Оьрсийн меттан версиБашха проекташ
Мотт хийца
РУВИКИ-Х ЛАЬЦНА

Чебоксара

Чебокса́ра[4] (чуваш. Шупашкар) — Россера гӀала, Чувашин Республикин коьрта гӀала, Ийдалан чу Чебоксарка эрк кхетачуьра аьтту берд тӀера эркан порт[5]. Чебоксары гӀалин гуо кхуллу.

СовгӀат дина Къинхьегаман ЦӀечу Байракхан орденца, Российн Федерацин сийлахь цӀе «Къинхьегаман доьналлин гӀала» лелайо (2021 шарахь дуьйна)[6].

Этимологи

"Чебоксар" цӀе йелла йуьртанна 1469 шарахь Чебоксарка эркан цӀарах, цуьнан хьостехь йу гӀала. Амма кхин а бакъ долчух тера тера теори йу, гӀала кхоьллина 1236 шарахь, цӀе тиллина Средни Сувар (чуваш. Вӑта Сăвар). XX бӀешо долалуш чӀагӀйелла дукхаллин терахьера цӀе — Чебоксары[7].

Истори

Коьрта йаззамаш: Чебоксарын истори, Чебоксарын волость

ГӀала кхолларан истори

Профессора В. Ф. Каховскийс йина экспедицин археологин ахкарш ма гайттара, Чебоксарин меттигехь гӀалин тайпана меттиг кхоллайелла XIII—XIV бӀешераш къаьстачу хенахь, оцу меттигехь хилла булгарин-чувашийн йуьрт[8].

Венецианхойн ПициганигӀеран Францискан а, Доминикин а 1367 шеран доккхачу картин тӀехь, кхоалгӀачу картин 1375 шеран Каталонин атлас тӀехь Чебоксарын меттана йиллина цӀе йоцу гӀала. 1459 шеран картин тӀехь, иза хӀоттийна Фра Маурос португалин паччахьна Альфонс V цуьнан бух бук хин а хьалхара карташ тӀехь, Чебоксарын меттигехь йу гӀала Веда-Суар (чуваш. Ватă Сăвар. оьрс. Средни Сувар)[9].

Оьрсийн куьйгайозанаша хьахайо Чебоксараш, ийдалан новкъара дика йевзаш йолу йуьрт санна цигахула майхь 1469 шарахь баьчча Руно Иван Дмитриевич Казань йаккха вахарна: «…буьйса йаьккхира Чебоксарехь, ткъа цигара дийнахь-бусий ихира, Казане кхечира са тоссуша…»[10]. Географа Е. М. Поспеловс дийцарехь, йозанан хьосташкахь 1469 шарахь дуьйна гӀалин цӀе хьахайо цхьаллин терхьехь — Чебоксар[11]).

ГӀала йаран муьраш

undefined
undefined

Хьалхара мур дӀалоцу 1555-гӀа шо кхаччалц болу мур. Шира гӀала хилла Чебоксарка эркан хикхоченахь, цуьнан шина а бердаца. Цу заманан цхьа а архитектуран хӀоллам ца бисина. ГӀишлош ца йевза археологин карийначу хӀуманех бен. ЦӀенош дечигах дина дара. Археологашна карийна нийса кибирчигаш, дукхах долчу хьолехь, лаьтта бухара а, чоьхьара а пешаш еш бен лелош ца хилла.

Оьрсийн Ӏедало Чебоксарашкахь дечиган кремль йаро болийра гӀала йаран шолгӀа мур, иза бахбелира XVII бӀешо йуккъе даххалц. И мур иштта бу дечиган архитектурин мур.

ГӀаланаш-вежарий

Чебоксарын йу вежарийн йукъаметтигаш йолу 8 гӀала[12]:

ГӀаланаш-накъостий

ГӀалин сийлахь гражданаш

Хьажа кхин а

Билгалдахарш

  1. ↑ Чебоксары.: Большая Российская Энциклопедия. ТӀекхочу дата: 2020 шеран 6 сентябрь. Архивйина 2021 шеран 31 августехь
  2. ↑ Генеральный план Чебоксарского городского округа. Положение о территориальном планировании. (стр. 17, таб. 2.2.1.)
  3. ↑ https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Сhisl_MO_01-01-2024.xlsx
  4. ↑ Карасаев А. Т., Мациев А. Г. Русско-чеченский словарь. — Грозный, 1978. — С. 126. — 728 с.
  5. ↑ Горячко М.Д., Павлинов П.С. Чебокса́ры / председ. Ю.С. Осипов и др.. — Большая Российская Энциклопедия (в 30 т.). — Москва: Научное издательство «Большая российская энциклопедия», 2017. — Т. 34. Хвойка - Шервинский. — С. 420—421. — 797 с. — 35 000 экз. — ISBN 978-5-85270-372-9.
  6. ↑ Указ Президента Российской Федерации от 20.05.2021 № 304 "О присвоении почетного звания Российской Федерации «Город трудовой доблести». ТӀекхочу дата: 2021 шеран 21 май. Архивйина 2021 шеран 21 майхь
  7. ↑ Поспелов, 2002, с. 458.
  8. ↑ Краснов Ю. А., Каховский В. Ф. Средневековые Чебоксары: материалы Чебоксарской экспедиции 1969—1973 гг. М.: Наука, 1978.
  9. ↑ Иванов Е.И. Старые Чебоксары. — Чувашское книжное издательство, 2015. — С. 6. — 143 с.
  10. ↑ Полное собрание русских летописей, т. VI. СПб.: Типография Эдуарда Праца, 1853.
  11. ↑ Поспелов Е. М. Географические названия России. М.: Книжная находка, 2003.
  12. ↑ Города-побратимы г. Чебоксары // Официальный сайт города Чебоксары.
  13. ↑ Межмуниципальное сотрудничество Архиван копи 2019 шеран 14 майхь дуьйна Интернетан архив#Проекташ Внешние связи — официальный сайт администрации города Красноярска(оьр.)(ингалс.)(нем.)

Литература

Хьажоргаш

Кхин дӀа темана тӀехь

Категореш