Гапуров, Шахьрудин Айдин воӀ

Вина 1951 шеран кхолламан беттан 6-гӀа дийнахь Йуккъерачу Азехь депортацехь ГӀиргӀазойн ССР Таш-Кумыр гӀалахь. Ши шо гергга хан йара цуьнан да дӀакхелхинчу хенахь. Шен бераш кхаба, нана кӀора боккхучу шахте балха йахара.

1958-чу шарахь Таш-Кумыре ишколе деша воьду иза. Амма оьрсийн мотт ледара хаар бахьнехь дешар дика дӀа ца доьдура. 1958-чу шеран лахьанан беттан баттахь доьзал даймахка цӀабирзира. Нохч-ГӀалгӀайн АССР-н Нажи-Йуьртан кӀоштан БулгӀат-Ирзе йуьртахь кхидӀа а дешна Шахрудина. Хьехар нохчийн маттахь дӀадаьхьира, тоьлла дешархо хилира Шахруддина. ПхоьалгӀачу классехь дуьйна исбаьхьаллин литература йешарца марзвелла со. Винчу йуьртахь библиотека цахилар бахьана долуш, луларчу йарташка книгаш лаха ваха везаш нислора цуьнан. 1966-чу шеран чиллин беттан, шахтехь болх баран жамӀ хиллачу туберкулезах йеххачу хенахь цомгуш хилла^[2] чул тӀаьхьа, Шахрудин нана елира^[2].

1972 шарахь Ростов пачхьалкхан университетан очни аспирантуре деша воьду, йукъара историн говзалла караерзош. ХӀиндин кхузаманан историх лаьцна докторан диссертаци йазъйан лаам дӀабаьлла Къилбаседа Кавказехь индологийн говзанчаш ца хиларо. Москохарчу пачхьалкхан университете деша ваха дезна Гапуров. Цуьнан Ӏилманан куьйгалхо хӀоттийра ССРС Ӏилманийн академин Малхбале Ӏаморан институтехь ХӀиндин а, Пакистанан а кафедран заведующи болх бина, граждански тӀеман гӀараваьллачу декъашхочун кӀант волу Котовский Григорий Григорьевич. Дукхаха долу хьостанаш ингалсан маттахь хиларна (ткъа Гапуровс немцойн мотт Ӏамийна хиларна), цуьнан ша мотт Ӏамо безаш бара^[2].

Ша винчу йуьртахь бархӀ классан ишкола бен йацара, цундела кхидӀа а дешар Бено-Йуьртарчу йуккъерчу ишколехь дӀадаьхьира цо. Дашочу мидалца чекхъйаьккхина 1968-чу шарахь, 1972-чу шарахь дикачу балхаца чекхъйаьккхина Нохчийн хьехархойн институтан историн отделени^[2].

1972 шарахь Ростов пачхьалкхан университетан очни аспирантуре деша вахара, йукъара историн говзалла Ӏамош. ХӀиндин кхузаманан историх лаьцна диссертаци йазъйан лаам дӀабелира Къилбаседа Кавказехь индологин говзанчаш ца хиларо. МПУ дехьаваккха дезна Гапуров. Цуьнан дешаран куьйгалхо вара гӀараваьллачу граждански тӀеман ветеранан кӀант, ССРС ӀА Малхбале Ӏаморан институтан ХӀиндин а, Пакистанан а кафедран куьйгалхо Котовский Григорий Григорьевич. Дукхаха долу хьостанаш ингалсан маттахь хиларна (ткъа Гапуров немцойн мотт Ӏамийна вара), цуьнан мотт ша Ӏамо безаш бара^[2].

1976-чу шарахь цо чекхъйаьккхира аспирантура. 1978 шарахь цо чӀагӀйира историн Ӏилманийн кандидатан даржехь диссертаци «Идейно-политическая борьба по аграрному вопросу в Индии в 1959—1969 годах» (говзалла 07.00.03 — йукъара истори)^[3], хилира Къилбаседа Кавказехь дуьххьарлера индолог^[2].

