу дийцарех цхьадерш цкъа а йуха зорбане ца делира, ткъа вукхара Горькийн дуьххьарлера «Очеркаш а, дийцарш а» цӀе йолу книга кхоьллина. Книгина йукъадаьхна Горькийн 1890-чу шерашкара уггаре а гӀарабевлла дийцарш, масала, «Макар чудра», «Йоккха стаг Изергил», «Челкаш», «Сан накъост», «Цкъа бӀаьста», «ОрловгӀар», «Хьалха хилла нах». Мирскийс дийцарехь, «Челкаш» дийцар тӀера дӀадолош, Горькийс «дӀатосу шен циганех а, талорхойх а лаьцна дийцарийн ламастан кепийн гулдар» дӀавоьду реализман а, романтизман а цхьаьнакхетаре, ткъа «Хьалха хилла адамаш» (1897) дийцар тӀера дӀадолош, реализман а, «философски» а произведенеш, цо шен произведенеш санна домина, 1897 шарахь. цул тӀаьхьа композицин говзаллех дӀаваьккхина иза. «Ткъе шийтта а цхьаъ» (1899), Мирскийс дийцарехь, хьалхара мур чекхбаьккхира, хилира Горькийн хьалхара шедевр: «Дийцар къиза реалистин ду, амма цунах дехьадолу оццул нуьцкъала поэзин ток, оццул тешна тешар хазаллех, паргӀатонах, адаман Ӏаламан сийлаллех; Дийцар оццул нийса, оццул бакъдерг дийцина ду, шеко йоцуш: хӀара шедевр йу. Къона Горький вайн литературин бакъйолчу классикашна йукъахь дӀахӀоттош йолу шедевр. Амма шен кхачам боллуш йолчу хазаллехь дийцар… цхьаъ бен доцуш дуьсу, ткъа и тӀаьххьара дийцар дика ду цуьнан хьалхарчу Горькийна — гергарчу диъйиттанехь Горький кӀордор доцчу а, стом боцчу а лабиринташкахула лелаш вара»^[236].

1899 шарахь Горькийс арахийцира шен дуьххьарлера роман «Фома Гордеев», цул тӀаьхьа араелира «Кхоъ». Оццу хенахь араелира Горькийн дуьххьарлера «Филистимхой» цӀе йолу пьеса а. Горькийн дуьххьарлера роман Джек Лондона лаккхара мах хадийнехь а, цунна тӀехӀоьттира сов негативан рецензеш. Цхьаболчу критикаша йаздора, Горькийс Островский карлавоккхуш ву аьлла; М. Чуносовс йаздора, Горький, исбаьхьаллин дикаллин чоьтах, йешархо тешийта гӀерта ша «филистинизмца» дуьхьало йан гӀертачу ларйан йиш йоцчу ойланех, цо, къаьсттина, турпалхочун васт чӀогӀа талхадо (цо изза мах хадийра «Филистимхой» пьесин)^[237]; Корней Чуковскийс йаздина, романехь «массо а, ур-атталла ахча луш берш а, сакъоьруш долу мехкарий а, хийцалуш боцуш афоризмашца къамел до»^[238]; Мирскийс йаздора «композиционни говзалла йуьззина дӀайаларх» а, «дахаран маьӀнех» а, цунах тера долчух а лаьцна къамелашкахь барамехь доцу дешнаш лелорх а лаьцна, иза Горькийн массо а революци хилале хьалха йазйинчу романашна билгало йолуш ду^[236]. Шен цхьана кехат тӀехь Чеховс йаздора: «„Фома Гордеев“ йаздина ду цхьабосса, диссертаци санна. Массо а турпалхочо цхьатерра дуьйцу; ткъа церан ойлайаран кеп цхьаъ йу». ХӀораммо а дуьйцург атта доцуш, леррина дуьйцу; хӀораннан а цхьа къайлаха дагахь дерг ду; цхьа хӀума ца олуш дуьту, шайна цхьаъ хууш санна; бакъдерг аьлча, царна хӀумма а ца хаьа, ткъа хӀара церан «façon de parler» йу — къамел дан а, чекх ца даккха а. Тамашийна меттигаш йу «Фома» тӀехь…";«„Фома Гордеев“ а, „Кхоъ“ а йеша йиш йац, уьш вон произведенеш йу, ткъа „Палестинахой“, суна хетарехь, школера дешархочун произведени йу»^[239].

