Гаджиев, Магомет Имадутдинович
Магоме́т (Магоме́д[1]) Имадутди́нович Гаджи́ев (1907 шеран 20 декабрь, Жима Мехьвела, ДегӀастанан АССР — 1942 шеран 12 май, Баренцан хӀорд[2]) — советийн тӀеман хӀордахо-хибухахо, 1941—1942 шерашкахь Къилбаседа флотан хибухахула лела кемийн бригадин 1-чу дивизионан баьчча. Советийн Союзан Турпалхо (23.10.1942, веллачул тӀаьхьа), 2-гӀа ранган капитан (30.07.1941)[3]. Советийн Союзан Турпалхо цӀе йелла хьалхара дагестанхо[4].
Биографи
Магомед Имадутдинович Гаджиев вина 1907 шеран 7 (20) декабрехь ДегӀастанан ГӀунибан кӀоштан Мегеб олучу даргинхойн эвлахь ахархочун доьзалехь[5][6][7]. Да, Имадутдин — жӀайхо[8][9][10] (кхечу версица — даргинхо)[11], куйш деш верг[12][13]; нана, Хурбиче[14] (Хурибича) — ГӀумухера гӀазгӀумке[15]. Оцу бахьнехь, Магомет Гаджиев шен къомах хилар къовсуш бара жӀайхой а, даьргӀой а, гӀазгӀумкий а[15][16]. Официалан документашкахь жӀайхо ву аьлла йаздина ду[9][10].
Берралла ГӀумухехь дӀадахана[15]. 1920 шеран апрелера 1922 шеран май кхаччалц ЦӀечу Эскарехь хилла. Къилбаседа Кавказехь граждански тӀеман тӀеман декъашхо хилла: 11-чу армин 28-чу кхолларан дивизин артиллерин дивизионан цӀеэскархо, 2-чу Москохан кхолларан бригадин зӀенан къаьсттина йолчу ротин телефонист, 2-чу Дагестанан кхолларан полкан пулемётан командин цӀеэскархо[3].
ТӀаккха хьаьшна стоьмаш кечден завод тӀехь болх бира[8]. 1925-чу шарахь чекхйаккхира ДегӀастанан хьехархойн техникуман ши курс[8].
ТӀеман-хӀордан флотехь ву 1925-чу шарахь дуьйна. ЕКП(б) декъашхо ву 1930-чу шарахь дуьйна[8]. 1931-чу шарахь чекхйаккхира М. В. Фрунзен цӀарах йолу ТӀеман-хӀордан училище. Ӏаьржа хӀордан хӀордан ницкъашка дӀахьажийра, оцу шеран февралехь «А-2» («Коммунист») подводни кема тӀехь минийн тӀеман декъан командир хӀоттийра. 1932-чу шеран майхь чекхйаккхира С. М. Кировн цӀарах йолу подводни кеманаш лелоран Ӏаморан отрядан подводни класс, «А-4» («Политработник») подводни кеман командиран комекчу хӀоттийра. 1933-чу шеран майхь—августехь ханна «Л-6» («Карбонарий») подводни кеман командиран декхарш кхочушдира, а августехь «М-9» подводни кеман командир хӀоттийра. 1934-чу шарахь Гаджиев «М-9» кеманца Геначу Малхбале дехьаваьккхира, цигахь Тийна океанан флотан юкъахь кхин а 2 шарахь цуьнан куьйгалла дира. 1936-чу шеран апрелехь иза «Щ-117» командир хӀоттийра, цуьнан куьйгалла дира 1937-чу шеран август кхаччалц, иза академие деша хьажжийнчу хенахь. ТӀеман кечам барна уггаре хьалхарчу а, дикачу а Тийна океанан подводникех цхьаъ хиларна, 1935-чу шарахь совгӀат дира Ленинан орденца[3].
1939-чу шарахь чекхйаккхира К. Е. Ворошиловн цӀарах йолу ТӀеман-хӀордан академи, оцу шеран сентябрехь Къилбаседа флоте дӀахьажийра, цигахь флотан штабан 2-чу декъан 2-чу бүжан хьаькаман дарж тӀеийцира. Советийн-финнийн тӀеман декъашхо ву. 1940-чу шеран октябрехь Къилбаседа флотан подводни кеманийн бригадан 1-чу дивизионан командир хӀоттийра[17].
Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀом Гаджиевс Къилбаседа флотехь тӀеийцира. 1941-чу шеран 30 июлехь цунна 2-чу ранган капитанан цӀе йелира. ТӀом болабелчхьана Гаджиеван дивизионо 12 тӀеман поход йира. Советийн терхьашца, 1942-чу шеран аьхке кхаччалц Гаджиев ша йукъахь а волуш мостагӀчун 10 транспорт хӀаллакдира[18][19][20]. Цо подводникан практикин юкъадаьккхира мостагӀчун транспорташ «К» тайпана кеманаш тӀехь хиллачу артиллерин герзашца хӀаллакйар (100 мм калибран 2 йоккха топ Б-24ПЛ а, 45 мм калибран 2 йоккха топ а). Цул совнах, Гаджиевс подводникийн ламасте юкъадаьккхира хӀорда тӀехь экипажо чинхойн толам баккхарна билгало йеш йаккхийчу тоьпех салют кхийсар. Оцу шинне а ламастан йуьхь цхьаьна хенна хилира: 1941-чу шеран 4 декабрехь конвойна тӀелеттачул тӀаьхьа, кема тӀехь комдив а волуш, «К-3» подводни кемана тӀелетира подводни кеманашна дуьхьал долу кеманаш. «К-3» хин буха хиира, цуьнан корпусан чу хи а доьдура, соляран лар а юьтура. Гаджиеван омрица «К-3» хин тӀе а елира, мостагӀчун кхаа ханан кеманна дуьхьал артиллерин тӀом баьккхира. Артиллерин дуэль 7 минутехь лаьттира. Оцу хенахь «К-3» кемано 100 мм калибран 39 снаряд а, 45 мм калибран 47 снаряд а кхоьссира. ТӀаьхье: «Uj 1403» кемано двигательш талхарна лодка тӀаьхьалецар сацийра, «UJ-1708» кема эккхийтира, иза хин буха дахара (50 хӀордахо хӀаллакхилира), а «UJ-1416» кеманна зен дира, иза тӀема юкъара дедира. 6 декабрехь тӀеман походера юхадеанчу «К-3» кемано дуьххьара йаккхийчу тоьпех салют кхийссира[21].
1942-чу шеран 12 майхь Гаджиев тӀехь волу «К-23» подводни кема конвойна тӀелетира, тӀаккха кеманаш лардеш хиллачу кхаа подводни кеманашна дуьхьал долчу кеманца тӀамна юкъавахара. Ницкъаш бовссар бара, хи буха а дахна дӀадаха гӀоьртина подводни кема, хин тӀехула соляран лар йуьтуш хиларна, «Uj 1109» боккхачу таллархочун кӀоргаллин бомбанашца хӀаллакдира. Магомет Гаджиевгара дешнаш ду олуш ду: «Подводни кема тӀехь санна цхьа а нисдалар дац цхьанхьа а, цигахь дерриге а йа тоьлу, йа хӀаллакхуьлу»[22]. И дешнаш пайхамаран хилира: «К-23» кема тӀехь хиллачех цхьа а дийна ца висира.
ТӀеман походаш
Йерриг шен походашкахь М. И. Гаджиев подводни кеман командиран гӀуллакхаш кхочушдийриг санна вара а, кеман тӀехь воккханиг а вара. Иза хӀорда чу вахара шен дивизионан йерриг кеманаш тӀехь, К-1 йоцург, цуьнан командир 3-чу ранган капитан М. П. Августинович вара, Гаджиев кхелхинчул тӀаьхьа 1-чу дивизионан командир хӀоьттина волу.
Йерриг Магомет Имадутдиновича тӀеман походашкахь кӀезиг йара аьлча 127 де-буьйса дӀадаьхьира цхьа шо кхачале, цо оцу хенахь чӀогӀа лакхара 0,39 оперативан гӀайгӀанан коэффициент ло.
