Кхурдой Гуьржийчохь

Хьалхара кхурдой баьхкина Гуьржийчу урхаллехь Георгий III волуш, XII бIешарахь, цхьацца кхурдой тайпанаш гучудовла Гуьржийчохь, масала, Мцхетехь, XVI бIешарахь. Тайп-тайпана Iилманчийн талламаша гайтина, Къилба Кавказехь цхьацца кхурдойн доьзалш гучубовлу хетачул дуккху а хьалха. Цунна тешалла до гучубовлар Эрмалойчуьра а, Азербайджанераа хIуъа данлуш болу некъий. ГIараваьлла гуьржийн Iилманчо Месхия Шотас билгалдоккху: «Ма-гарра, „тIаьхьар Чоьхьара Кавказе кхурдой кхалхар“ дола ца ло XVI бIешарахь, и тардолийта гуьржийн талламхоша, ткъа дуккха а хьалха кхелхина, Х бIешеран 50-гIа шерашкахь». И жамI цуо до леррина таллам бича гIарабевллачу гуьржий некъийн МхаргрдзелигIеран, оцара лелийна ладаме роль гуьржийн паччахьийн кертахь XII бIешарахь. Ш. Месхияс Iамайо, хьоьжу сочиненешка эрмалойн а, гуьржийн а историкийн, шерашйадархой, масала, заманхойн вежарийн Иванан а, Захарийн Мхаргрдзели, иштта тIаьхьара авторийн сочиненешка. Цигара цуо изза жамI до, академикаша И. Орбелис, Н. Марра, В. Алена, И. Джавахишвилис, кхечара а санна. Церан талламца, МхаргрдзелигIар ду цхьа га кхурдойн тайпанийн, цунна тешалла до эрмалойн историкаша Гандзекеци Киракоса а, Вардана а. XVI бIешарахь доладелла, Кхурдистан схьа а йаьккхина, йекъча, кхурдой тайпанийн дакъа долало Къилба Кавказе дIадаха. XVIII бIешарахь кхурдой кхечира Тиблиси, кахетин паччахье Ираклий II гIо деха кхурдойн къовсамехь туркошна дуьхьала. Цхьацца тайпанийн берташ кхочу Къилба Кавказан махка, масала, Гуьржийчу а, Эрмалойчу а шина оьрсийн-гIажарийн тIемал тIаьхьа (1804—1813 шерийн а, 1826—1828 шерийн), ГIирмийн (1853—1856) а, 1877—1878 шерийн оьрсийн-туркойн тIемел тIаьхьа. Уьш бара оцу йуьртийн бахархой бара, Гюлистанан а, Туркманчайн а бертаца, Российн куьйгакIела бахана, йа мухажираш, уьш бевддера Эриванан губернин хиллачу махка хьийзабарх иранан а, туркойн а Iедалша.

XIX бIешарахь Месхетехь кхурдойн бахархой хаало Квели гIопан йисташкахула.

XIX бIешеран 80-гIа шерийн шолгIачу декъехь Тиблисин губернехь, оцу йукъа йагIара Ахалкалакин, Ахалцихан, Борчалин уездаш, вехара 3000 гергга кхурдо. Цара леладора уьстагIий, духкура даьхний, тIаргIа, даьтта, нехча, уьстагIийн тIергIах кIади, кузаш, палсаш, истагаш, коча иосу тIоригаш. Кхурдой бехара Накалакевехь а, Цундехь а, охьахевшина а, латта лелош а бара. Бийцина кхурдой бусалба бара. Тифлисан губернехь уьш боцуш, бусулба кхурдой оцу муьрехь бехара 839 стаг Аджарехь, иза йукъайагIара Кутаисин губернин. Аджарехь кхурдоша ах кхерста тайпана дахар леладора. Ши бIе гергга хIусам Шави Тба Iоман а, Саричаир лаьмнана йукъара дежийлаш тIехь йара, шавшетхошна лулахь. Церан шуран сурсаташ гIарадаьлла дара меттигера бахархошна йукъахь. Зударий, чIогIа хаза бара, дахарехь аджарин зударел паргIата бара. Цара дуцура кузаш, кIади. Кхурдойн четарш шина декъе декъна дара. Цхьанна чохь бехара, вукхунна — даьтта а, нехча а доккхура. Даьхний къастийна леладора. Iай охьабагIара тогIин чу, охьаховшара Батумин уллохь, Кахаберехь. Аджарера кхурдойн жима декъо буьйцура заза меттан га. Уьш бен бацара кхурдой-заза Гуьржичохь хьов, амма йерриг оцу хенара паччахьан Россехь. 1939 шарахь уьш бехара Батумин ши километр уллехь, эвлахь, цунах олура заза кхурдойн эвла, цигахь дара 25 цIа.