Оцу шерашкахь йаьхна пьесаш, шайна йукъахь «ПӀелистимхой», «Бухахь», «Маьлхан бераш» а йолуш, Горькийн уггар гӀарабевлла пьесаш хилла дӀахӀиттина, тахана а гойтуш йу^[17]. «Лаха кӀоргенаш» чӀагӀделла дуьненан репертуарна йукъа а йаьлла, дерриг а дуьнентӀехь йевзаш йу^[240].

Оцу муьран мах хадийна произведенеш йара «Адам» а, вуно гӀарайаьлла «Нана» роман а, цу тӀехь гойтуш йара Горькийн Дела кхуллуш йолу ойланаш. «Нана» дӀайаьлча, Горькийс арахийцира вовшашца уьйр йолу «Оьшучу стеган дахар», «Дохкодалар» цӀе йолу дийцарш. «Дохкодалар» уггаре а къеггина гойтура Дела кхуллуш йолу ойланаш, цунна Горький чӀогӀа ира критика йира Ленина. Ша Горькийс «Нана» роман шен уггаре а кӀезиг кхиамечу произведенех цхьаъ лорура, ткъа «Горькийн чаккхе» йазйеш болу литературоведаш цу тӀехь реза бара. «Пайде боцчу стеган дахар» а, «Дохкодалар» а кхин а дика рецензеш йелира, амма Горький кхидӀа а критика йира Корней Чуковскийс турпалхойн схеман Ӏалашонца а, уьш цара гойтучу цхьана ойланна тӀе лахбан лаарца а, произведени идеологина муьтӀахь йан лаарца а, исбаьхьаллин компонентана зен деш^[238].

«Нана» роман ССРС-хь «канонизаци йира» «социалистически реализман дуьххьарлера произведени» аьлла. ХӀинцалера критикаша вон критика йинехь а, цуьнан дика агӀонаш а билгалйохуш, иза йисина Горькийн уггаре а гӀарабевллачу произведенех цхьаъ, дика рецензи йелира «The Spectator» газето 2016 шарахь. Басинский Павела цунах олу «керла Инжил йаздан гӀертар» а, «къийсаме, амма самукъане произведени» а^[241].

