Оьрсийн меттан версиБашха проекташ
Нисде хатӀМотт хийца
РУВИКИ-Х ЛАЬЦНА

Хаджиев, Саламбек Наибан воӀ

РУВИКИ чохь изза фамили йолчу кхечу адамех лаьцна йаззамаш бу Хаджиев.

Хаджиев, Саламбек Наибан воӀ (оьрс. Хаджиев, Саламбек Наибович; 1941 шеран 7 январь, Шела, Шелан кӏошт, Нохч-ГӀалгӀайн Автономин Советийн Социалистийн Республика, РСФСР, ССРС — 2018 шеран 2 март, Исраил) — Советан а, Российн а мехкадаьттан химик, нохчийн орамаш долу предприниматель, политик, Россин Ӏилманийн академин академик (2008; 1991 шарахь дуьйна Россин Ӏилманийн академин декъашхо-корреспондент, 1990 шарахь дуьйна ССРС Ӏилманийн академин декъашхо-корреспондент)[1]. КӀезиг мерза лакхара дукхаллин мехкадаьттан йагориг арахецаран говзанча, цеолит чохь йолчу катализаторш тӀехь углеводородийн конверсеш йарехь. Дуьххьарлера а, цхьаъ бен воцу а нохчо Советан пачхьалкхехь министран даржехь хилларг: 1991 шарахь ССРС химин а, мехкадаьттан химин а промышленностан министерствон куьйгалхо вара иза. 1995-чу шарахь хьалхара нохчийн тӀом болчу хенахь иза вара Нохчийчоьнан къоман дендаран правительствон председатель. 1995—1996 шерашкахь иза вара Российн Федерацин промышленни политикехула йолчу пачхьалкхан комитетан председатель. 1996 шарахь дуьйна Россин Ӏилманийн академин мехкадаьттан химин синтезан А. В. Топчиевн институтехь лабораторин куьйгалхочун болх бина, ткъа 2008 шарахь дуьйна директоран даржехь. Москохарчу нохчийн диаспорин гоьваьлла векал.

Урдунан Исламан Академин академик. ГӀезалойчоьнан Ӏилманийн академин сийлахь декъашхо[2].

Биографи

Вина Нохч-ГӀалгӀайн АССРн шелахь. Бералла дӀайаьхьна Кхазакхстанан Джамбулан кӀоштан Ровной йуьртахь, цигахь шен доьзалца махках ваьккхина. Даймахка цӀавирзина 1957-чу шарахь, Нохч-ГӀалгӀайн АССР меттахӀоттийча. Чекхйаьккхина Соьлж-ГӀаларчу мехкадаьттан институтехь мехкадаьттан а, газан а инженер-технолог говзалла карайерзош, Ломоносовн цӀарахчу Москван пачхьалкхан университетан аспирантура чекхйаьккхина.

Цо болх бира Грозненски мехкадаьттан Ӏилманан-талламан институтехь (ССРС мехкадаьтта даккхаран индустрин коьртачу институтех цхьаъ), цигахь жимахволчу Ӏилманан белхахочуьра директоре хьалавелира.

1990-чу шарахь иза хаьржира Нохч-ГӀалгӀайн 9-чу кхайкхаман Лакхарчу Кхеташонан депутат[3].

1991 шарахь Хаджиев хӀоьттира Советан пачхьалкхан мехкадаьттан химин индустрин министр, ССРС-хь министран дарж дӀалаьцна нохчех хьалхарниг вара. Ӏилманан кхеташонийн а, ССРС Ӏилманийн академин ведомственни йукъара кхеташонан а декъашхо, мехкадаьттан химин хаттаршкахула ССРС Ӏилманан а, технологийн а пачхьалкхан комитетан декъашхо. «Химия и технология топлив и масел» журналан редколлегин декъашхо вара иза. Иза цхьа могӀа Ӏилманан белхийн автор ву[4].

Российн Ӏилманийн академин президиумехь йолчу Российн пугвашийн комитетан декъашхо (2011 шарахь дуьйна).

