Обарг

Дукха хьолахь, обарг хилла эхь-бехках, вас йар бахьана долуш чӀир эца чӀагӀо йеш волу ламанхо. Керла хьаькхна обарг шен даймахкара йукъаралла йитина, шен лаамехь висина лелаш хилла. Цу минотехь дуьйна кхин цхьа а низам ца хилла цунна, ур-атталла шен дахар а мехала дацара цунна, цундела обаргца цхьаьнакхетар кхераме лоруш хилла некъахочунна а, салтичунна а. Цул сов, обаргаш цкъа а бохург санна кара ца воьдура, шайн Ӏожалле кхаччалц тӀом бар гӀоле хеташ^[3].

Кавказан тӀом болучу хенахь оьрсаша обаргаш олура шайна дуьхьала болчу ламанхойх, цхьаццамма йа кегийра тобанашкахь партизанийн тӀом бечарах оьрсашца^[4]. Оьсашца болчу тӀеман шеш дӀабеллачарех, ламанхоша олура чергазийн цӀе хаджирет^[5][6].

Оцу хенахь шуьйра даьржира обаргалла; къаьсттина Обарг Зеламха, Сулумбек СагӀопшин, Гачаг Керем, Коцти Бега гӀарабевллера. Обаргаша тобанаш кхоьллина, иттаннаш йа бӀеннаш адам йукъахь а долуш, талораш деш, адамаш лечкъош, къаьсттина шайн чӀирхой бехачу йарташкара^[7].

ТӀаьххьара кавказан обарг лору Хьасуха а, Хадзиев Хизар а, уьш лелла 1939—1976 шерашкахь. Шайн кхоллам хиларна цхьаьна шарахь белла.

1880—1900-гӀа шерашкахь обаргалла цхьана ханна дӀадаьлла, амма йуха а дӀадоладелира Оьрсийн-Японин тӀеман(оьр.)нохч., 1905—1907 шерашкахь хилла революцин а хенахь. ХӀетахьлера йукъара хьал билгалдаьккхира инарла-майора Полозовс, цо гӀуллакх дира Елизаветполан губернин жандармерехь: «1905–1907 шерашкахь хилла революци Кавказехь массанхь цхьабосса ца хилла. Нохчийчоь, ГӀалгӀайчоь, ГӀебартчоь, ДегӀаста, кхин йолу бусулба регионаш хийра нисйелира оьрсийн революцин партешна политикин лехамашна. Уьш лаамца дӀакхетара хӀетахь йуккъерчу губернешкахь кхуллучу кӀайн гвардихойн дошлойн гӀаролхойн могӀаршка. Ца лацало Зеламха волчу махкахь, обаргийн терахь мелла а алсамделира. Гуьржийчохь а, Азербайджанехь а уггаре а йехха дӀадаьхьира экспроприаци а, мах баккхархьама нах лечкъор а, терроран акташ а^[8].

Обаргаш тӀелеташ а, ахчанаш дахарехь а дакъалоцуш хилла. Бакохана гонаха йолчу мехкадаьттан меттигийн долахоша шарахь 200 эзар соьме кхаччалц ахча лора «кхерамазаллин» гӀуллакхна; Каспий-хӀорда тӀехь чӀерийлецар лелош болчу наха обаргашна хӀораммо а 100 сом я цул сов ахча лора; баккхийчу чӀерийлецархойн долахоша шарахь 1000 соьме кхаччалц я цул сов ахча луш хилла. Гуонан хьаькам а, прокурор а, кхиболу хьаькамаш а бехачу а, полк дӀатарйинчу а Хаси-Эвлахь шарахь шина обаргна ши эзар сом луш хилла кхерамазаллина. Цунна ахча гулдина хилла бахархошкара, ткъа документашца и харжамийн пункт дӀайазйина хилла "гӀаролхошна алапа" аьлла. Къилба ДегӀастахь 1905-1913 шерашкахь лаьзгийн Икра йуьртара обарг Буба 20 стагах лаьттачу тобанца йерриг а Каспий-хӀордан бердашца террор йира Бакохара ХӀинжа-ГӀала кхаччалц. Меттигерчу бахархоша гӀо дар бахьана долуш цуьнан тобанан терахь сихха 200 стаге кхачо аьтто баьлла. Дербентерчу чӀерийлецархошна а, баккхийчу бошмашлелорхошна а, хьал долчу совдегаршна а тӀе йасакх тоьхна цо. ГӀалашкара цуо схьаоьцура герз а, патармаш а^[9].

