Оьрсийн меттан версиБашха проекташ
Мотт хийца
РУВИКИ-Х ЛАЬЦНА

Гребенски

Гребенски — Нохчийчоьнан Шелковскан кӀоштара эвла.

Файл:Гребенски маьждиг.jpg
Гребенски маьждиг

Иза ю Гребенскан йуьртан меттиган административан центр[20].

География

undefined

Лаьтта Теркан аьрру бердаца, 3 километ къилбаседа-малхбалехьа кӀоштан йукъан Шелковски гӀалин, 4 километр къилбехьа Воскресеновски эвлан[21].

Къилба-малхбалехьа лаьтта Теркан тӀехула диллина Гребенски тӀай, цунна тӀехула болу гӀалара дегӀастанан Хаси-Эвл боьду автонекъ. ТӀай дохийра 1996 шарахь, Дуьххьара нохчи-оьрсийн тIом болуш, тодина 2007 шарахь[22].

Топонимаш

Меттигаш

  • Айвалы – гӀалин малхбузехьара меттиг, хӀинца оханаш ду.
  • Кхо бӀогӀам – гӀалин къилбаседа-малхбузехьара меттиг, хӀинца ду дежийлаш, оханаш, кемсаш.
  • КӀир – гӀалин малхбузехьара меттиг, бахархоша хӀусамашна тоха кӀира боккхура цигара, хӀинца байданаш ду.
  • Морозовн бошмаш сады – гӀалин малхбалехьара меттиг, бошмаш йоцу дукха хан ю, амма цӀе йисина, 1917 шо кхачале хилла уьш, хӀинца оханаш а, Ӏедалан бошмаш а ю.
  • Тибилеш – гӀалин малхбузехьара ногӀийн йуьрт лаьттина меттиг, ногӀийн меттера гочдича – летарш хуьлу, аьлча а эвлара нах девнехь бара гуонахьарачу бахархошца. ХӀинца цигахь дежийлаш а, уьстaгӀийн жоьлаш а ю.
  • Ягарсу – гӀалин малхбузехьара меттиг, кхузахь лаьттина гӀалагӀазкхийчун Егоран кӀотар, цӀе нохчийн матте йаьккхича «Егоран хи» хуьлу, хӀинца цигахь ду дежийлаш, оханаш, кемсаш [23].
  • Федюшкинан пайш – гӀалин малхбалехьара хьалха пайш хилла меттиг, хӀинца оханаш а, Ӏедалан бошмаш а ю. Федюшкин – оьрсийн фамили[24].
  • Берзина барз (Голый яр) – гӀалин къилбаседа-малхбалехьара шуьйра боьра, кхузахь хьалха кӀезиг ораматаш яра, Новран-Шелковски хи диллиран татол даккхар бахьнехь и латташ денделла.
  • Бражниковн бошмаш – гӀалин малхбалехьара меттиг, хӀинца кемсаш лаьтта.
  • ЧагӀалкхийн коьллаш (Чакаличьи кустарники) – гӀалин малхбалехьара меттиг, хӀинца кемсаш лаьтта[25].
  • Акхтерек – гӀалин малхбузехьара меттиг, хьалха цигахь лаьттина акхтаргийн боьлак. «Акхтерек» кхолладелла ногӀийн дашах, «акх» + «терек» = кӀайн дитт.
  • Кхошкхызыл – гӀалин малхбузехьара ГӀамаршкара йоккха меттиг.
  • Уздемировн бошмаш – шира цӀе, гӀалин йукъахь ю. Хьалха гӀалин йист хилла[26].

Баьрзнаш

  • Аспад тюбе – гӀалин малхбузехьара кошан барз болу меттиг, ногӀийн цӀе ю, хӀинца дежийлаш ду.
  • Безаме барз – гӀалин малхбузехьара кошан барз болу меттиг, цӀе стенна йелла хууш дац, хӀинца дежийлаш а, оханаш а ду.
  • Кхартанай барз – гӀалин малхбузехьара кошан барз болу меттиг.
  • Кхаьрзина барз – гӀалин малхбузехьара кошан барз болу меттиг, цӀе стенна йелла хууш дац, хӀинца дежийлаш а, оханаш а ду.
  • Маяшни барз – гӀалин малхбузехьара кошан барз болу меттиг, цӀе схьайаьлла оьрсийн «маяк» дешах.
  • Ши ваша – гӀалин малхбузехьара шина кошан барз болу меттиг, цӀе йелла уьш вовшех тера хиларна[23].
  • ГӀалмакхойн барз – гӀалин малхбузехьара гӀалмакхойн кошан барз болу меттиг[25].