1910 шо кхачале йазйина йолу Горькийн коьрта произведенеш дукха хьолахь критика йо, персонажийн детале психологин сурт хӀотто ца хаарна а, турпалхойн кхиар гайтарна а, тӀех сов тенденци йолуш хиларна а. Амма «Окуровн гӀала» дийцар тӀера дӀадолош, Горькийс йаккхий произведенеш «центрипетальни» романаш санна а йоцуш, дуккха а йаххьаш йолу хроника санна кхуллу^[242]. Произведенийн тенденциалла а лахло: «Окуровн гӀала» зорбане йаьллачул тӀаьхьа цхьаболчу критикаша дийцира Горькийс «партин тенденци» йухатохарх лаьцна. Цхьаболчара хӀинца а лорура, «социал-демократ» Горький «Горького-буржуа» хилла дӀа а ваьлла, национализме верза. М. С. Королицкийс «Кожемякин Матвейн дахар» романах лаьцна йаздина ма-хиллара, Горькийн дуьнене хьежам хийца ца белахь а, «социал-демократин шовкъийн» а, «доктринеризман» а меттана гучудолу «цхьана тайпана машаран синхаам, цу ирачу произведенин синхаамна дуьхьал^[243]…» Корней Чуковскийс йаздора, Окуров тӀера дӀа а волавелла, Горькийс нисдина шен хьалха хилла исбаьхьаллин кхачамбацарш, шайна йукъахь «цкъа а бохург санна афоризмашца къамел ца до цара» бохург а долуш. Пафос хийцайаларх лаьцна аьлча, Чуковскийс иза кхетадо 1890-гӀа шерашкахь индивидуалистийн позицех коллективистийн позицешка чаккхенгахь хийцадаларца. Цо шен керла произведенеш гергарчу барамехь йозу «Разрушение личности» статья арайаларца: цунна хетарехь, Бурмистровн вастехь, Горькийс критика йо хьалха ша «телхинараш» а, Соколов а васташкахь илли аьлла идеалашна, «нигилистически индивидуалистически» аьлла. Цул сов, Чуковскийс йаздо, Горькийс критика йо «халкъан а йоцуш, хулиган-буржуазни» оьрсийн революцина, цуьнан эшаман бахьанаш цунна го цу индивидуализмехь а, «кхин цхьа а революци хила йиш йацара оцу нахана йукъахь, хьашташа хьийзош, охьатаӀийна, йетташ». Луначарскийс оццу хенахь йаздора, Горькийс ницшенан позицеш марксистийн позицешца хийцина аьлла^[244]. Амма Святополк-Мирскийс кхидӀа а критика йо Горькийна, иза диалогца тӀех сов вуьзна ву, гӀуллакх ца деш ву аьлла^[236].

Цуьнан произведенеш алсамйовлура автобиографин кепехь. 1913—1917 шерашкахь цо йазйира «Бералла» а, «Халкъана йукъахь» а автобиографин романаш, ткъа иштта «Русехула» цӀе йолу дийцарийн цикл, Горькийн къоналлехь Россехула леллачу дагалецамашна тӀехь. Критикаша, «Русехула» дуьйцуш, билгалдаьккхира Горькийн «социал-демократийн схема» тӀехь толам баккхар, билгалдаьккхира социалан протест а, оьрсийн дахаран хала сценаш йовзийтар а цхьаьнакхетар, цуьнца цхьаьна дахар чӀагӀдеш, оптимистийн пафос а, «дийцарийн турпалхой къийсалуш бац, амма дахарехь ца беха»^[245]. Замятин Евгенийс дийцарехь, «Русехула» киношна тӀаьхьа бен ца хилира Горький «сийлахь реалист»^[227].

Бераллин пафосах лаьцна дуьйцуш, Чуковскийс йаздо: «Цхьана дашца аьлча, Горькийн дерриге а дуьнене хьежамаш оцу цхьана догман бух тӀехь бу: адам йазва йолуш кхоллам бу, цуьнан йазванаш дарбане йан йеза, хӀунда аьлча, оцу угӀуш, велхачу заьӀапхочул деза хӀума дац дуьненахь… Ма чеховски, евангелистски синтем кхаьчна оцу уггаре а гӀовгӀанечу поэто! Нагахь санна цо шен хьалха хилла гӀаттам дӀатеснехь, иза нийсса къийсаман дуьхьа, кхоллараллин, самукъанечу белхан дуьхьа хилла… Къинхьегамца дуьне кӀелхьардер ду…»^[244]. Святополк-Мирскийс шен автобиографех лаьцна йаздо: «Оцу произведенешкахь Горький реалист ву, воккха реалист ву, эххар а романтизман, тенденциизман, догман хьарамлонах паргӀатваьлла. Эххар а объективан йаздархо хилира иза… Горькийн автобиографин серехь гойту дуьне ирча, амма сатийсам боцуш дац — серло, хазалла, къинхетам — адамалла кӀелхьарайаккха йиш йолуш а, хила йезаш а йолу дарбане мӀаьргонаш йу».