| № | Кеман цӀе | Командир | Базин аравалар | Поход чекхйалар | Походан де-буьйса | ДӀайаздар |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | Д-3 | Константинов Ф. В. | 23.06.1941 | 04.07.1941 | 11 | Порсангер-фьорд |
| 2 | К-2 | Уткин В. П. | 07.08.1941 | 31.08.1941 | 24 | Тана-фьорд а, Бос-фьорд а |
| 3 | К-2 | Уткин В. П. | 07.09.1941 | 19.09.1941 | 12 | Вардё тӀе |
| 4 | К-23 | Потапов Л. С. | 28.10.1941 | 30.10.1941 | 2 | Киркенесана минаш йилла |
| 5 | К-21 | Жуков А. А. | 07.11.1941 | 21.11.1941 | 14 | Хаммерфест |
| 6 | К-3 | Малафеев К. И. | 21.11.1941 | 06.12.1941 | 15 | Хаммерфест |
| 7 | К-22 | Котельников В. Н. | 13.01.1942 | 01.02.1942 | 19 | Конгс-фьорд |
| 8 | К-21 | Лунин Н. А. | 11.03.1942 | 14.03.1942 | 3 | Йоькъан меттиг дӀайаьллачу Щ-402 гӀоьнна |
| 9 | К-21 | Лунин Н. А. | 21.03.1942 | 03.04.1942 | 13 | Нордкап маре |
| 10 | К-2 | Уткин В. П. | 09.04.1942 | 10.04.1942 | 1 | Мини тӀехь иккхинчу Щ-421 гӀоьнна |
| 11 | К-23 | Потапов Л. С. | 29.04.1942 | 12.05.1942† | 13 | Фуглё гӀайрене, тӀаккха 4-гӀа позици |
СовгӀаташ
- Советийн Союзан Турпалхо (23.10.1942, веллачул тӀаьхьа);
- Ши Ленинан орден (23.12.1935, 23.10.1942 — веллачул тӀаьхьа);
- ЦӀечу Байракхан орден (3.04.1943);
- «XX шо Белхалойн-Ахархойн ЦӀечу Эскарна» юбилейн медаль (22.02.1938).
Эс
- Советийн Союзан Турпалхочун сийдина тиллина Мурманскан областера Гаджиево гӀалин цӀе.
- Гаджиевохь а, Тверин а хӀолламаш хӀоттийна.
- Махачкала гӀалахь хӀоллам а, Мегеб эвлахь бюст а хӀоттийна[23].
- Цуьнан цӀе тиллина Махачкалара заводна.
- Цуьнан цӀе лелош ю Каспийн флотилин БТ-116 «Магомед Гаджиев» цӀе йолу коьрта тральщико[1]. ССРС-н ТӀеман-хӀордан флотан йукъахь «Магомед Гаджиев» цӀе йолу ши кема дара: хӀордан тральщик (1953—1958 шераш) а, 310 проектан подводни кеманийн лела база а (1956—1993).
- Цуьнан цӀе тиллина гӀаланашкара урамашна: Мурманскехь, Североморскехь, Полярнехь, Усть-Каменогорскехь, Хасавюртехь, Махачкалехь а.
- Цуьнан цӀе тиллина ДегӀастанан эвлашкара урамашна: Чинарехь[24], Геджухехь[25], Уллутеркемехь[26], Охли, Учкент, Шамхал-Термен, Апши, Советски, Стальски кхин а.
- Цуьнан цӀе тиллина подводни кеманийн лелачу базена[27].
- Цуьнан цӀе тиллина ишколашна: Москвехь, Каспийскехь, Избербашехь иштта кхин дӀа а.
Билгалдахарш
- ↑ 1 2 Каспийская флотилия (2008, 25 февраль). Дата обращения: 17 майхь 2026.
- ↑ В ряде источников упоминается дата рождения 20 октября 1907 года.
- ↑ 1 2 3 Власюк С., Полухина Т. Подводники — Герои Советского Союза. Гаджиев Магомет Имадутдинович. // Морской сборник. — 2005. — № 7. — С.83—84.
- ↑ Гаджиев Магомет Имадутдинович. warheroes.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 17 май. Архивйина 2004 шеран 13 июлехь
- ↑ Б. Г. Алиев. Борьба народов Дагестана против иноземных завоевателей: источники, предания, легенды, героико-исторические песни. — Махачкала: ДНЦ РАН, 2002. — 405 с. Оригиналан текст(оьр.)Когда войска шаха остановились около даргинского сел. Мегеб и аварского сел. Чох, сюда со всех концов Дагестана начали стекаться вооруженные горцы.
- ↑ Настоящее время. Настоящее время - федеральная газета - У национальности нет вариантов. web.archive.org. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 17 май.
- ↑ Календарь знаменательных и памятных дат Республики Дагестан на 2021 год. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 17 май. Архивйина 2021 шеран 13 декабрехь
- ↑ 1 2 3 4 Уфаркин Н. В. Гаджиев, Магомет Имадутдинович. Cайт «Пачхьалкхан турпалхой».
- ↑ 1 2 Наградной лист к званию Героя Советского Союза. podvignaroda.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 17 май.
- ↑ 1 2 Наградной лист к ордену «Красное знамя». podvignaroda.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 17 май.
- ↑ Г. И Какагасанов. Народы Кавказа в Великой Отечественной войне: 1941-1945 гг. — Ин-т ИАЭ ДНЦ РАН, 2005. — С. 142. — 374 с.
- ↑ Г. Л. Вайс. Россияне. — М.: Советская Россия, 1967. — 266 с.