Аренаш

  • Кхо мах (Три осины) – гӀалин къилбаседа-малхбалехьара аренан шира цӀе, Берзина бердан гергахь. Баккхийчарна дагадогӀуш кхузахь лаьттина бӀешо долу кхо мах, хьалха хиллачу хьаннех дисина, хӀинца Ӏедалан кемсаш ю.
  • Минкинан хьалхара аре – гӀалин малхбалехьара аренаш, хӀинца Ӏедалан кемсаш.
  • Минкинан шолгӀа аре – гӀалин малхбалехьара аренаш, хӀинца Ӏедалан кемсаш.
  • Синюховскийн аре – гӀалин къилбаседа-малхбалехьара гӀазакхийчун Синюховскийн аренаш, хӀинца Ӏедалан кемсаш.
  • УьстагӀий (Барашки) – гӀалин къилба-малхбалехьара аренаш. ХӀинца Ӏедалан бошмаш[25].

Хиш

  • Косински татол – иштта меттиг лаьтта гӀалин малхбалехьа, хӀинца Ӏедалан бошмаш.
  • Хи дуьллу татол – чекхдолу гӀалин малхбалехьа.
  • Ленинан татол я Новран-Шелковски хи дуьллу га – чекхдолу гӀалин къилбаседа-малхбузехьахула. [25]
  • Уздемировн гӀу – хӀинца йолуш ю. Йаьккхина XIX бӀешарахь. ЦӀе йисина иза цхьаъ бен гӀалахь ца хилла чура бахархоша хьашташна хи доккхуш[26].

Хьаннаш

  • Черновн хьун – гӀалин къилба-малхбалехьара хуьнан шира цӀе. Чернов хьун долахь йолу, гӀазакхийн атаман, волчух тера ду. [25]
  • Нагорнин боьлакаш – гӀамаршкара шортта акацеш евлла меттиг, уьш йаьржина гӀазакхийчо Нагорнис аренашкара шен латтан тӀехь йоьгӀначу цхьаьна акацех[26].

Кешнаш

  • Доккха Акхмола – гӀалин малхбузехьара арара ногӀийн кешнаш, цӀе схьаэцна ногӀийн - «Уйкен Акхмола» дашах[25].
  • НогӀийн кешнаш – гӀалин къилбаседа-малхбузехьара ГӀамаршкара йоккха кӀошт.
  • Жима Акхмола – гӀалин малхбузехьара ногӀийн кешнаш, цӀе схьаэцна ногӀийн - «Киши Акхмола» дашах.
  • Нагорнин жӀар – гӀалин къилбаседа-малхбузехьара Нагорнин ша лаьтта каш долу меттиг[26].

Истори

1711—1712 шерашкахь кхалхабо гребенски гӀазакхий Теркан аьтту берд тӀиера аьрру берд тӀе[27], кхолла доладо Гребенски гӀазакхийн эскар. Оцу хенахь (1711 шо) хьахайо Гладковски гӀала[28].

Новогладковски гӀала йиллина 1740 шарахь[29] гӀазакхаша ногӀийн Яна-кхала я Янкхала эвла хиллачехь, ногӀийн цӀе нохчийн маттахь «Керла гӀала» хуьлу[30], ткъа Старогладовски гӀала кхоьллина 1725 я 1735 шарахь[31]. Новогладковски йукъайоьдура Кавказан асанан гӀазакхийн эскаран Гребенски гӀазакхийн полкан. 1841 шарахь гӀала Теркан бердаш тӀиера 1—2 чаккхарма дехьайаьккхина. Йукъайоьдура Теркан областан ГӀизларан декъан. 1908 шарахь Новогладковски гӀалин цӀе хийцина Гребенски[32] аьлла.

Бахархой

Тахана кхузахь беха нохчий, гӀезалой, гӀумкий, оьрсий, ногӀий. Нохчашна йукъахь бу Ӏалларойн, зандакъойн, бенойн, ширдийн, даттахойн, чӀаьнтийн, энганойн тайпанийн векалш[30].