Нохчийчоьнан къоман дендаран правительствон председатель

1995-чу шарахь, Нохчийн Хьалхара тӀом боьдуш, Нохчийн Республикан ханна йолчу Кхеташонан («Правительство национального возрождения Чечни») Правительствон коьртехь лаьттира иза.

И хӀоттор хилла январан 16-чу дийнахь, Российн премьер-министро Черномырдин Виктора Российн бахархошка телевизионехула къамел динчу дийнахь, цу тӀехь цо дӀакхайкхийра федералан куьйгалла Нохчийчохь дӀасалела йиш йолу Ӏедал кхолла дагахь хилар[5]. Кхечу хьостанаша дийцарехь, 1994 шеран 23 ноябрехь Нохчийчоьнан къоман дендаран правительствон коьртехь вара иза[6][7][8]. Мпртехь Хаджиев цхьаьнакхийтира Российн президентца Ельцин Борисца Москохна гена йоццуш цуьнан резиденцехь федералан субъектан куьйгалхочун даржехь.

1995-чу шеран июлехь цо дӀакхайкхийра ша дарж дита кийча хилар, иза мах хадийра «КоммерсантЪ» газетан журналисташа, Дудаев Джохаран сепаратисташца хила тарлучу дийцаршка сатуьйсуш, федералан Ӏедал фигураш дӀатаса кийча хилар аьлла[9]. Амма 1995-чу шеран октябран 23-чу дийнахь бен балхара дӀа ца велира иза[10][11]. Оцу даржера дӀаваьккхинчул тӀаьхьа, 1995-гӀа шо чекхдолуш иза хилира Нохчийн Республикехь федералан кхочушдаран Ӏедалан территориалан урхаллин куьйгалхочун хьалхара заместитель[12].

Россин политикехь а, бизнесехь а

1995-чу шарахь иза дакъалоцуш вара «Къилба мехкадаьттан компани» вовшахтохарехь.

1996 шеран мартехь цо дакъалецира Российн махлелоран а, промышленностан а палатан VIP-клубан кхеташонехь Промышленни политикан пачхьалкхан комитетан председатель санна[13].

1996-чу шарахь Хаджиев Саламбек Москван кӀоштана а, Йуккъерчу Россин кӀошташна а бензин латточу йоккхачу йохк-эцаран «Экотек Ойл» компанин директорийн кхеташонан декъашхо хӀоьттира, цул тӀаьхьа цунна куьйгалла дира. Иштта цуьнан долахь йу оцу компанин 80 процент акцеш а. 2002-чу шеран апрелехь цо компанин долахь йолу 50 АЗС йоьхкира «НК Славнефть» компанина.

«КоммерсантЪ» газето билгалдоккху[14]:

ЗАО Экотек-Ойл кхоьллина 1996 шо чекхдолуш "Илья Колеров а, Ко а" компанин бух тӀехь, цу хенахь 15 йагориг йухку станци йара цуьнан. ХӀетахь вевзаш хиллачу предприниматело Колеровс шен бизнес йоьхкира Хаджиевна 1996-чу шеран октябрехь вуно тайначу хьелашкахь – и йохкар нисделира муьлш бу ца хуучу тӀелетархоша бизнесхочун дачехь динчу эккхийтарца. Цу бартан мах хӀинца а хууш бац.

1995-гӀа шо чекхдолуш дуьйна 2002-чу шеран декабрь тӀекхаччалц Хаджиев журналисташца зӀене ца волура, цхьа а интервью а ца йелира. 2002-чу шеран декабрехь бен, Москох дӀайаьхьначу «Нохчийн къаьмнийн союзан съезд» тӀекхочуш, иза дуьххьара гучувелира пресс-конференцехь, цигахь цо цхьа могӀа политикан дӀахьедарш дира, хаамийн гӀирсаша мах хадийра, «йоккхачу политике» йухаверза гӀертар санна. ХӀетте а Хаджиев реза ца хилира Нохчийчоьнан президентан харжамашкахь дакъалаца[8]:

Со пенсехь ву. Ткъа ас кхин цкъа а болх бийр бац цхьана а Ӏедалан структурашкахь. Царна оьшу къона ницкъ болу кӀентий.

2009 шеран мартехь иза хӀинца а вара «Экотек-Ойл» компанин президент, дакъалоцуш вара VI Москох дуьненайукъара химин саммитехь[15].