1917 шарахь Октябран революцел тIаьхьа Чоьхьара Кавказ къаьстира Россех. Ахалцихан а, Ахалкалакин а уездаш, кхин а Батумиг гуо а, йерриг ца йахнехь а йукъа йахара Демократин Республикин Гуьржийчоьн. 1926 шарахь Гуьржийчуьра бахархой багарбарца Ахалкалакин уездехь берриг бахархой 78937 стагах лаьттара, ткъа кхурдой бара 930 стаг; Ахалцихан уездехь вехара 6973 кхурдо.

Цхьа могIа историн хьосташца, массашкахь кхурдой Гуьржийчу кхелхира 19-гIа бIешо чекхдолуш — 20-гIа бIешо долалуш. Коьртаниг уьш бара Iусманан империн кхурдойн йукъараллин дакъа, цара шайх олура езидаш, уьш хьийзабора шайн дин бахьна долуш цхьаьна эрмалошца, желтошца, ассирихошца. Дукхаха болу кхурдой лаьхкина Ванера а, Карсера а Гуьржийчу 1918 шарахь, Туркойчоьно уьш гаттабинера политика а, дин а агIора.

Церан коьрта масса кхечира Гуьржийчу. 1918 шо чекхдолуш церан тобанаш нисйелира Тиблисехь. Уьш хевшира Тиблисехь (Земеля, Дидубе, Воронцовн, Руставели, Сололаки, Мейдан, Харпухи, и. кх. дIа.), жимаха долу дакъа Кахетехь, Телавин гергахь. Цхьаберш бахара Тианети, Алвани. Тианетин а, алванин а езидех, коьртаниг, гуьржий хилира. Гуьржийчу кхаьчна, масала, Тиблисе, кхурдаш-езидаш охьаховшура гIалин урамашка шайн даймахь ма-ховшшара, аьлчи а цхаьнайуьртхой гIертара цхьана кIошта охьаховша, цулла сов, цхьана вешийн векалш цхьаьна урам тIехь. Дукхаха йолчу меттигашкахь цигга охьаховшура динан тобанийн векалш а. Гуьржийчу кхелхира иштта тайпанаш а, бараш а: рашаш, чохрашаш, мамрашаш, мандекаш, мандасораш, коркиташ, бараваш, балакараш, ханаш, анкосаш, мосакаш, кашахаш, баиндураш, корблахаш, пивазаш, сипкаш, боташ, гасанаш, рожкаш. Мандекин а, баравин а барийн векалш охьахевшира Саарбрюккенан майданан кIоштахь а, хиллачу «ГIамаршкахь» а. Рашийн баран векалш — Руставелин майда а, Марджанишвили урам а тIе хевшира, чохрашаш — Ниношвили ур. тIаьхь а, лулахь а, коркиташ — Грибоедовн урам а, хилла Папанинан урам а тIаьхь, баиндураш а, кашахаш а Харпухехь. Иштта охьаховшаран жамIехь тиблисин кхурдой-езидаш шайн махкахь хилла цIераш хилла.

1944 шарахь пачхьалкхан меженаш сацам бира Туркойчоьнца доза долчу кIоштара бусалба нах арабаха, церан мостагIаллин йукъаметтиг хиларна Советийн Союзан.

Сийлахь-Боккха Даймехкан тIом болучу хенах 1941—1945 шерашкахь Эрмалойчуьра езидийн цхьа дакъа дехьаделира Тиблисе болх лохуш, цигахь уьш бисира, дIатарбелира. 1979 - 1989 шерашкахь, Гуьржийчоьнан кхурдойн бахархой тIекхийтира 30 %.

Маьрша Гуьржийчохь кхурдойн бахархой лагIбелла.

ХIинца Гуьржийчохь кхурдой-езидаш беха Тиблисехь, Руставехь, Телавехь, Батумехь. Советийн Союза йохаро цIеххьина хийцина кIезга къаьмнийн хьал. Союзан республикашкахь баьхна кхурдойн ша тайпана гарант йара союзан йукъ (Москох), цара латтадора къоман-бакъонийн хьал. Йерригсоюзан конференци, дIайаьхьира Москохахь 1990 шеран июнехь йуккъера Iедалан патронажца, иза тIаьхьайисина гIулч йара кхурдойн баланаш листаран.

ТIаьххьара итт шарахь кхурдоша шеш охьахевшина меттигаш йуьту, хала экономин хьал хиларна арабовлу Чоьхьара Кавказера Россех а, Малхбузе а.