Кхурдой Туркойчохь
Кхурдой тоъал бахархойн дакъа ду Туркойчохь — 22% сов бу[1][2], шен барамца шолгӀа къам ду Туркойчохь, уггаре доккха кӀезга къам ду.
Этнолингвистийн мах хадорца, Туркойчохь кхурдойн мотт буьйцу 11,8 млн. ст. (13.9% мехкан), ткъа бисина 6,9 млн. кхурдошна ца хаа ала мегар ду йа ца буьйцу кхурдойн мотт[3].
Кхурдойн махкахь уггаре дукха берашхуьлу. Туркойчоь йиллинчу хенара, генофонд хӀаллак йаре хьаьжна ца Ӏаш, церан барам хьалабаьлла 9-зза кхин а хьалаболуш а бу[4][3].
Талламхоша мах хадорца 2013 шарахь, туркошна а, кхурдошна а йукъахь захалош дина 2,708 млн. стага. туркойн-шемин дозанца хаало кхин а Ӏарбийн-кхурдойн доьзалаш[5][6].
Дукхаха болу дин лелош болу кхурдой — суннийн маьӀнийн бусалбаниш, кхин а ладаме барам Ӏалавеш (дукхаха берш заза[7]) а, кӀеззига езидаш а бу[8].
Истори
ХӀокху заманан Туркойчоьнан мохк, нийса аьлча а Евфратан лакхенашкара а, Ван Ӏоман а кӀошташкара ду, курдой баьхна мехкаш[9][10]. 1072 шарахь ШеддадгӀеран некъийн векалшна, церан дара кхурдойх бовлар, делира сельджукийн вассалан латтанаш, хьалха хилла Аний паччахьалла, цара йиллира Анийн эмират. Иштта XI бӀешарахь Эрмалойн акъарин а, Чоьхьара Кавказера бӀешерашкахь арататта болийра эрмалойн а, кхурдойн а бахархой тӀебаьхкинчу тюркаша[11].
1880-гӀа шерийн терхьашца, Туркойчохь вехара 1,5 миллион кхурдо, кхурдойн мотт буьйцу. Дукха хенахь дуьйна йара кхурдойн тайпанийн (аширетийн) йукъаралла. Уьш бара ахкхерстарш, латталелориш, бошмашлелориш. Дара кхиина кегийра пхьоланаш: кхурдойн кузаш дар, тӀергӀан духар дар, тӀулгах, фарфорах, металлах хӀумнаш йар[12].
1923 шарахь Ӏусманан импери йоьхначул тӀаьхьа Туркойн республика кхоьллинарш гӀертара ма-йалло чӀогӀа чӀагӀйан керла Туркойчоьнан унитаран а, йекъа ца лун а статус. ТӀеийцира цхьа могӀа законаш а, административан сацамаш а, церан Ӏалашо йара Туркойчухула дӀасадаржадар кегийра къаьмнаш, царех туркой бан атта хилийта. Амма цуо пурнехьа эффект йира, карзаха дехира кегийра къаьмнаш, царех уггаре доккханиг дисина кхурдойн къам. 1920—1930-гӀа шерашкахь хилла кхоъ боккха а, 12 жимо а кхурдойн гӀаттам. Уггаре боккханиг хилла 1925 шарахь, Шайх СаӀидан гӀаттам. ГӀаттам охьатаӀийначул тӀаьхьа тӀеэцна пачхьалкхан «План машар беш Малхбехьа», цунна чохь бохура, масала, къилба-малхбалехь беха кхурдой, «ма-дарра аьлча кхурдой бац, ткъа туркой бу, цара галбевлла лору шеш кхурдаш». Кховдадора хьехаран а, лелоран а кхурдой меттанна доза тохар, ишколаш а, серлонан йаккъаш а туркойн маттахь Ӏамош бен дӀа ца йеллар.
1927 шарахь Туркойчохь вехара 2 323 359 кхурдо, уьш бара 17.3% мехкан берриг бахархойх (13 464 564 стаг)[4].
1927 шарахь кхурдойн бахархой алсама болчу кӀошташкахь кхоьллира Инарлин инспекцеш, башха административан-мехкан зонаш, цигахь чӀагӀйира полицин терго. Кхурдойн дийзира мехкан къилба-малхбалера ницкъала кхалха Ӏаьржа хӀорд бердашка а, малхбузера провинцешка а. Цу тӀе къилба-малхбале ховшабора туркойн бахархой малбузера а, Балканийн ахгӀайре, Кавказ а йитина туркой.
