Зеламха

Вина Хорача олучу йуьртахь Теркан областан Соьлжа-ГӀалин гуонан (хӀинца Веданан кӀошт Нохчийн республикин)^[2].

Зелимхан абрек хила дезна ларарш хӀорш дара: нах байарна бехке вар а, цул тӀаьхьа чуволларо а.

Ша Зелимхана дийцарехь, иза хьал долчу доьзалера схьаваьлла вара, цуьнан дара даккхий а, кегий а маьӀаш долу даьхни, говраш, хьер а, масих бӀе цӀараш йолу йоккха накхаршлелор а. 1901 шарахь Зелимхан доьзал болуш стаг вара, абрекан кхолламах лаьцна ойла йеш а вацара. Делахь а, шен жимаха волу ваша Солтамурад зуда йало гӀортаро ца моьттучу девне вигар иза: йоьӀан гергарчу наха иза кхечунга маре йелира^[3]. Доьхьал долчу тайпанашкара кегийрачу нехан девне вовшахкхетаро Зелимханан гергара нах байаре кхачийра^[4].

Цунна дуьхьал Зелимхана, «чӀир эцар» кхочушдеш, мостагӀчун доьзалера стаг вийра. Мел, агӀонашна йукъахь машар хилла латтаре хуьлуш, Ӏедалхоша масех стаг верна бахьана долуш талламаш дӀадолийра. Талламо гучуйаьккхира хиллачу адам даран гӀуллакхашкахь Зелимханан, цуьнан де а, шина вешин а бехкалла. Иштта, Зелимхан ша а, цуьнан гергара нах а арест(оьр.)нохч. йукъа бало бакъонийн бух карийра^[2].

1901 шеран 24 майхь чӀир эцаран гӀуллакх кхочушдарна цунна 3,5 шо хан туьйхира нисдаран тутмакхийн декъашкахь а, Илецки зашите(оьр.)нохч. хьажийра. 1901 шеран аьхка суьдан сацам йухахьажаран дуьхьа Соьлжа-ГӀалин йухавалийра, цул тӀаьхьа Соьлжа-ГӀалин набахте воьллира. Набахтехь Зелимхана вовшахкхийтира Сагопшински Сулумбеках(оьр.)нохч. (хир волу гӀалгӀайн абрек). Архиван документаша тешалла до, Зелимхана а, Сулумбека а цхьаьна набахтера ведда хилар. ТӀаьхьо уьш доттагӀий хилира, цхьаьна тӀелатаршкахь дакъа а лоцуш.^[5]

Абрекаша талораш, хьалахаьхна дехарш а, полицин тӀелатарш а дора. Цхьацца хилла йа кегийрачу тобанашца лелаш, цара байара чиновникаш, полицейскиш, талораш дора банкашна, пачхьалкхан урхаллашна. Талораш абрекашна дахаран хьост дара, лечкъийначу ахчанах цара герз а эцара.

Набахтера веддачул тӀаьхьа Зелимхан цхьана ханна шен винчу меттигашкахь лечкъаш вехира, абрекан гӀуллакх а долийра. Дуккха а шерашкахь (1901 шарахь дуьйна 1913 шо кхаччалц) Зелимхан лаца ца валар бахьнехь, Петарбух йаздинчу хаамашкахь ма-аллара, ламанхойн эвлашкахь цунна «ламанийн меттаваьллинарг» (наместник) цӀе йахна хилла, Кавказехь цуьнан императоран сийлаллин меттаваьллинчунна(оьр.)нохч. дуьхьал куьцехь санна.

Зелимханан уггаре йоккха жигаралла йаьржира 1905 шеран революци(оьр.)нохч. йолочу хенахь, цо цу чохь, кхечу абрекаша санна, дакъалецира. Ӏедалан дуьхьалоран тобанаша уьш жигара лелабора, полицин белхалошна а, чиновникашна а тӀелатарш дайта царна хьакъ луш. 1905 шеран бӀаьста дуьйна Нохчийчоьнан а, ГӀалгӀайчоьнан а ламанхойн эвлашкахь гӀовгӀанийн тулгӀе гӀатта йелира. Ахархоша Ӏедало хӀиттийна болу чиновникаш эккхабора, долахь долу а, пачхьалкхан а латтанаш схьадохура, налогалш а, декхарш а кхочушдан ца туьгуш йухатухура. 1906 шарахь а дӀайаханчу ахархойн гӀаттамаша уггаре боккха бараме кхаьчна Веданан кӀоштахь, Зелимханан даймохк хиллачу меттигехь. И гӀовгӀанаш Ӏедалан дуьхьал йолчу партеша а, иштта абрекаша а хьалхатетташ йара.