- ↑ Дон. — 1965. — Т. 9, вып. 4.
- ↑ Булач Гаджиев. Поляки в Дагестане. — Махачкала: Эпоха, 2005. — С. 7. — 191 с.
- ↑ 1 2 3 Трунов Д., Нижний Л. Орлиный край: книга о Дагестане. — Детская литература, 1965. — Т. 1755. — С. 97. — 150 с.
- ↑ Дагестан в русской литературе: Советский период. — Дагестанское книжное издательство, 1960. — С. 180.
- ↑ Полухина Т. В. и др. Военные моряки — Герои подводных глубин (1938—2005): биографический справочник. — М.: Кучково поле; Кронштадт: Морская газета, 2006. — 366 с. — ISBN 5-86090-212-3.
- ↑ Золототрубов А. М. Флотоводец: роман-хроника. — М.: Воениздат, 1991. — С. 199. — 479 с.
- ↑ Зайцев А. Д., Рощин И. И., Соловьёв В. Н. Зачислен навечно: Биографический справочник : В 2-х книгах Кн. 1, Абросимов — Ляпота. — М.: Политиздат, 1990. — С. 127. — 383 с.
- ↑ Приморская краевая партийная организация в период Великой Отечественной войны, 1941-1945 гг.: сборник документов и материалов. — Хабаровск: Дальневосточное книжное издательство, 1966. — Т. 2. — С. 264.
- ↑ Герасименко Д., Колкер И., Нехорошков Ф. Славен героями Северный флот. — Мурманск, 1982.
- ↑ Родился прославленный советский подводник, Герой Советского Союза Магомет Имадутдинович Гаджиев, Президентская библиотека имени Б.Н. Ельцина. Дата обращения: 26 июлехь 2024.
- ↑ М. И. Гаджиеву // Подвиг народа : Памятники Великой Отечественной войны, 1941—1945 гг. / Сост. и общ. ред. В. А. Голикова. — М. : Политиздат, 1980. — С. 182—183. — 318 с.
- ↑ Коды ОКТМО - ОКАТО по адресу и Почтовые индексы - Чинар село Дербентский район Дагестан республика. web.archive.org. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 17 май.
- ↑ Коды ОКТМО - ОКАТО по адресу и Почтовые индексы - Геджух село Дербентский район Дагестан республика. web.archive.org. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 17 май.
- ↑ Коды ОКТМО - ОКАТО по адресу и Почтовые индексы - Уллу-Теркеме село Дербентский район Дагестан республика. web.archive.org. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 17 май.
- ↑ Плавучая база подводных лодок "Магомед Гаджиев" Черноморского Флота. web.archive.org. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 17 май.
Литература
- Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь / Пред. ред. коллегии И. Н. Шкадов. — М.: Воениздат, 1987. — Т. 1 /Абаев — Любичев/. — 911 с. — 100 000 экз. — ISBN отс., Рег. № в РКП 87-95382.
- Гаджиев Б. И. Магомет Гаджиев. — М.: Герои Отечества, 2004. — 280 с.
- Гаджиев Б. И. Он прославил Дагестан. — Махачкала, 1979. — 174 с.
- Гаджиев Б. Магомет Гаджиев от Дагестана до Антарктиды. — Махачкала, 1997. — 260 с.
- Кажлаев Д. Г. Их именами названы улицы Махачкалы. — Махачкала, 1983. — С. 35-36.
- Доценко В. Д. Морской биографический словарь. ‒ Санкт-Петербург, 1995.
- Зингер М. Герой с высоких гор. — Махачкала: Дагестанское книжное издательство, 1957. — 116 с.
- Отважные сыны гор. 2-е изд., доп. — Махачкала, 1968.
- Сорокажердьев В. В. Они сражались в Заполярье: Герои Советского Союза, 1939—1945: боевые биографии. — Мурманск: Книжное издательство, 2007. — С. 30. — ISBN 978-5-85510-305-2.
- Бутаев Магомед Джалалутдинович. Дагестанцы - герои советского Союза и кавалеры орденов славы // История, археология и этнография Кавказа. — 2007. — № 10.
- Какагасанов Гаджи-курбан Ибрагимович. Отважный подводник, патриот России и Дагестана (к 100-летию со дня рождения Героя Советского Союза Магомета Имадутдиновича Гаджиева) // История, археология и этнография Кавказа. — 2007. — № 12.
Хьажоргаш
- Мальчик, мечтавший о море.
- Письма – воплощение любви.
Гаджиев, Магомет Имадутдинович. Cайт «Пачхьалкхан турпалхой».- К-23: Последний бой Магомеда Гаджиева.