Оьрсийн меттан версиБашха проекташ
Мотт хийца
РУВИКИ-Х ЛАЬЦНА

Кхурдой Азербайджанехь

Кхурдой Азербайджанехь (азерб. Azərbaycan kürdləri, кхурд. Kurdên Azerbaycanê) — хӀокху заманан Азербайджанан Республикин махкахь дукха хенахь дуьйна беха кхурдийн этнос. Карабахан дов хиллалц кхурдой ламастех бехара Азербайджанан малхбузехь.

Азербайджане кхурдойн бахархой кхачар

Чоьхьара Кавказе кхурдаш кхаьчна тайп-тайпана муьрашкахь. X бӀешеран Ӏарбийн историко МасӀуди хоуьйту, Байлакан областехь охьахевшина иранан тайпанаш, царна йукъахь кхурдойн а[5]. Хууш ду, 970—1075 шерашкахь Гянджехь а, цуьнан йисташкахула а, Арранан историн цхьаьна декъа тӀаьхь а, урхалла дина схьабовларца кхурдойн некъех болчу ШеддадгӀара, уьш бара уггаре ницкъ болу кхурдойн некъий Чоьхьара Кавказан[6].

Ширваншахан Фарибурз I (XI бӀешо) гӀуллакхехь вара МасӀуд ибн Намдар, схьавалар кхурд долу[7], иза вара Ӏарбийн меттан историн хьостийн автор — «Дийцарийн, кехат, байтин». Кхурдонна девзаш долу тайпанах[8][9] йара Гянджехь вина Низами Гянджевин нана, иза вара гӀажарийн поэзин классик.

А. Букшпанна хетарехь, ГӀажарчоьнан а, Туркойчоьнан кхурдойн кӀоштийн кхурдойн тобанаш кхелхира Елизаветполан губернин махка дозанера областаш ларйархьама, йа схьайаьхна а, генара а кӀошташ чӀагӀйархьама[10]. В. Шнирельмана чӀагӀдо, СефевидгӀеран некъийн гӀажарийн шахаша кхалхадора кхурдойн тайпанаш, Ламанан Карабахан а, Зангезуран а йуккъерачу кӀошташка, цуьнца гӀертара гӀелбан Карабахан ламанан декъера эрмалойн меликаш, коьрта эрмалойн мехкех дӀакъастийна[11]. Г. Чурсина охьаховшабойту кхурдой шахан Аббас I урхаллин муьрехь[10].

С. Ашурбейли хьоьжура йарташка Кюрдиван а, Кюрдмаши а (ИсмаӀиллин кӀошт), Кюрдаханы а Апшерон а, Кюрдамир гӀала а кхурдой охьахевшина тешаллига санна[12]. Изза лорура Кюрдиван эвланах В. Ф. Минорскийс, цуьнца цхьаьна ойла йуьйцура, и кхурдой бисина хила мега гянджин ШеддадгӀеран заманара[13].

Кхурдоша йарташ йахкар

Лахара Шуртан (Кельбаджаран кӀоштара) йуьрт йиллинарш кхурдой бу Мирик эвлара (Лачин кӀошт)[14]. Дийцарехь кхуза йуьхьанца баьхкина охьахевшира вежарий Хют а, НагӀа а шайн гегргарчаьрца а, доьзалшца а[14].

Эвла Зейлик йиллар доьзна ду кхурдошца, церан дай шолгӀа оьрсийн-гӀажарийн тӀом болучу хенахь бевдда Эрмалойчу, ткъа XX бӀешеран йуьхььехь кхелхира Кельбаджаран кӀошт[14]. Легендица, кхуза веинчу кхаа вешех, цхьаъ висира Кельбаджарехь, ткъа важа шиъ кхин лаьмнашка хьала вахара. Йуьхьанца уьш охьахевшира Зар эвлахь, цул тӀаьхьа, хи ца хиларна кхелхира ламанан шовда Зейликчай улле, цигахь йиллира эвла Зейлик[14].

Оруджлу, Агджакенд (Кельбаджаран кӀошт) эвланаш йехкира Агджакенд а, Минкенд (Лачин кӀошт) эвланашкара кхурдоша. Хьалхарчун цӀе йелла йиллинчул цӀарах, тӀаьххьарчун — кхурдойн хазчу йоьӀан цӀарах[15].

Антропологин тайпа

Антропологи н агӀора кхурдой бу кавказан расин каспийн типанах. В. В. Бунак, цаьрга а хьаьжна, билгалдаькхина, «антропологин агӀора оцу тайпано гойту кӀеззиг йолу вариант араксан а, эльбрусан а тайпана» каспийн расин[16]. В. М. Сысоев, вахана 1924—1925 шерашкахь Кхурдойчоьнан уезде, цуо сурт хӀоттийна Минкенд эвлахь бехачу кхурдойн:

Кхурдойн йаххьаш йеха а, йуткъа а йу, марош даккхий а, дуткъий а ду. Кортош тӀера месаш дӀайашна йукекъехь, гӀажарийн санна, ша болчу коьртан ца йаьшна, ткъа хьаж а, коьртан кӀус тӀекхаччалц; тӀехьара ца баьшна. БӀаьргаш дукха хьолехь даккхий... Месаш — Ӏаьржа, амма чӀогӀа Ӏаьржа йац; хаало сирла месаш йолу нах а, амма наггахь[17].