Бахархойн дукхалла
1878[2]1883[3]1926[4]1970[33]1990[6]2002[7]2010[8]
1575↗1647↗2540↗3376↗4880↗5055↗6227
2012[9]2013[10]2014[11]2015[12]2016[13]2017[14]2018[15]
↗6494↗6530↗6751↗7000↗7127↗7257↗7409
2019[16]2020[17]2021[18]
↗7530↗7650↗8035
Къоман хӀоттам

ГӀалин бахархойн къоман хӀоттам 1926 шеран Ерригсоюзан бахархой багарбаран хаамашца [34]:

Къам Бахамийн барам Барам,
чел. 		Берриг бахархойх
дакъа, %
оьрсий 520 2224 87,56 %
гӀезалой 52 271 10,67 %
гӀумкий 5 23 0,91 %
жуьгтий 3 12 0,47 %
ногӀий 2 9 0,35 %
гӀажарий 1 1 0,04 %
берриш 583 2540 100,00 %

ГӀалин бахархойн къоман хӀоттам 2002 шеран[35] а, 2010 шеран а Ерригроссийн бахархой багарбаран[36] хаамашца:

Къам Барам
(2002), ст. 		Дакъа,
% 		Барам
(2010), ст. 		Дакъа,
%
нохчий 4 220 83,48 % 5 316 85,37 %
гӀезалой 480 9,50 % 594 9,54 %
гӀумкий 182 3,60 % 175 2,81 %
оьрсий 130 2,57 % 95 1,53 %
кхин берш 43 0,85 % 47 0,75 %
берриш 5 055 100,00 % 6 227 100,00 %

Гребенскехь дикка дукха гребенски гӀезалой бехаш хиларна, 2001 шарахь гӀалахь кхоьллина ГӀезалойн оьздангаллин йукъ[37].