Зелимханан куьйгалла деш йолу тоба, талораш а, даьхни даккхар а доцуш, паччахьан Ӏедала дуьхьал партизанийн тӀом бан йаларан тӀе йеара.

1905 шеран октябрехь цо ша сацийначу цӀерпошт тӀера 17 пассажир-эпсар герз тоьхна виира.

1906 шеран апрелехь Зелимхана виира Соьлжа-ГӀалин гуонан хьаькам подполковник Добровольский. 1908 шарахь — Веданан гуонан хьаькам полковник Галаев. 1910 шеран январехь — Соьлжа-ГӀалин вокзална тӀелатар дира, кассира 18000 сом а дахьаш дӀавахара. 1910 шеран бӀаьста ГӀизларан тӀелатар дира. ГӀазакхийн духарш а дихкина, цуьнан тобано ГӀизларан банк талира.

1905—1907 шерийн низам дохаран тулгӀе йухатухуш мел йаха, Ӏедалан ка Кавказе а кхечира. Абрекашна дуьхьал гӀазакхий а, машаречу нохчейн лааме тобанаш а хьажийра. Ӏедалхоша Терски областан омарца Зелимхан а, цуьнан накъостий а хӀаллакбан эскаран старшина(оьр.)нохч. Вербицкий коьртахь а волуш «ханна вовшахтоьхна талламан тоба» кхоллира. Абрекаш лечкъабеш хиллачу эвлашкахь, чӀогӀа «цӀанйаран» гӀуллакхаш дӀахьора. Зелимханан гергарнаш лолла дӀадолийра: цуьнан ваша а, да а вира, цуьнан зуда а, бераш а лецира. Абрекан коьртах Ӏедало 5000 сом хӀоттийра, цул тӀаьхьа и сумма 18000 соме кхаччалц тӀелакхдира.

1911 шарахь абрекца вовшахкхийтира Дон-тӀера-Ростов волу масех студент-анархист|ru|Анархизм. Цара цунна дийцира «паччахьо нохчашна бен зулам ца до» аьлла. Студенташа кӀоргера дийцира йерриг Россин чохь Ӏедална дуьхьал шаьш дӀахьош йолчу къийсамах лаьцна. Зелимхан къинхетамца а, гӀолацарца а хилира хьешашца. Уьш доттагӀий а, накъостий а хилла дӀасакъаьстира. Студенташа Зелимхане кховдийра цӀен-Ӏаьржа байракх(оьр.)нохч., диъ бумба а, мухӀара, тӀехь «Кавказан ламанан террористийн-анархистийн тоба. Атаман Зелимхан» аьлла йаздина долу. Цу хене дуьйна Зелимхана шен хаамашна а, ультиматумашна а тӀе хӀара мухӀар тухура.

Абрекаллин гӀолацар дара ламанхойн цхьана декъашна йукъахь, уьш дукха хьолахь банкан а, кассин а тӀелатаршкахь дакъалоцуш хуьлура. Наггахь, Къилбаседа Кавказехь(оьр.)нохч. Зелимханан тобанна гонахьара хӀоъ гуттар а гаттлуш йара. Зелимханан коьртах 18000 сом совгӀат делла йара (шура луш йолу хьелий оцу хенахь 60 сом мах болуш йара). Нохчийн масех эвланна тӀе йаккхий гӀуданаш хӀиттийра абрек лечкъаваран дуьхьа. Цуьнан тобанан дукхах болу декъашхой лецира йа байира. Коьрта роло абрекаш лоллуш а, Зелимханан тоба хӀаллакйеш а машаречу нохчеша лехийра. Шен тобанан дукхах йолу дакъа байинчул тӀаьхьа, Зелимхан ламанашка дӀавахара. 1913 шеран сентябрехь Ӏедална хиира цо меттиг лачкъийна йолу. 1913 шеран 25 сентябрехь поручик Георгий Алексеевич Кибиров куьйгаллехь волуш тобано, Зелимхан шен чирхо(оьр.)нохч. лоруш хилла волу, абрекан лар схьакарийра. Зелимхан гонаха лецира Шела эвланна гергахь а, доцачу тӀеман хиларан жамӀехь, вийра.

Ӏовхойн баккхийчу нехан эшарехь дисна 1903 шарахь Парчхой-эвлахь (хӀинца Ленинаул) Харачойн Зелимхан волуш хилла хилар. Оьрсийн агӀор талорах йухавогӀуш, абрек шен майрачу нахаца эвлахь саца дийзира Адселам цӀе йолчу герзан говзанчица, йохийна топ таран дуьхьа^[6].