1907-1916-чу шерашкахь драматург санна а хийцавелира Горький: оцу хенахь пьесаш йазйора, «керла тайпа мелодрама» кхолла гӀертара. Л. А. Спиридоновас йаздо, «1907-1916-чу шерашкахь йукъараллин-политически драматургин метта Горький керла драматикин кеп кхолла гӀоьртира, иза мелодрамах къаьсташ йара цу чохь гӀаттийначу философски а, идейни а хаттарийн серьезностьца: адамах а, цуьнан дахаран маьӀнех а лаьцна, ийманах а, цатешарх а, бакъдолчух а, аьшпех а, бакъйолчу а, хийцалуш йолчу а мехаллех а, гуманизмах а, ницкъбарх а, стеган дахаран позицехь пассивалла а, жигаралла а»^[246].

«Полька» сайтан редакторша «Воккха стаг» цӀе йолу пьеса Горькийн башха произведени лору^[247].

Октябран революци хиллачул тӀаьхьа пессимист хилла Горький дозанал арахьа вахара. Оцу хенахь Горькийна хааделира шен йозанан кеп хийца йезаш хилар: «Со тӀех йийсаре лаьцна церан арахьара тамашийна хиларо, оцу хӀумано сох дийцархо во, талламхо воцуш… адаман синан къайленех, дахаран къайленех». Оцу хенахь иза герга веара модернистийн боламна: революцин тӀаьхьарчу муьран произведенешкахь билгалйоху модернизмна а, авангардна а гергара приемаш^[175][248], цара билгалдоккху Достоевскийн тӀеӀаткъам а, адамийн психологица шовкъ кхуьуш хилар а. Горькийн уггаре а экспериментальни произведенех цхьаъ йу чекх ца йаьлла «ГӀан» дийцар.

1923 шарахь араелира «Записки из дневника. Воспоминания» цӀе йолу автобиографически дийцарийн цикл, иза Святополк-Мирскийс Горькийн тоьллачех произведенех лерина^[236].

Горькийн кхоллараллин лехамашкахь хьалхарчу жамӀех цхьаъ дара «1922-1924 шерашкахь дийцарш» цӀе йолу дийцарийн цикл. Циклан коьрта агӀо йу, Быковс йаздарехь, «История необычного» а, «Отшельник» а, цигахь Горькийс шен кхоллараллехь цхьаъ бен йоцучу хенахь хьахийна Россехь граждански тӀеман тема. Октябран революци а, цул тӀаьхьа хилла граждански тӀом а киншки тӀехь гойту йукъара, нийса рационализацин а, деградацин а хиламаш санна, метафораш санна, хьалхалера а, къиза а хиллачу инзаре а, адамаллин а хилла феноменаш лахдаран^[249].

1925 шарахь араелира «Артамоновн гӀуллакх» роман, тайп-тайпана рецензеш а луш. Иза йешначул тӀаьхьа Святополк-Мирскийс шен Горькийх йолу ойла вуно дикачу агӀор хийцира, цуьнца Росси йухавоьрзу, роман Обломовца а, ГоловлёвгӀеран доьзалца а цхьана могӀаре хӀоттош. Цуьнца цхьаьна романан критика йира «сатийсам боцуш» хиларна а, (РАПП-н советан критикехь) авторан «тоъал революционни йоцу» позици хиларна а. Роман лаккхара мах хадийначу заманхойх цхьаъ вара Пастернак Борис. Куприяновс роман лору «оьрсийн литературин уггаре а йаккхийчу произведенех цхьаъ»^[250] ткъа романехь дӀахьош йолу психологин таллам а, «психоанализ а» билгалйоккху, иштта мах хадабо «меттан, турпалхошца болх баран бараман, деталашна тӀе тидам бахийтаран, ритман, сюжет хӀотторан кепийн»^[235].

