Оьрсийн меттан версиБашха проекташ
Мотт хийца
РУВИКИ-Х ЛАЬЦНА

ССРС йаздархойн барт

ССРС йаздархойн барт — ССРС говзанчийн йаздархойн кхоллам.

Хьалхара истори

1917 шеран Сийлахь-Йоккха Октябран социалистийн революцил тӀаьхьа йукъараллехь хиллачу радикалан хийцамо бахьана дира керла, революцин говзалла кхолла, ширачу, «буржуазин» говзаллин дуьхьал. Интеллигенцина Ӏедалца цхьаьнаболхбаран хаттаро баккъалла а дӀадерзадора дахаран а, денна долчу дахаран а хаттарш, цуьнан бахьана хилира Петроградехь революци хилале хьалхара кхоллараллин интеллигенцин масех цхьаьнакхетаралла кхоллар: исбаьхьаллин литературин белхалойн союз (1918—1919), Йаздархойн цӀа (1918—1919), арахецаралла «Дуьненан литература» (1918—1924), Йерригроссийн йаздархойн барт (1920-1932)[1]. Цаьрца цхьаьна махкахь кхоьллира пролетарин йаздархойн кхолламаш (РАПП а, кхин йерш а).

Цуьнца цхьаьна, 1930-гӀа шераш йуккъе дахча, йаздархой йукъараллин могӀанашкахь луьра декъадалар — пролетарин, ахархойн, некъахо, бартхо — кхин догӀуш дацара 1920-чу шеран кхолламийн бакъдолчу чулацамца пролетарийн йаздархойн организацешкахь хилла боцу йаздархой: К. Федина, М. Шолохов, А. Толстой, Л. Леонов, М. Шагинян, П. Тычин, Л. Киачели, Г. Ибрагимов, М. Гафури иштта кхиберш а. Уьш «некъахойн могӀаршка» баьхна, кхерам боцуш а бацара[2].

Партин сацам

1932-чу шеран 23-чу апрелехь ЙКП(б) ЦК Политбюро «Литературин-исбаьхьаллин вовшахтохараллаш йухаметтахӀитторан хьокъехь» цӀе йолчу сацамо керла мур билгалбаьккхира пачхьалкхан а, йаздархойн а йукъаметтигашкахь. Цу тӀехь йаздина дара, махкахь «пролетарин литературин а, исбаьхьаллин а кадраш кхиа аьтто баьлла, заводашкара, фабрикашкара, колхозашкара керла йаздархой а, исбаьхьачаш а гучубевлла», цундела «лелаш йолчу пролетарин литературин а, исбаьхьаллин а организацешна (ВОАП, РАПП, РАМП , и.дӀ.кх.а) хуьлуш йу хӀинцале а готта, исбаьхьаллин кхоллараллин ладаме мах хадо новкъарло йеш». «Оцу хьоло кхерам кхуллу оцу организацеша социалистийн гӀишлошйаран декхаршна гонаха советийн йаздархойн а, исбаьхьалхойн а уггаре а йоккха мобилизацин «гӀирсах» гонан изоляци кхиоран, вайн заманан а, 1990-чу шеран а политикин декхарех дӀакъастаран гӀирсе йерзоран, социалистийн гӀишлошйарца синтем болуш йаздархойн а, исбаьхьлчийн а ладаме тобанаш»[3].

Кховдийра дӀайаха йекъайелла литературин-исбаьхьаллин кхолламаш, кхолла йукъара кхоллараллин берташ агӀонашкахула (йаздархойн, композиторийн, исбаьхьалчийн, кхечеран)[3].

Гуламан кечам

1932 шеран 17 майхь ЙКП(б) ЦК Оргбюрос тӀечӀагӀбира РСФСР советийн йаздархойн оргкомитетан бертан хӀоттам, сацам бира иштта комитеташ а кхечу республикашкахь. А. М. Горький хаьржира союзан оргкомитетан сийлахь председатель. Хин болу бертан куьйгаллин меженаш а, устав а чӀагӀдархьама кхайкхира советийн йаздархойн I гулам[4].

Инициативан тобанан дуьххьара белхан цхьаьнакхетар хилира А. М. Горькийн квартирехь, цигахь бара йаздахой тай-тайпана гараш долуш[5].

1932-чу шеран октябрь беттан 20-чу дийнахь коммунистийн йаздархошца цхьаьнакхетар хилира. Цигахь И. Сталина бакъдира керла йаздархойн организаци кхолла езаш хилар: «Аш [рапповцаша] шайн берш хьалхатеттира, хестош бара, наггахь уьш барамал сов а, дикачу агӀор а боцуш, хьалхатеттира, шайн тобанех боцу яздархой тийна латтабора, хьийзабора, уьш вайн организацина тӀеозош, царна кхиа гӀо деш ца Ӏаш... Нийсса шуна уллохь, цхьаммо а куьйгалла ца деш, цхьаммо а ца лелош, партийни боцучу йаздархойн хӀорд кхиъна, алсамбевлла гӀо дина, муьлш бара хӀусам йоцуш"[5].