1910—1913 шш.

• 1911 шеран 19 апрель — Зелимхан пхеа студентца (преимущественно эрмалойн къомах болу) вовшахкхетар, цара Зелимхане дехар дира Россин йукъахь революцина гӀо латторхьама. Шахид Борщиков урхаллица вовшахтоьхначу цу гуламехь 22 стаг дакъа лоцуш хилла, царна йукъахь тӀеман тобан ши агент волуш.
• 1911 шеран октябрь — Кавказан меттаваьллинчун(оьр.)нохч. омарца Соьлжа-ГӀалин а, Веданан а гуонийн нохчийн эвлашкара, абрекаш лечкъаш болуш, 100000 сом штраф схьадаккхар, «зелимхановщинах» зен хиллачеран пайденна.
• 1911 шеран 15 октябрь — ГӀуданан тобан хьаькам полковник Моргания шен ДегӀастанан полкан кхаа ротица, шина бӀе казакаца, 16 ДегӀастанан дошлочуца а, 12 назрановхочуца а Зелимхан буьйса йоккхуш волу Соьлже го йаьккхира. Зелимхан цхьа зен ца хуьлуш ведда дӀавахара.
• 1911 шеран октябрь — Кавказан меттаваьллинчун омарца Соьлжа-Йуьртахь 15 октябрехь Зелимхан сецна хила тарлуш йолу масех цӀа лелхийра.
• 1911 шеран ноябрь — Лакхарчу динан гӀуллакххой(оьр.)нохч. Сугаип Гайсумов, Бамат-Гирей Митаев, Абдул-Азиз Шаптукаев, Батил-Хаджи Белхороев, Кана-Хаджи, Чиммирза, молла Магома лецна а, Нохчийчура а, ГӀалгӀайчура а арабаьхна а.
• 1911 шеран 11 ноябрь — Веданан гуонан хьаькамо подполковник Караловс меттигерчу гӀалин дайх тоба кхоьллира, цара Къоран тӀехь дуй биара Зелимхан верна.
• 1911 шеран 9 декабрь — Полковник Моргания куьйгалла деш волчу таӀзаран тобано Харачойна гергахь Зелимхан лечкъаш волу хьех заьнгира. Артиллерин а, шаьш ма-хуьллу тоьпан кхийсаршна дуьхьал шина суткахь Зелимхана хенна пхиъ хӀоъ кхоьссира, цуьнца ши салти а вийна, кхоъ чов а йина. Ша заьнгарах цхьа а лазор воцуш дийна-велла дӀавахара.
• 1912 шо — Паччахьан Ӏедало Зелимханан коьртах 18000 сом совгӀат хӀоттийра.
• 1913 шеран 27 сентябрь — Зелимхан абрек кхелхар. Поручик Кибиров куьйгалла деш волчу Дагестанан говрийн полкан бӀаьхоша Шелан гергарчу кӀотарахь чӀогӀа цомгуш волу Зелимхан волу үй заьнгира. Букъа тӀе хӀоъ кхетта чов хилла Зелимхан кхелхира.

Гушмазукин Зелимханан доьзал биъ бара: Медни, Эниста, Мохьмад а, Ӏумар-Ӏали а (цӀераш кхузахь хьалакхуьучу хенан билгалонца хӀиттийна йу)^[9].

1919 шарахь Зелимханан зуда йелира. Зелимханан воккхаха волу кӀант, Магомед, вийна 1922 шарахь Веданан кӀоштан МахкатӀехь.^[10]. Зелимханан жимаха волу кӀант, Ӏумар-Ӏела Зелимханов (1910—1947), НКВД-н(оьр.)нохч. Веданан кӀоштан декъан хьаькам хилира. Нохчий а, гӀалгӀай а махкахбаьхначул тӀаьхьа Зелимханов жигара дакъа лоцуш хилла махкахбахарх уьдуш леллачу нахана тӀаьхьавазарехь, а 1947 шарахь царех цхьаъ хӀаллакван гӀортачу хенахь кхелхира^[11].