2017-чу шеран мартехь Соьлж-ГӀалахь хилира иза, цигахь хастам бира Нохчийчоьнан куьйгалхочунна Кадыров Рамзанна а, цуьнан политикан курсна а[16].

Израилерчу цхьана клиникехь еххачу хенахь, хала цомгуш хиллачул тӀаьхьа кхелхина иза 2018-чу шеран мартан 2-чу дийнахь, дӀавоьллина Нохчийчохь, Шали гӀалахь, доьзалан кешнашкахь[17].

Доьзал

Зуда йелла, зуда йара Гайрбекова Светлана цуо дина бераш. Кхо бер: йоӀарий Лейла, Асет, кӀант Булат. Итт беран бер. Йиша — Хаджиева Тамара 2002-чу шарахь схьайиллинчу минотехь дуьйна «Цхьааллин Росси» партин Шелан кӀоштан декъан куьйгалхо йара, 2004-чу шеран июлехь иза йийра муьлш бу ца хуучу наха шен цӀахь Шелахь герз а долуш. Цу шеран йуьххьехь Шелан кӀоштан чоьхьарчу гӀуллакхийн декъан белхахо хилла волу Хаджиев Саламбекан уллера ши гергара стаг вийра[18].

СовгӀаташ а, цӀераш а

  1. Къинхьегаман ЦӀен Байракхан орден;
  2. «Сийлаллин билгало» орден;
  3. Сийлаллин орден (2012 шеран 9 февраль) — Ӏилма кхиорехь баккхий кхиамаш бахарна а, дуккха а шерашкахь беркате болх барна а[19]
  4. «Нохчийн Республикин Ӏилманан хьакъволу гӀуллакхо» цӀе;
  5. «ССРС-н хьакъволу нефть-химик» цӀе;
  6. «Российн Федерацин йагоран а, энергетикин а комплексан хьакъволу белхахо» цӀе;
  7. Россин Федерацин Президентан баркалла (1996 шеран 17 июль) — 1996 шарахь Россин Федерацин Президентан харжамийн кампани вовшахтохарехь а, дӀайахьарехь а жигара дакъалацарна[20];
  8. Лауреат Г. К. Жуковн цӀарах долу совгӀатан;
  9. Академик РАН
  10. ГӀалгӀайн Республикин пачхьалкхан совгӀат, дикачу гӀуллакхийн орден;
  11. Петран Сийлахьчу совгӀатан лауреат;
  12. «Йукъараллина пайдехь болу белхаш бахьанехь» мидал (кхоьллина Екатерина II-гӀачо 1762 шарахь);
  13. Топливно-энергетикин комплексан сийлахь белхахо;
  14. Российн Федерацин Правительствон совгӀатан лауреат;
  15. «Химин промышленностехь дина диканаш бахьана долуш, 1-ра тӀегӀанан» орден;
  16. А. Н. Косыгинан цӀарахчу совгӀатан лауреат;
  17. Нохчийн Республикан «Ӏилманан хьакъволу гӀуллакххо» совгӀат;
  18. «Академик Н. М. Эмануэлан дагалецамашкахь» Химин а, биохимин а физикин декъехь кхиамаш бахарна мидал;
  19. Бусулба Ӏилманийн академин мидал;
  20. Университет кхиорехь дина гӀуллакхаш бахьана долуш Атырау мехкадаьттан а, газан а институтан мидал;
  21. Даймахкана тешаме хиларна мидал.