1927 шарахь французийн Ливанехь кхоьллира кхурдойн комитет «Хойбун» («Маршо»), иза хилира дуьххьарлера къоман кхоллам, кхоьллина болу кхурдойн интеллигенцис (цул хьалха кхурдойн къовсаман коьртехь бара церан тайпанийн тхьамданаш, даккхий латтанийн дай). Цара жигара роль ловзийра 1927—1932 шерийн Араратан гӀаттамехь, оцу хенахь кхайкхийра Араратан Кхурдойн Республика. ГӀаттам охьатаӀийра, 1931 шеран октябрехь Араратан республика йуьйжира, гӀаттаман тхьамданашна байаран кхел йира.
Литература
Кхурдойн маттахь йазйеш волу гӀараваьлла поэтех цхьаъ вара, Ӏали Харири (1425—1495 гг.)[13]. Ӏарбийн-гӀажарийн абатца йазйина кхурдойн маттара дуьхьарлера литературин иэсаш, X-XI бӀешерашкара. Йевза цӀераш дуккха а кхурдойн йаздархойн а, поэтийн а, масала, Малае Джизири (XII бӀешеран 2-гӀа дакъа), Факие Тайран (1302—1375), Ахьмад Хани (1591—1652), ИсмаӀил Баязеди (1642—1709), Хана Кубади (велла 1699), Нали (1797—1855), Партав Бек Хакари (вина 1808), Кхурди (1809—1849), Къадир Кой (1816—1899), Мир Шакар Ӏали Динарванд (1825—1865), Ӏаббас Хан Ӏазади (1858—1899), Ӏабдул Бек Мисбах (велла 1912), кхин дуккха а берш[14].
Кино
XX бӀешарахь Туркойчохь кхурдойн меттан тоьхна дозанаш бахьнехь, дацара цхьа хьал кхурдойн кино кхиарна. Гюней Йылмаз уггаре гӀараваьлла кхурдойн режиссёр, сценарихо, романист, актёр ву. Цуо йаьккхина «Дог дохийла» фильм (1970), цунна чохь коьрта роль ловзийна. Цуьнан уггаре гӀарайаьлла кино — фильм «Некъ» 1982 шеран, цуо 1982 шарахь Каннан кинофестивалехь даьккхира «Дешин пальмин га».
2011 шарах туркойн "Kanal D" телеканало йолийра "Ayrılık Olmasaydı: ben-u sen" телешоу йаккха, цуьнан сюжетан аса йазйина кхурдойн сценарихочо. Цунна чохь дуьххьара кхурдойн сепаратисташ гайтина дика персонажаш санна. Шоу гайта йоло йезара 2012 шо долалуш, амма цхьацца бахьнашца цуьнан дебют массо хенахь дӀатоьттура билгалзчу ханна[15].
Хьажа кхин а
Литература
- Лазарев М. С. Курдский вопрос (1890—1917 гг.) М.: АН СССР. Ин-т востоковедения. Главная редакция восточной литературы,1972.- 442 с.
Билгалдахарш
- ↑ CIA. The world factbook — Turkey Архиван копи 2017 шеран 20 сентябрехь дуьйна Интернетан архив#ПроекташОригиналан текст(ингалс.)Ethnic groups:
Turkish 70-75%, Kurdish 18%, other minorities 7-12% (2008 est.)
Languages:
Turkish (official), Kurdish, other minority languages
Religions:
Muslim 99.8% (mostly Sunni), other 0.2% (mostly Christians and Jews)
Population:
79,414,269 (July 2015 est.) - ↑ Turkey — Kurds (инг.). World Directory of Minorities and Indigenous Peoples. ТӀекхочу дата: 2017 шеран 8 октябрь.
- ↑ 1 2 Kurd, Turkish-Speaking in Turkey (инг.). Joshua Project. ТӀекхочу дата: 2017 шеран 10 октябрь. Архивйина 2018 шеран 5 июлехь
- ↑ 1 2 Over 22.5 million Kurds live in Turkey, new Turkish statistics reveal (инг.). ekurd.net. ТӀекхочу дата: 2017 шеран 2 январь.
