ГӀап (чӀагӀо)

ГӀап — цхьана ларйаран структурина а, гӀишлойн комплексана а тиллина цӀе. Иза гӀопан пен боьттина меттиг йу, цунна чохь гуттаренна гарнизон хуьллу, шортта дааран а, герзан а запас йолуш, гуо лаьцна меттиг хилахь а. Керла тайпанаш герз кхолларца а, тӀамехь керла тактика лелорца а бен гӀел ца делира гӀопийн мехалалла, коьрта ларйаран меттигаш санна.

Хьалхара фортификацин конструкцеш йу лаьттан валаш, хьокхачийн могӀанаш лелош хилла кегийра нах беха меттигаш дӀакъовла. Цхьайолу хьалхалера гӀопаш йина гунаш тӀехь; тӀаьхьо, хи долу саьнгарш гӀопан пена хьалха гучуевлла. ТӀеман гӀуллакхаш а, гӀишлошйар а кхиарца гӀопаш хийцалора шайн контуршца.

Классикин гӀап лаьттара лаьттара бӀов (гоьрга йа йеакӀов), цхьаьнатоьхна хӀоьттина герз туху меттиг йолу гӀопан пенаца.

Йуккъера бӀешерашкахь кегийра гӀопаш шуьйра йаьржира — гӀап-гӀаланаш, цу чохь феодалаш бехаш хилла. ГӀап-гӀаланаш ларйора лулахойн рейдех. Иштта гӀап-гӀалано ларбора феодалан лоллехь болу ахархой. Феодалан декъадалар чекхдаларца гап-гӀаланийн роль лахйелира. Цхьайолу гӀап-гӀаланех йуха а гӀаланаш йеш йу, церан дуьхьалонан мехалла дӀайолу.

Мехала ду гӀопан а, гӀап-гӀалин а башхаллех кхета. Нагахь санна — иза цхьа гӀишло йелахь, шена чохь вовшахтоьхна пенаш а, тӀайнаш а, беха чоьнаш а (казармаш, арсеналаш), бӀаьвнаш а, саьнгар а, кхин объекташ а, тӀаккха гӀап — иза лаьттан дакъа ду, бӀаьвнаш йолу пенашца гуо бина. Цу хьолехь латта хила тарло йа луьста гӀишлош йина (цӀенош, килсаш, ларманаш, и. дӀ. кх. а долуш), йа йаьсса - цу хьолехь вай дийца мегар ду гӀопан кертех лаьцна. Цул сов, гӀопан, дуккха а йоккха майда хӀуьлу, цуо аьтто бора тайп-тайпана конструкцешца гӀопан чоьхьара меттигехь гӀишлош йан. Шатайпа меттиг йу гӀап-галанаш — дуккху а оьрсийн кремлаш. Церан функциональни Ӏалашо а къаьсташ йу. ГӀап, дукхахьолахь, тӀеман мехала хӀума ларйан лерина хуьлу: гӀала, некъаш вовшахкхетта меттиг, хих дехьайолу меттиг йа ламанан дукъ доккхийла. Масала, Российн имперехь Варшавин гӀопо ларйора ша гӀала а, Висла эрк тӀехула дехьадовларш а; цунах тера функциш кхочушйора Ивангородски гӀопаш (Польша) а, Новогеоргиевскан гӀопо а. Оццу категорехь фортификацин конструкцешна йукъайогӀу Тулин кремль, иза йуьхьанца йина йара гӀалина дуьхьал хин бердаца ларйора дехьаваларан меттиг. Иза йолайелла кхузаманан гӀалин йукъ хила, оьрсийн пачхьалкхан доза къилбехьа дӀадаханчул тӀаьхьа, Белгород, цул тӀаьхьа Украинин ларйаран асанаш кхоьллинчул тӀаьхьа.

ГӀопаш XIX бӀешарахь а, XX бӀешо долалуш а

Наполеонан тӀом болчу хенахь бӀаьвнийн роль лахйелира. Иза доьзна дара, цкъа делахь, эскарш дуккха а даккхий хиларца а, тӀелетар дӀахьочу хенахь буьйранчаша атта мостагӀчун бӀаьвнаш шайн тӀехьа йита йиш хиларца а, шайн эскарийн цхьа дакъа дӀаса а луш, уьш тергалбан. ШолгӀа делахь, эскарш мостагӀчун махкара кхача схьаэца буьйлабелира реквизицешца, цуьнца доьзна кӀезиг дозуш хилира бӀаьвнашкахь лаьттачу туьканех.