Шен дахаран тӀаьххьарчу 11 шарахь (1925—1936) Горькийс йазйира шен уггаре йоккха а, тӀаьххьара а произведени — «Клим Самгинан дахар» роман, иза гойту оьрсийн интеллигенци заманан хийцамийн муьрехь. Роман чекхйаллалц чекхйаьлла йоцуш йисира, делахь а, иза литературин Ӏилманчаша тӀеоьцу йуьззина произведени санна, оьшуш йолу, Быков Дмитрийс дийцарехь, оьрсийн XX бӀешо кхето а, кхета а луучу муьлххачу а стагана йеша^[251]. Роман 1988 шарахь Титов Виктора кино йаьккхира, советан театрашкахь спектаклашна бух хилира. Экспериментан техника хьалха йу «Клим Самгинан дахарехь», иза наггахь ма-дарра дуьйцу модернистийн произведени санна.

• вина меттиг — хетарехь, 1871 шеран гурахь — Каширинан усадьба — Ковалихинская урам, 33;
• 1871—1872 — Каширин цӀа — Поштан съезд, 21;
• 1872—1876 шерашкахь — В. В. Каширин цӀа — Короленкон урам, 42;
• 1877—1878 — Слободское Кунавинское йуьхьанцарчу классийн школа — Коммунистически урам, 77;
• 1878 шарера 1880 шеран гурахь кхаччалц — Л. М. Порхуновн цӀа — Максим Горькийн урам, 74;
• 1880—1882 шерашкахь — В. С. Сергеевн квартира Гогинан цӀахь — Звездинкин урам, 11;
• 1896 шеран 2 сентябрь — 1897 шеран январь — А. Ф. Гузееван цӀа — Нижегородская урам, 12;
• 1898 шеран 16 мартера 7 май кхаччалц — Большакован цӀа — Ильинская урам, 68-б;
• 1898 — Карташевн цӀа — Тийна урам, 3;
• 1898 шо чекхдолуш дуьйна 1900 шеран март кхаччалц — Курепинан цӀа — Горькийн Максиман урам, 82;
• 1900—1901 — В. М. Лемкен имениен Ӏаламан гӀишло — Короленкон урам, 11;
• 1902—1904 — Н. Ф. Киршбауман цӀа — Семашко урам, 19.

• 1895 шеран май — декабрь — Д. С. Кишкинан цӀа — Степан Разинан урам, 126
• 1895 шеран декабрь — 1896 шеран май — А. У. Лялина квартира — Куйбышевн урам, 91

• 1899 шеран сентябрь — Трофимовн цӀахь В. А. Поссе квартира — Надеждинская урам, 11;
• 1901 шеран февраль — гурахь — Трофимовн цӀахь В. А. Поссе квартира — Надеждинская урам, 11;
• 1902 шеран ноябрь — К. П. Пятницкийн петар дукхахйолчу цӀийнехь — Николаевскан урам, 4;
• 1903—1904 шеран гурахь — К. П. Пятницкийн петар дукхахйолчу хӀусамехь — Николаевская урам, 4;
• гуьйре 1904—1906 — К. П. Пятницкийн квартира дукхахйолчу цӀийнехь — Знаменская урам, 20, кв. 29;
• 1914 шеран март беттан йуьххьехь — 1921 шеран гурахь — Э. К. Барсова — Кронверкан проспект, 23 шо;
• 1928 шеран 30 август — 7 сентябрь, 1929 шеран 18 июнь — 11 июль, 1931 шеран сентябрь чекхйолуш — «Европейский» отел — Ракован урам, 7.

• Отель Квисисана — 1906 шеран 2 ноябрехь дуьйна;
• Вилла Блезус (Сеттани) — 1906 шеран ноябрь чекхболуш дуьйна 1909 шеран февраль чекхболуш кхаччалц Ленин веара Капри 1908 шеран апрелехь, Горькийца цхьана кӀиранах Ӏийра оцу виллехь. Цунна кӀел Ленинан хӀоллам хӀоттийра 1970 шарахь, хӀинца цу вилла чохь йу Villa Krupp отел.
• Вилла Спинола (Беринг) — 1909 шеран март баттахь дуьйна Горький вехаш вара Вилла Спинола (Пьяццетта Чезаре Баттисти, 4). И вилла немцойн лоьран Беринг Эмилан долахь йара. ЦӀен, кхаа гӀат долу вилла чохь йара Каприн школа;
• Вилла Серафина (Пьерина) — 1911 шеран февралера 1913 шеран декабрь кхаччалц.