Галерей

Гребенски
Гребенскера маьждиг
Гребенски
Гребенски

Билгалдахарш

  1. ↑ Виноградов В. Б., Белецкая Е. М., Великая Н. Н. Календарная обрядность терских казаков // Этнографическое обозрение. 1996, № 2. С. 50-63. ТӀекхочу дата: 2018 шеран 22 февраль. Кху чуьра архивйина оригиналан 2018 шеран 23 февралехь
  2. ↑ 1 2 3 Списки населённых мест Кавказского края. 1-й выпуск. Терская область. Тифлис. 1878
  3. ↑ 1 2 3 Список населённых мест Терской области. По сведениям к 1-му января 1883 года. Владикавказ. 1885
  4. ↑ 1 2 3 Районированный Дагестан : (адм.-хоз. деление ДССР по новому районированию 1929 г.). — Махачкала : Орготд. ЦИК ДССР, 1930. — 56, XXIV, 114 с.
  5. ↑ Шелковской район (1970).
  6. ↑ 1 2 3 Архивный вестник, №1. Нальчик:Архивное управление Правительства Чеченской Республики, 2013.
  7. ↑ 1 2 3 Всероссийская перепись населения 2002 года. Том. 1, таблица 4. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, районов, городских поселений, сельских населённых пунктов - райцентров и сельских населённых пунктов с населением 3 тысячи и более. Архивйина 2012 шеран 3 февралехь
  8. ↑ 1 2 3 Всероссийская перепись населения 2010 года. Том 1. Численность и размещение населения Чеченской Республики. ТӀекхочу дата: 2014 шеран 9 май. Архивйина 2014 шеран 24 апрелехь
  9. ↑ 1 2 3 Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям. Таблица 35. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2012 года. ТӀекхочу дата: 2014 шеран 31 май. Архивйина 2013 шеран 16 майхь
  10. ↑ 1 2 3 Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 года. — М.: Федеральная служба государственной статистики Росстат, 2013. — 528 с. (Табл. 33. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, городских населённых пунктов, сельских населённых пунктов). ТӀекхочу дата: 2013 шеран 16 ноябрь. Архивйина 2013 шеран 12 октябрехь
  11. ↑ 1 2 3 Таблица 33. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2014 года. ТӀекхочу дата: 2014 шеран 2 август. Архивйина 2014 шеран 10 августехь
  12. ↑ 1 2 3 Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2015 года. ТӀекхочу дата: 2015 шеран 6 август. Архивйина 2015 шеран 23 сентябрехь
  13. ↑ 1 2 3 Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2016 года
  14. ↑ 1 2 3 Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2017 года (2017 шеран 31 июль). ТӀекхочу дата: 2017 шеран 31 июль. Архивйина 2017 шеран 31 июлехь
  15. ↑ 1 2 3 Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2018 года. ТӀекхочу дата: 2018 шеран 25 июль. Архивйина 2018 шеран 26 июлехь
  16. ↑ 1 2 3 Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2019 года. ТӀекхочу дата: 2019 шеран 31 июль. Архивйина 2021 шеран 2 майхь
  17. ↑ 1 2 3 Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2020 года. ТӀекхочу дата: 2020 шеран 17 октябрь. Архивйина 2020 шеран 17 октябрехь
  18. ↑ 1 2 3 Таблица 5. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, муниципальных округов, городских и сельских поселений, городских населенных пунктов, сельских населенных пунктов с населением 3000 человек и более. Итоги Всероссийской переписи населения 2020 года. На 1 октября 2021 года. Том 1. Численность и размещения населения (XLSX). ТӀекхочу дата: 2025 шеран 28 август.
  19. ↑ Шелковской район (1970).
  20. ↑ Закон Чеченской республики № 42-РЗ от 14.07.08 (doc). — Об образовании муниципального образования Шелковской район и муниципальных образований, входящих в его состав, установлении их границ и наделении их соответствующим статусом муниципального района и сельского поселения. ТӀекхочу дата: 2011 шеран июль. Архивйина 2012 шеран 15 февралехь
  21. ↑ Карта Чечни (rar) (не ранее 1995). ТӀекхочу дата: 2010 шеран 2 январь. Объём 8 МБ.
  22. ↑ РИА Новости. Восстановлен мост между Дагестаном и Чечнёй
  23. ↑ 1 2 Сулейманов, 2006, стр.657.
  24. ↑ Сулейманов, 2006, стр.657-658.
  25. ↑ 1 2 3 4 5 6 Сулейманов, 2006, стр.658.
  26. ↑ 1 2 3 4 Сулейманов, 2006, стр.659.
  27. ↑ Караулов М. А. Терское казачество в прошлом и настоящем. Пятигорск, 2002. С. 299.
  28. ↑ Административно-территориальное устройство Ставрополья с конца XVIII века по 1920 год. Справочник. Ч. 3. Основные сведения о населённых пунктах. С. 301. Архивйина 2016-03-04 — Wayback Machine
  29. ↑ Административно-территориальное устройство Ставрополья с конца XVIII века по 1920 год. Справочник. Ч. 3. Основные сведения о населённых пунктах. С. 325. Архивйина 2016-03-04 — Wayback Machine
  30. ↑ 1 2 Сулейманов, 2006, стр.656.
  31. ↑ Административно-территориальное устройство Ставрополья с конца XVIII века по 1920 год. Справочник. Ч. 3. Основные сведения о населённых пунктах. С. 340. Архивйина 2016-03-04 — Wayback Machine
  32. ↑ Полное собрание законов Российской империи. Собрание третье Отделение I. От № 29944-31329
  33. ↑ Шелковской район (1970).
  34. ↑ Материалы Всесоюзной переписи населения 1926 года по Дагестанской АССР. Выпуск 1. Список населённых мест Дагестанской АССР. Махач-Кала: Издание Дагстатуправления, 1927. Стр. 87.
  35. ↑ Шелковскан кӀошт (2002).
  36. ↑ Том 4 книга 1 "Национальный состав и владение языками, гражданство"; таблица 1 "Национальный состав населения Чечни по городским округам, муниципальным кӀоштам, городским населенным пунктам, сельским населенным пунктам с барамю населения 3000 человек и более". ТӀекхочу дата: 2014 шеран 1 январь. Кху чуьра архивйина оригиналан 2015 шеран 29 сентябрехь
  37. ↑ Гребенской татарский национальный культурный центр. Культура.РФ. ТӀекхочу дата: 2019 шеран 28 июль.

Кхин дӀа темана тӀехь

Категореш