Оьздангалла а, дешар а

1930-гӀа шерашках Азербайджанан кхурдойн (Кельбаджаран кӀоштан Агджакенд эвла) болх беш йара тайнигийн къман театр (килим-арасы)[18]. 1933 шарахь Лачинехь дӀайиллира Кхурдойн хьехархойн техникум[19]. 1937 шарахь Бакохахь арахийцира кхурдойн маттахь Ахундов Мусеибан байтийн гулам[20].

ХӀинца Республикин Оьздангаллин фондехь болх беш йу кхурдойн къоман-оьздангаллин йукъ «Ронаи», наггахь арадолу газет «Данге Курд» («Кхурдойн аз»)[21]. 2003 шарахь Азербайджанан Дешаран министраллин омарца чӀагӀйира йуккъерачу ишколан 1-4-гӀа классийн дешаран программа, Азербайджана къаьмнийн масех маттахь, оцу йукъахь кхурдойн мотт а[22].

ХӀинца Азербайджанехь кхурдойн маттахь арадолу газет Дипломат.

Иранера Азербайджана лекха ламанан а, ламанан кӀажошкара а кӀошташка кхурдойн бахархойн коьрта масса кхелхира XIX бӀешо доладелча Чоьхьара Кавказан советизаци йаллалц[23].

Билгалдахарш

Комментареш
Хьосташ
  1. ↑ Игорь Деланоэ. Курды:вектор российского влияния на Ближнем Востоке? ТӀекхочу дата: 2018 шеран 13 январь. Архивйина 2018 шеран 14 январехь
  2. ↑ The Kurdish Diaspora. ТӀекхочу дата: 2018 шеран 11 январь. Архивйина 2015 шеран 7 июлехь
  3. ↑ В Азербайджане около 240 тысяч курдов? ТӀекхочу дата: 2018 шеран 13 январь. Архивйина 2018 шеран 11 январехь
  4. ↑ КУРДСКИЙ ФАКТОР В РЕГИОНАЛЬНОЙ ГЕОПОЛИТИКЕ. 105 с. ТӀекхочу дата: 2018 шеран 13 январь. Архивйина 2015 шеран 23 ноябрехь
  5. ↑ Пахомов Е. А. Пайтакаран — Байлакан — Орен-Кала // Труды Азербайджанской (Орен-Калинской) археологической экспедиции. — М.-Л.: Изд-во АН СССР, 1959. — Т. I. — С. 24.
  6. ↑ Греков Б. Д. Очерки истории СССР. Период феодализма, IX-XV вв.. — Академии наук СССР, 1953. — Т. 1. — С. 621.
  7. ↑ Минорский В. Ф. История Ширвана и Дербенда X-XI веков. — М.: Изд-во Восточной литературы, 1963. — С. 21.
  8. ↑ Марр Ю. Н., Чайкин К. И. Хакани-Незами-Руставели. Вып. II. — Тбилиси: Мецниереба, 1966. — С. 152.
  9. ↑ Крымский А. Е. Низами и его современники. — Баку: Элм, 1982. — С. 54.
  10. ↑ 1 2 Букшпан, 1932, с. 58.
  11. ↑ Шнирельман В. А. Войны памяти: мифы, идентичность и политика в Закавказье. — ИКЦ «Академкнига», 2002. — С. 199. — ISBN 5-94628-118-6.
  12. ↑ Ашурбейли С. Государство Ширваншахов (VI-XVI вв.). — Баку: Элм, 1983. — С. 21.
  13. ↑ Минорский В. Ф. История Ширвана и Дербенда X-XI веков. — М.: Изд-во Восточной литературы, 1963. — С. 34.
  14. ↑ 1 2 3 4 Аристова Т. Ф. Из истории возникновения современных курдских селений в Закавказье // Советская этнография. — М.: Институт этнографии им. Н. Н. Миклухо-Маклая, 1962. — № 2. — С. 23-24. Архивйина 2017  шеран  21 мартехь.
  15. ↑ Аристова, 1990, с. 72.
  16. ↑ Касимова Р. М. Антропологические исследования современного населения Азербайджанской ССР. — Баку: Элм, 1975. — С. 45.
  17. ↑ Сысоев В. М. Курдистан (Поездка летом 1924 и 1925 годов) // Известия Азкомстарис. Вып. 3. — Баку, 1927. — С. 39.
  18. ↑ Аристова, 1966, с. 181.
  19. ↑ Аристова, 1966, с. 205-206.
  20. ↑ Народы Кавказа. — М.: Изд-во АН СССР, 1962. — Т. 2. — С. 615.
  21. ↑ Цитатийн гӀалат: <ref> тег нийса йац; кху Мусабеков тIетовжаран йоза йаздина дац
  22. ↑ Дагестанские народы Азербайджана: политика, история, культура. — Европа,, 2006. — С. 58. — ISBN 5973900703, 9785973900700.
  23. ↑ Аристова, 1966, с. 21.

Хьажоргаш

Литература

  • Аристова Т. Ф. Курды Закавказья (историко-этнографический очерк). — М.: Наука, 1966.
  • Аристова Т. Ф. Материальная культура курдов XIX-первой половины XX в.. — М.: Наука, 1990.
  • Букшпан А. Азербайджанские курды. Лачин, Кельбаджары, Нахкрай (Заметки). — Баку: Азерб. гос. науч.-иссл. ин-т., 1932.

Кхин дӀа темана тӀехь

Категореш