• Соррентонна гергахь Сант’Аньелло — 1924 шеран апрелехь дуьйна;
• Вилла Сорито (ил Сорито) — 1924 шеран ноябрехь дуьйна — Соррентон йистехь.

• Сочинения: В 3 т. — Санкт-Петербург: Знание, 1900
• Горький М. Очерки и рассказы. — Изд. 1-е. — Санкт-Петербург,. «С. Дороватовского и А. Чарушникова», два тома, 1898.
• Горький М. Очерки и рассказы. — Санкт-Петербург, «С. Дороватовского и А. Чарушникова», 1-й том, испр. и 2-й том испр. и доп.- 2-м изд, 3-й том — 1-м изд., 1899
• Собрание сочинений: В 22 т. — [Москва; Петроград]: Гос. изд-во, [1924—1929] (Пг.: тип. Печатный двор)
• Максим Горький. Собрание сочинений в двадцати четырёх томах. — М.: ОГИЗ, 1928—1930.
• Максим Горький. Собрание сочинений : в 30 т. — М.: Государственное издательство художественной литературы, 1949—1956.
• Максим Горький. Полное собрание сочинений и писем. — М.: «Наука», 1968—наст время.
  • Художественные произведения в двадцати пяти томах. — М.: «Наука», 1968—1976^[254]

• • Варианты к художественным произведениям в десяти томах. — М.: «Наука», 1974—1982^[255]

• • Литературно-критические и публицистические статьи в ? томах. — М.: «Наука», не начато.
  • Письма в двадцати четырёх томах. — М.: «Наука», 1998—наст. время.^[256]

• 1899 — Фома Гордеев
• 1900—1901 — Трое
• 1906 — Мать (шолгӀа арахецар — 1907 шо). Шина декъах лаьтта роман^[257]

• 1925 — Дело Артамоновых
• 1925—1936— Жизнь Клима Самгина

• 1894 — Горемыка Павел
• 1900 — Мужик (чекхйалаза йисира, кхоалгӀа дакъа автор дийна волуш зорбане ца делира)
• 1908 — Жизнь ненужного человека
• 1908 — Исповедь
• 1909 — Лето
• 1909—1911 — Окуровскийн цикл (Окурован гӀала а, Кожемякин Матвейн дахар а)
• 1912 — Хозяин
• 1913—1914 — Детство
• 1915—1916 — В людях
• 1923 — Мои университеты

• 1892 — «Девушка и Смерть» (туьйранан поэма, зорбатоьхна 1917 шеран июлехь «Новая жизнь» газетехь)
• 1892 — «Макар Чудра»
• 1893 — «Емельян Пиляй, Дед Архип и Лёнька»
• 1894 — Старуха Изергиль, Челкаш, Однажды осенью, Мой спутник
• 1895 — Ошибка, Вывод, Песня о Соколе (прозехь поэма)
• 1896 — Меланхоли ю. Дуьххьара зорбатоьхна «Новое Слово» журналехь, № 9 а, № 10 а, июнь-июль, «Меланхолия (Страница из жизни мельника)» цӀе йолуш; Кавказехь талорхой — очерк дуьххьара зорбатоьхна «Нижегородский листок» газетехь, № 327, 1896 шо
• 1897 — «Бывшие люди», «Супруги Орловы», «Мальва», «Коновалов», «Озорник», «Скуки ради»
• 1898 — «Варенька Олесова», «Проходимец»
• 1899 — «Двадцать шесть и одна», сборник «Очерки и рассказы»
• 1901 — «Песня о Буревестнике» (прозехь поэма)
• 1903 — «Человек»^[258]
• 1906 — «Товарищ!», «Мудрец»
• 1908 — «Солдаты»^[259]
• 1911 — «Сказки об Италии»^[260]
• 1912—1917 — «По Руси» (дийцарийн цикл)
• 1922—1925 — «Рассказы 1922—1924 годов» (дийцарийн цикл)
• 1924 — «Заметки из дневника» (дийцарийн цикл)
• 1929 — «Соловки» (очерк)