1910-чу шерашкахь уггаре а гӀарабевллачу Кавказан обаргийн жигаралла гира. Церан жигараллин меттиг дӀасайахара гӀаланашка а, аренашкахь а, лаьмнин йистехь а йолчу йаккхийчу кхелхинчу йарташка а, амма уьш хӀетте а лаьмнашкахь лечкъаш бара. Оцу хенахь ламанхойн йукъараллин экономикин а, динан а гӀуллакхашна йукъагӀерта буьйлабелира обаргаш. Ламанхоша луш йолу налогаш лахйаран Ӏалашонца церан дехарш кхочушдан дезаш хилла йуьртан а, кӀоштан а хьаькамаш. Бубас дихкина хилла суннатийн ламанхойн зударшна Дербентерчу шиӀийшна йукъа чӀерий лоьцачу меттигашка бахар. Халкъан синкхетамна обаргийн тӀеӀаткъам кхуьуш хиларан тоьшалла до, цу муьрехь ша-шех цхьа могӀа белла обаргашна, авлийааш (шайхаш) бу аьлла цӀераш дӀакхайкхийна, масала, азербайджанхойн обарг Ших-Заде. Церан кешнаш Ӏибадат дан меттиг хилла Азербайджанехь, ДегӀастахь, Нохчийчохь, ГӀебартахь. Лаьмнашкахь халачу луьрачу дахаран хьелаша талор дойтура ламанхошка, даимна а ларйеш йолчу готтачу чӀожах пайда а оьцуш. Амма таӀзаран экспедицеша а, массо а чӀожашкахь хьаннаш хьакхарца а, оьрсийн эскархоша некъаш дахкаро а тӀаьхь-тӀаьхьа дизийтира ламанхой аренга арабовла.

Буса обаргийн гӀера, гӀалин йистера цхьаьна цӀа чу а лилхина, цӀенохна герз диттина, говраш йигина къайла бевлира, сатоссуш кхечу йуьртахь дира изза. ГӀарулехь болчаьрца герз дӀасадиттина обаргаш къайлабевлира.
БуритӀе.  1911 шеран 23 январехь (5 февралехь), «Оьрсийн дош» газет.^[10]

Оьрсийн Ӏедало оцу муьрехь обаргашца къийсам латторан коьрта кеп, Кавказан тӀеман заманахь санна, тӀеман рейдаш а, таӀзаран экспедицеш а яра. 1908—1913 шерашкахь ДегӀастан а, Теркан а областийн Ӏедал декхаре хилира ладаме тобанаш латто рогӀера эскарийн а, меттигера ополченийн абрекаша жигара болх бечу кӀошташкахь, къаьсттина Кайтаган-Табасаранан а, Шура-ГӀалин а гуонашкахь. Обаргаш Ших-Заде а, обарг Зеламха а ламанан ополченцашца хиллачу тӀемашкахь белла, Икрара Буба а, СагӀопшера Сулумбек Гараводжев а Ӏедална каравахана, 1913 шарахь тӀеман кхелаца ирх оьллина^[8].

1920-чу шарахь большевикийн аьтто белира Къилбаседа Кавказехь Советийн Ӏедал дӀахӀотто, хьалха хиллачу обаргашна йукъара оцу гӀеран куьйгалхой шайна тӀеберзорца, масала, ДегӀастин «цӀен партизанаш» Караев Кара(оьр.)нохч. а, Куппински Гирей а. 1921-чу шарера 1925-чу шаре кхаччалц обаргийн гӀоьнца Гоцобан Нажмуддина ДегӀастанан а, Нохчийчоьнан а лаьмнашкахь антисоветийн партизанийн къийсам дӀабаьхьира. ГӀеранаш жигара йара лаьмнашкахь 1930-гӀа шераш дуьйлалучу хенахь, ткъа Нохчийчохь Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀом болабаллалц^[8].

Обаргийн ши тоба тӀом чекхбаьллачул тӀаьхьа йеххачу хенахь йисира ГӀалгӀайчохь а, Нохчийчохь а, 1955-1970 шерашкахь дӀайехира. ТӀаьххьара обаргаш; нохчийн обарг Хьасуха вийна 1976-чу шарахь, оццу муьрехь вийна гӀалгӀайн обарг Хадзиев Хизар ^[11]. Хьалхо вийра кхин цхьаъ гӀалгӀайн обарг, Хучбаров Ахьмад(оьр.)нохч.[[|]].

Граждански тӀом болчу хенахь Ламанан ДегӀаста а, Нохчийчоь а, Кхарачой а, ГӀалгӀайчоь а, ГӀебарта а, Ставропол а хилира талорхойн тобанийн а, ламанхойн партизанийн тобанийн а арена. Адыгейчохь иштта бевзаш бара Берсиров Забид , Ильяс Анчок санна болу обаргаш. Цхьайолу кегий гӀаланаш, масала Хаси-Эвл, цара йерриге а къолаш дина, йохийна, 1921 шо кхачале дӀайевлла, дукхах йолу талорхойн тобанаш 1918-1920 шерашкахь тӀом бира шайх Ӏали-Хьаьжи Акхушера(оьр.)нохч. агӀора а, большевикаш а. Амма цхьаболчара гӀортор йира жӀайн йуьртара Салта а, оцобан Нажмуддинехьа а, жӀайн шайханна Узун Хьаьжина а.

Обаргийн ши тоба хьеелира Нохчийчохь тӀом дӀабаьллачул дуккха тӀехьа а, уьш халлакйира 1968—1970-гӀа шерашкахь. ТӀаьххьара нохчийн обарг Хьасуха вийна 1976 шарахь^[12].