1977-чу шарахь Нохч-ГӀалгӀайн университетехь Азин а, Африкан а пачхьалкхийн истори хьеха волавелира иза. 1987 шарахь иза хилира Нохч-ГӀалгӀайн университетан йукъара историн кафедран куьйгалхо а, университетан Ӏилманан кхеташонан уггаре а жима декъашхо а^[2].

1980-чу шерашкахь иза талла волавелира Къилбаседа Кавказан а, Нохчийчоьнан а истори. 1989-чу шарахь кавказологин декъехь шен дуьххьарлера монографи араелира: «ХӀХ бӀешарахь Малхбален а, Къилбаседа Кавказан а мехкашкахь хилла феодалашна дуьхьал, колониашна дуьхьал болам (дустаран анализ)»^[2].

1991-чу шарахь Дудаев ЖовхӀар Ӏедале веъначул тӀаьхьа Ӏилманчашна а, лоьрашна а, хьехархошна а алапа схьаэцар сецира. ХӀетте а, ишттачу хьелашкахь а карийра Гапуровна Ӏилманан белхаш бан аьттонаш. ХӀора шарахь масех статья арайийлина, кӀоштан а, Ерригроссин а Ӏилманан конференцешкахь дакъалоцуш хилла иза. 1999 шарахь Гапуровс цхьаьна йаздира университетан «История России с древних времен» цӀе йолу учебник.

1999-чу шарахь нохчийн шолгӀа тӀом болабала жимма хьалха Москоха стажировке вахара иза. ТӀеман акцеш бахьана долуш 2000-чу шеран хӀутоссург беттан кхаччалц цигахь Ӏан дезна цуьнан, оцу хенах пайда ийцира цо XIX бӀешарахь хиллачу Кавказан тӀамах а, оцу тӀамехь нохчаша лелийначу ролех а лаьцна материалаш гулйеш. Оцу материалах пайда а оьцуш, Гапуровс 2002-2009-чу шерашкахь арахийцира ворхӀ монографи.

2004-чу шарахь «XIX бӀешеран хьалхарчу четвертьехь Къилбаседа Кавказехь оьрсийн политика» цӀе йолчу темина историн Ӏилманийн докторан даржехь диссертаци чӀагӀйира цо (специальность 07.00.02 – Россин истори)^[4].

200 сов Ӏилманан публикацин автор ву иза. 2006 шарахь иза хаьржина Нохчийн Республикин Ӏилманийн Академин президент^[2] 2022 шо кхаччалц цигахь болх бина^[5].

2013-чу шарахь Гапуров Шахьрудин инициаторех цхьаъ вара (В. Черноусца а, кхечаьрца а цхьаьна) кавказологин говзанчаш болчу историкийн дуьненаюкъара форум, цу тӀехь куьйгаш йаздира Кавказологин Ӏилманчийн Уставана^[6].

2026-чу шарахь А. А. Кадыровн цӀарахчу Нохчийн пачхьалкхан университетехь дӀайаьхьира Гапуров Шахрудинан 75 шо кхачарна лерина дуьненайукъара Ӏилманан конференци^[7].

• Нохчийн Республикин Сийлахь Ӏилманча (2006);
• Россин Федерацин лакхарчу корматаллин дешаран сийлахь белхахо (2007);
• Орден «Нохчийн Республикехь парламентаризм кхиорна» (2008);
• Мидал «Нохчийн Республикина дина гӀуллакхашна» (2009);
• Соьлжа-ГӀалин Сийлахь вахархо (2010);
• Кадыровн орденан кавалер (2019)^[1];
• Нохчийн Республикин Ӏилманийн академин «Дашо мидал» (2026)^[8].

• Гапуров Ш. А. Россия и Чечня: последняя треть XVIII--первая половина XIX века. — Академия наук ЧР, 2009. — 520 с.

• Гапуров Шахрудин Айдиевич. Россия и Чечня: последняя треть XVIII--первая половина XIX века. — Академия наук ЧР, 2009. — 520 с.