• 1901 — «Мещане»
• 1902 — «На дне»
• 1904 — «Дачники»
• 1905 — «Дети солнца». Драма 4-х ардамехь^[261]

• 1905 — «Варвары». 1905-чу шеран аьхка Петарбухана гена йоццуш йолчу Куоккалехь дачехь йаздина. Дуьххьара зорбатоьхна 1906 шарахь арайаьллачу «Хаарийн» йукъараллин гуларан, иссалгӀа тептар, Петарбух, 1906 шо, ткъа шакъаьстина том санна арахийцира Дица. Дуьххьара иза хӀоттийра 1906 шарахь Россехь (Екатеринбургехь, Курскехь, Луганскехь, кхин а) губернан театрашкахь а, Берлинехь а. 1907 шарахь иза хӀоттийра Петарбухахь Современни театрехь а, Керла Васильевски гӀайренан театрехь а.
• 1906 — «Враги»
• 1908 — «Последние»
• 1910 — «Чудаки»: Сценаш^[262]
• 1910 — «Встреча» («Дети»)
• 1910 — «Васса Железнова» (2-гӀа арахецар — 1933 шо; 3-гӀа арахецар — 1935 шо)
• 1913 йа 1914 — «Зыковы»
• 1913 — «Фальшивая монета». Пьеса дуьххьара араелира 1913 шарахь, дуьххьара шакъаьстина книга санна арахийцира Книгас 1927 шарахь, иза йуха а редакци йира Горькийс 1926 шарахь, И. П. Ладыжниковс Берлинехь зорбане йаккха лерина.
• 1915 — «Старик» (1919 шеран 1 январехь хӀоттийна Пачхьалкхан академически Малин театрехь; зорбатоьхна Берлинехь)^[263]
• 1916 — «Яков Богомолов» (чекх ца йаьлла, автор дӀакхелхинчул тӀаьхьа 1941-чу шарахь арайаьлла, цуьнан буха тӀехь А. Рум йаьккхина «Хьалхе стаг» цӀе йолу фильм)
• 1920 — «Работяга Словотеков»
• 1930—1931 — «Сомов и другие»
• 1931 — «Егор Булычов и другие»
• 1932 — «Достигаев и другие»

• 1906 — «Мои интервью», «В Америке» (памфлеташ)
• 1912 — Фельетон. Начало рассказа // Сибирская торговая газета. № 77. 7 1912 шеран апрель. Тюмень (йуха зорбатоьхна «Мысль» (Киев)).
• 1917—1918 — йазамийн цикл «Несвоевременные мысли» «Новая жизнь» газетехь (1918 шарахь иза къаьстина арахецна^[264])
• 1919 — Лев Толстойх лаьцна дагалецамаш^[265]
• 1922 — Оьрсийн ахархойх лаьцна, йаззам^[266]

Цо йуьхьарлаьцна «Заводийн а, заводийн а истори» (ИФЗ) киншкаш серий кхолларан инициатива, ткъа 1933 шарахь цо хьалхатеттира инициатива революци хилале хьалха хилла «Тамашийна адамийн дахарш» цӀе йолу серий денйан, иза йара Европехь дуьххьарлера универсалан библиографин гулар, арахийцира 1890—1915 шерашкахь уггаре а йоккхачу Ф. Ф. Павленковс аьлла.