Уггар хьалха Ӏумар-Ӏалис, НКВД-н белхахочуьнца цхьаьна, ГаланчӀожан, Итон-Кхаьллан, Шуьйтан, Нажи-Йуьртан, Ведадан районаш толлура, депортацех кӀелхьара бевллачийн терахь къастош, цаьрца зӀе латтош. Тайп-тайпанчу нохчийн тобанийн векалшца цхьаьнакхетарш а деш, цо уьш тешийра шайн къийсам эрна хиларх, царна аьтто кховдийра шайн лаамехь Ӏедална карабаха, цуьнца шайна оьшуш йолу паргӀато схьаэца. Цо шен лаамехь дӀабеллачарна паргӀато гарантии йелира, шен дош тешаме кхочушдира цо. Ӏумар-Ӏалин болх бахьанехь бӀеннаш адамаш билггалчу Ӏожаллех кӀелхьара а бевлла, низамашна хьалха бехказа а бевлла, Кхазакхстанехь а, ГӀиргӀизойчохь а шайн доьзалшца а, гергарчаьрца а цхьаьнакхетта.

ХӀетахь Ӏумар-Ӏалис лелийна кепаш Ӏаламат кхераме йара: «зуламхошна» а, Ӏедална а йукъахь лела дезаш вара иза. Шен агӀора жимма а гӀалат даларо шен са дайа тарлора… Амма Ӏумар-Ӏали цу хӀуманан ойла ца йан гӀертара — цунна уггар коьртаниг дара, цхьа нохчийн са мукъане а кӀелхьардаккхар.

Ӏумар-Ӏела хӀокху дарже дӀахӀоттийра баккъал а махкахбаьхначул тӀаьхьа. Цул совнаха, ламанашкахь бисначарна йукъахь Ӏумар-Ӏелин гергара нах а бара, меттигерчу Ӏедална дуьхьало латтлуш болу. Ӏумар-Ӏела дарже хӀоттаваран Ӏалашо йара Ӏумар-Ӏелин да а, иза ша а, кӀоштан тӀегӀанера хилла волу белхало санна, кӀошт дика йевзаш хиларна пайдаэцар^[12].

Шен кӀоштан НКВД-н декъан хьаькаман девеллачу гӀуллакхах лаьцна Ӏумар-Ӏалис иштта дуьйцура:^[12].

Со цецвелира цунах йуьхьанца, вас а хилира. Со хьанна дӀавуьгу цара, бохуш, ойланаш йора ас. Со дуьхьало йан волавелча, со лакхарчу хьаькамашка кхайкхира, цигахь догӀучу озаца элира соьга: «Сийлахьчу дарже дӀа ца кхачале, хьайна а, хьайн доьзална а хила тарлучу тӀаьхьалонийн тидам бан беза ахь». Иза, шеко йоццуш, боккха кхерам бара. Со сайн ойла йеш вацара. Амма доьзал бохо йиш йацара сан. Реза хила дийзира сан, тидаме эца дезарг тидаме а оьцуш.

• 1926 шарахь Олег Фрелихас «Восток-Кино» студехь «Зелимхан» цӀе йолу гӀалат доцу (немой) фильм йаьккхира^[13].
• Нохч-ГӀалгӀайн АССР-хь Зелимханан цӀарах йолу колхоз вовшахтуьйхира^[14].
• «Зелимхан» цӀе йолу байт. 1939 шо. Исаева Марьям поэтесса^[15].
• Зелимхан хьахийна ву Иван Ефремовн(оьр.)нохч. «Лезвие бритвы» (1963) цӀе йолчу романехь, цуьнан цхьа персонаж волу Солтамурад — Зелимханан вешин кӀентан кӀант ву.
• 1968 шарахь Мамакаев Магомед йаздархочо «Зелимхан» цӀе йолу книга йазйира.
• Зелимханах лаьцна дуккха а эшарш йазйина, иштта Гешаев Мусан байташ тӀехь (музыкин автор а, кхочушдийриг а Алимсултанов Имам), Сулейманов Ахьмадан а, кхиболчу поэтийн а байташ тӀехь.

• Нохчийн «Президент» цӀе йолчу музыкин тобанан репертуарехь йу «Зелимхан» цӀе йолу эшшар^[16].
• Къоман политикин, арахьарчу уьйрийн, зорбан а, хаамийн а Чеченской Республикин министран гӀоьнча волчу Гудаев Лёмас, ненахойн агӀор Зелимханан кӀентан кӀант волчу, «Абрек Зелимхан: факты и документы» цӀе йолу книга йаз а йина, арайаьккхира.
• 1988 шарахь Шела йуьртахь Зелимхана хӀоллам хӀоттийра^[17].
• 1970-чу шерийн йуккъехь Веданан кӀошта чувоьдучохь Харачойн Зелимхана хӀоллам хӀоттийра. ТӀеман аьтнашкахь и хӀоллам йохийра. 2008 шарахь^[18] хӀоллам хьалха хиллачу меттехь меттахӀоттийра, а шо даьлча Харачойн чухчарин гергахь хӀоттийра^[19][20].