- ↑ Kurdish Life in Contemporary Turkey: Migration, Gender and Ethnic Identity, Anna Grabolle Celiker, p. 160, I.B.Tauris, 2013
- ↑ После иммиграции в большие города на западе Турции межэтнические браки стали более распространенным явлением. По оценкам исследования 2013 года, между турками и курдами (в том числе, заза) заключено 2 708 000 браков.
- ↑ Turkey's Alevis and the myths of the mountain goats (инг.). Middle East Eye. ТӀекхочу дата: 2023 шеран 7 апрель.
- ↑ Yazidis. Езидские села в Турции – культура и история нашего народа (инг.). Yazidis.info. ТӀекхочу дата: 2023 шеран 7 апрель.
- ↑ В.Ф. Минорский. Курды. — 1915. — С. 3.Оригиналан текст(оьр.)Если верховья Ефрата и окрестности Ванского озера (Древняя Армения) и явились территорией довольно раннего распространения курдов, то всё же отроги южного Тавра и гористая сторона левого берега Тигра (по Бохтану, Забуру и Бол. Забу) были, по-видимому, главным очагом курдов в историческое время. Наконец, на заре истории, родину курдов надо искать еще далее на восток и на юг, и этим трём восходящим ступеням во времени соответствуют три района расселения курдов: высокое плоскогорье Армении, собственный турецкий Курдистан и западные персидские горы. Итак, в настоящее время курды живут широкой полосой вблизи турецко-персидской границы от городка Мендели до Арарата, заходя на север в наше Закавказье. На всем Армянском плоскогорье они тесно перемешаны с армянами, но параллель Эрзерума является их северной границей в Турции. На юге курды спускаются до закраины Месопотамской равнины. На западе границею считается Ефрат (или вернее Кара-су), но курды проникают далеко и в Малую Азию, и не только занимают район к юго-востоку от Сиваса, но отдельными группами отмечаются и около Коньи и в Киликии, доходя таким образом, почти до Средиземного моря.
- ↑ Robert H.Hewsen. Armenian Van/Vaspurakan / Richard G. Hovannisian. — Mazda Publishers, 2000. — С. 22.
The entire concatenation of mountains between the principalities of Andzevatsik and Sunik appears to have been heavily, if not entirely, Median in ethnic complexion, as indeed it was Kurdish before World War I. As noted, one of its districts was called Mardastan (land of the Medes), while another was called Bun Mardastan or Mardutsayk (habitat of the Medes). Here, too, lay the towns of Marakan (Median place) and, to the north, Maravan (Mede-town). If the Medes (the Mars or Mards as the Armenian called them) were indeed ancestors, even in part, of the modern Kurds, then a case can be made for describing the ancient population of this area as proto-Kurdish.
- ↑ История Востока. В 6 т. Т. 2. Восток в средние века. Архиван копи 2013 шеран 14 мартехь дуьйна Интернетан архив#Проекташ М., «Восточная литература», 2002. ISBN 5-02-017711-3 :
В описаниях современников сельджукское нашествие предстаёт как бедствие для стран Закавказья. Сельджуки быстрее всего утвердились в южных армянских землях, откуда армянское население вынуждено было эмигрировать в пределы Византии. Так возникло Киликийское Армянское царство, просуществовавшее до конца XIV в. На Армянском нагорье начался многовековой процесс оттеснения армянского и курдского населения пришлым тюркским. То же самое имело место и в пределах Закавказья.
- ↑ Patriarchy after patriarchy: gender relations in Turkey and in the Balkans 1500—2000, Karl Kaser, page 98, 2008.[1] Архиван копи 2014 шеран 3 январехь дуьйна Интернетан архив#Проекташ
- ↑ Institut Kurde de Paris. ТӀекхочу дата: 2013 шеран 8 май. Архивйина 2015 шеран 21 июлехь
- ↑ Курдская литература. ТӀекхочу дата: 2010 шеран 12 март. Кху чуьра архивйина оригиналан 2007 шеран 7 ноябрехь
- ↑ Krajeski, Jenna Days of Their Lives. The Caravan. ТӀекхочу дата: 2012 шеран 4 апрель. Кху чуьра архивйина оригиналан 2012 шеран 11 апрелехь