Иштта цу шерашкахь гучуевллачу лакхарчу педагогически зеделларг дуьйцучу хӀокху киншкашна редактор вара А. М. Горький:

• Погребинский, М. С., «Халкъан завод». Москва, 1929. — хӀетахь гӀарайаьллачу Большево къинхьегаман коммунин гӀуллакхех лаьцна, цунах лаьцна йаьккхира «Дорога к жизни» фильм, цо хьалхара совгӀат даьккхина Венецехь хиллачу 1-чу дуьненайукъара кинофестивалехь (1932)^[267].
• Макаренко А. С. Педагогическая поэма. М., 1934 г.^[268].

ТӀаьххьарниг арайаларо а, кхиамо а доккхачу декъанна къастийра А. С. Макаренко, цуьнан шуьйра гӀаравалар а, вовзар а, йуьхьанца Советан пачхьалкхехь, тӀаккха дерриг а дуьненахь.

Горькийн педагогически гӀуллакхашна йукъахь дара доттагӀаллин тидам а, тайп-тайпана (уггар хьалха гӀиллакх-оьздангаллин а, кхоллараллин а) гӀо-накъосталла а, цо иза дира тайп-тайпанчу бахьанашца шена тӀебаьхкинчу дуккха а шен заманхошна, шайна йукъахь къона йаздархой а болуш. ТӀаьххьарчарна йукъахь Макаренко хилла ца Ӏаш, В. Т. Юрезанский а вара^[269].

Максим Горький поштан маркаш тӀехь гойтуш ву:

Максим Горький поштан маркашна тӀехь

2018-чу шарахь ФГО-но Российн пошто йаздархо вина 150 шо кхачарна лерина поштан блок арахийцира.

• 1988-чу шарахь ССРС-с йаздархо вина 120 шо кхачарна лерина 1 сом ахча арахийцира.
• 2018-чу шарахь, йаздархо вина 150 шо кхачарна лерина, Российн банко арахецна «Российн билгалбаьхна нах» цӀе йолчу серийн дагалецаман детин ахча, 2 сом номиналан барам болуш.

• Алексей Лярский («Горькийн бералла», «Нахехь», 1938 шо)
• Николай Вальберт («Сан университеташ», 1939)
• Павел Кадочников («Яков Свердлов», 1940, «Педагогин поэма», 1955, «Пролог», 1956)
• Николай Черкасов («Ленин 1918 шарахь», 1939, «Академик Иван Павлов», 1949)
• Владимир Емельянов («Аппассионата», 1963; «Штрихаш В. И. Ленинан портретна», 1969)
• Алексей Локтев («Русехула», 1968)
• Найджел Давенпорт / Nigel Davenport («Чеховера са безамца» / «From Chekhov with Love» (1968)
• Афанасий Кочетков («Иштта дуьненчу долу илли», 1957, «Маяковский иштта волавелла …», 1958, «Шен кӀуркӀаман чекх», 1965, «Тешамашина Иегудиил Хламида», 1969, «КоцюбинскгӀеран доьзал», 1970, «ЦӀен дипломат. Красин Леонидан дахарера агӀонаш», 1971, «Тешам», 1975, «Со актриса йу», 1980)
• Фёдор Сухов («Вайниш бовза!», 1985)
• Валерий Порошин («Халкъан мостагӀ — Бухарин», 1990, «Скорпионан билгалонна кӀел», 1995)
• Илья Олейников («Анекдоташ», 1990)
• Алексей Федькин («Импери кхерамехь йу», 2000)
• Алексей Осипов («Са Пречистенка», 2004, «Савва Морозов», 2007)
• Николай Качура («Есенин», 2005, «Троцкий», 2017)
• Александр Стёпин («Цуьнан сийлаллин къайлаха гӀуллакх», 2006)
• Георгий Тараторкин («Шовкъе йийсарехь», 2010)
• Дмитрий Сутырин («Маяковскийс аьлла. Ши де», 2011)
• Андрей Смоляков («Орлова а, Александров а», 2014)
• Денис Карасёв ("Феррарин легенда ", 2019)
• Роман Ладнев («Шаляпин», 2023)