Билгалдахарш

  1. ↑ Академик РАН Саламбек Хаджиев: «Академия наук плохо переносит когда на неё давят». ТӀекхочу дата: 2025 шеран 10 сентябрь. Кху чуьра архивйина оригиналан 2008 шеран 12 июнехь
  2. ↑ Обращение членов Научно-экспертного совета Представительства Чеченской Республики при Президенте РФ в связи с кончиной Саламбека Хаджиева | Информационное агентство "Грозный-Информ". grozny-inform.ru. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 10 сентябрь.
  3. ↑ Для служебного пользования. Список народных депутатов Чечено-Ингушской АССР девятого созыва, народных депутатов СССР и РСФСР двенадцатого созыва от Чечено-Ингушской АССР. — Гр.: Книга, 1990. — С. 73. — 192 с.
  4. ↑ Хаджиев Саламбек Наибович (1941-2018) - Отраслевые общественные награды промышленного комплекса России(оьр.), Отраслевые общественные награды промышленного комплекса России. Дата обращения: 10 сентябрехь 2025.
  5. ↑ Анализ опыта боевого применения сил и средств разведки СВ во внутреннем вооруженном конфликте в Чечне. www.vrazvedka.ru. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 19 сентябрь.
  6. ↑ Чеченская республика Ичкерия. Общий обзор. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 10 сентябрь. Архивйина 2021 шеран 4 мартехь
  7. ↑ Хаджиев Саламбек Наибович. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 10 сентябрь. Архивйина 2019 шеран 19 январехь
  8. ↑ 1 2 Газета «Коммерсантъ», № 215 (2584), 27.11.2002 А. Барахова. Саламбек Хаджиев вернулся в политику. Бывший премьер Чечни хочет помочь своей родине. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 10 сентябрь. Архивйина 2014 шеран 14 майхь
  9. ↑ Илья Булавинов. Москва начинает жертвовать фигуры, но пока не выигрывает. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 10 сентябрь. Архивйина 2016 шеран 4 мартехь
  10. ↑ Дмитрий Камышев. Ситуация вокруг Чечни. Путь из одного кресла в другое пролёг через Москву. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 10 сентябрь. Архивйина 2016 шеран 4 мартехь
  11. ↑ Россия-Чечня: цепь ошибок и преступлений. Хроника вооруженного конфликта. 1995. Октябрь. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 10 сентябрь. Кху чуьра архивйина оригиналан 2016 шеран 25 декабрехь
  12. ↑ Алла Барахова, Николай Гулько. Из-под Чечни достали. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 10 сентябрь. Архивйина 2014 шеран 1 декабрехь
  13. ↑ Газета «Коммерсантъ», № 51 (1009), 28.03.1996 рубрика «Ведомости»
  14. ↑ Денис Скоробогатько «Славнефть» купила историческую сеть АЗС. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 10 сентябрь. Архивйина 2014 шеран 14 майхь
  15. ↑ Питалев, Илья. Председатель совета директоров "Экотек-ойл" Саламбек Хаджиев(оьр.), РИА Новости Медиабанк (19 мартехь 2009). Дата обращения: 10 сентябрехь 2025.
  16. ↑ Саламбек Хаджиев: Мы, наконец-то, на верном пути(оьр.), ЧГТРК Грозный. Дата обращения: 10 сентябрехь 2025.
  17. ↑ Памяти академика Саламбека Хаджиева Мансур Магомадов 6 марта 2018. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 10 сентябрь. Кху чуьра архивйина оригиналан 2018 шеран 7 мартехь
  18. ↑ В Шали убита сестра академика РАН Саламбека Хаджиева. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 10 сентябрь. Архивйина 2019 шеран 25 мартехь
  19. ↑ Указ Президента Российской Федерации от 09.02.2012 № 164 ∙ Официальное опубликование правовых актов ∙ Официальный интернет-портал правовой информации. publication.pravo.gov.ru. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 10 сентябрь.
  20. ↑ Распоряжение Президента Российской Федерации от 17 июля 1996 года № 365-рп «О поощрении активных участников организации и проведения выборной кампании Президента Российской Федерации 1996 года — кураторов избирательных кампаний в субъектах Российской Федерации от федеральных органов исполнительной власти». ТӀекхочу дата: 2025 шеран 10 сентябрь. Архивйина 2021 шеран 25 февралехь

Литература

  • Керимов И. А., Лебедев М. А. Талантливый учёный, государственный деятель: к 70-летию академика С. Н. Хаджиева // Вестник Академии наук Чеченской Республики. — 2011. — № 1. — С. 6—12.

Хьажоргаш

Хьалха хилларг:
Платэ, Николай Альфредович 		директор ИНХС РАН
2008—2017 		Когаметтаниг:
Максимов, Антон Львович

Категореш