Дуьххьарлера повестка тӀера материалаш а, учредительни документаш а кечдина оргкомитетан ЙКП(б) фракцин секретара И. Гронский. Цамгар бахьана долуш болх сецча, цуьнан метта хилира А. Фадеев, ткъа цунна гӀо дан секретариат йукъа валийра, В. Ставский. «Социалистийн реализмех» лаьцна йаззам, йазбина Юдина А. Фадеевца цхьаьна, гулам кечбарехь уггаре а мехала ойлан мур хилла дӀахӀоьттира. ЙКП(б) ЦК Политбюро теллина, чӀагӀйина 1934-чу шеран 6-чу майхь, цул тӀаьхьа «Бакъдерг» зорбане йаьккхина[4].

Кхоллар а, устав а

Файл:Всесоюзный съезд советских писателей.jpg
I советийн йаздархойн йерригсоюзан гулам

Барт кхоьллина 1934 шарахь ССРС йаздархойн хьалхара гуламехь, Политбюрон ЙКП(б) резолюцица нийса а догӀуш, кхайкхина 1932 шеран 23 апрелехь «Литературин а, исбаьхьаллин а вовшахтохараллаш меттахӀитторах лаьцна». Гулам дӀабахьаран хан масийттазза тӀаьхьатеттира, шайна йукъахь А. М. Горькийн кӀант Максим 1934 шеран 11 майхь дӀакхалхар бахьана долуш а, эххар а къобалдира 15 августехь дӀайахьа[4].

Нийсархойн мах хадор

Владимир Богомолов:

Накъостийн террариум[6].

Василий Белов:

Кхолламо туьйхира со йаздархойн бертах. Нагахь иза ца хиллийхьара, муха хӀуттур вара со Литинституте? Со хӀотто гӀиртира комсомолан организацин секретарь. Со реза ца хилира. Сан метта хӀоттийра Марченко Слава. Йаздархойн берто кхолламаллин агӀора суна чӀогӀа гӀодора. Иза йоцуш суна ши совгӀат лур дацара. Со дукха йаздархошца зӀенехь вара. Боккха дагахьбаллам бу, Союз йоьхна цаьрца зӀе дӀайаьлла[7].

Адрес

ССРС йаздархойн бертан урхалла дара адресца Поварски урам, 52/55 («РостовгӀеран цӀа»), хӀинца кхузахь лаьтта Йаздархойн бертийн дуьненайукъара йукъаралла.

Билгалдахарш

  1. ↑ Татьяна Алексеевна Кукушкина. Всероссийский Союз писателей (Петроградское отделение). Период становления. 1920-1923 гг.(оьр.) // Институт русской литературы РАН : Автореферат кандидатской диссертации. — Санкт-Петербург, 2008.
  2. ↑ Ломидзе, Г. Дорога к единству. Вопросы литературы (1984 шеран 1 август). ТӀекхочу дата: 2021 шеран 10 январь.
  3. ↑ 1 2 Каганович, Л.М. Сталин, И.В.: "О перестройке литературно-художественных организаций". www.hist.msu.ru. Политбюро ЦК ВКП (б) (1932 шеран 23 апрель). ТӀекхочу дата: 2021 шеран 10 январь.
  4. ↑ 1 2 3 Цитатийн гӀалат: <ref> тег нийса йац; кху :1 тIетовжаран йоза йаздина дац
  5. ↑ 1 2 Максименков, Леонид. Очерки номенклатурной истории советской литературы (1932–1946). Сталин, Бухарин, Жданов, Щербаков и другие. Вопросы литературы (2003 шеран 1 июль). ТӀекхочу дата: 2021 шеран 10 январь.
  6. ↑ Цит. по: Эд. Поляновский. «Я не уберу из книги ни единого слова».
  7. ↑ Цитатийн гӀалат: <ref> тег нийса йац; кху autogenerated1 тIетовжаран йоза йаздина дац

Литература

  • Справочник Союза писателей СССР / ред. К. В. Воронков, сост. Н. В. Боровская. — М.: Советский писатель, 1959. — 708 с. — 6000 экз.
  • Справочник Союза писателей СССР / ред. М. В. Горбачев, сост. Н. В. Боровская. — М.: Советский писатель, 1970. — 792 с. — 6000 экз.
  • Справочник Союза писателей СССР / ред. К. Н. Селихов, сост. В. К. Семенова. — М.: Советский писатель, 1976. — 768 с. — 10 000 экз.
  • Антипина В. А. Повседневная жизнь советских писателей, 1930—1950-е годы. — М.: Мол. гвардия, 2005. — 408 с.: ил.

Хьажа иштта

Хьажоргаш

Кхин дӀа темана тӀехь

Категореш