Таймин Биболат

Бейбулат вина 1779-чу шарахь Майртуп йуьртахь Шела гӀалина гергахь йолчу Ичкерин кӀотара цхьана, Билтойн тайпан векалан Тайми цӀе йолчу чархийн говзанчин доьзалехь^[1].

1802 шеран гурахь, ворхӀ стагах лаьттачу тобанца, Бейбулат дехьавелира Теркан аьрру берда тӀе, тӀелетира казакийн гӀаролхойн заставана, цу кепара шен вийначу доттагӀчунна чӀир а ийцира. Цул тӀаьхьа герз схьа а эцна, гӀазакхийн кордонна цӀе а тесна, оццу новкъа йуха а дехьавелира иза. Оцу гӀуллакхо жимачу Бейбулатана дог доьхначу абрекан цӀе йелира^[3][4]

Российн буьйранчалло жигарчу эскаршна динчу шен омранашкахь йаздина:

«Цхьанна вевзаш воцчу зуламхочо, Биболта, Теркал дехьа а ваьлла, доккха зулам дина, цундела схьалаца веза и»^[2].

1807 шарахь чиллин беттан 12-гӀа денна бекарг беттан 18-гӀа де кхаччалц 10 эзар стаг а волуш инарла Булгаковн(оьр.)нохч. таӀзаран экспедици хилира отряд Герменчукан а, АтагӀан а, Хан-Калан кӀошташкахь нохчийн-дегӀастанхойн цхьаьнакхетначу ницкъашна дуьхьал^[5]. И экспедици, цхьацца тӀеман кхиамаш баьхнехь а, баккхий эшамашца цхьаьна хилира, цо гайтира Нохчийчохь ма-дарра российн олалла дан йиш йоцийла. Билггал хилира, меттигерчу хьаькамашкахула урхалла дан дезаш хилар^[6].

1807-чу шеран товбецан беттан 6-чу дийнахь нохчийн хьалханчаш Таймиев Бейбулат а, Гендаргеноев Чулик а, дуьхьало сацо сацам бина болу нохчийн баккхийнахийн гуламан сацам кхочуш беш, Ӏедалца къамел дан БуритӀе дӀабоьлху. Къамелийн хенахь Таймиевна а, Гендаргеноевна а баьччалло дарж а, 250 сом а чоьтах паччахьан гӀуллакхе дӀахӀотта кховдадо. Къамелаш чекхдевлча, Таймиев а, Гендаргеноев а дуьхьало сацорх кхайкхадо, цул сов, оцу шеран лахьанан баттахь подпоручикийн чинехь паччахьан гӀуллакхе дӀахӀутту. Оцу шеран лахьанан беттан чеккхенгахь Таймиевна Тиблисе кхайкхам бо Гудович генералца къамел дан, цо, чӀогӀа реза а волуш, нохчийн йукъараллийн лидера гӀуллакхе дӀахӀоттар тӀечӀагӀдо. Амма, Таймиев йоьдучу дакъошкахь дукха ца лаьттира — паччахьан чиновникаша меттигерчу бахархошка хьаьнга долу гӀуллакхашца реза воцуш — 1808-чу шеран кхолламан баттахь иза эскарера дӀа а воьдий, ламашка цӀавогӀу. Кхечу версица, цаьршинна а шайн лаамца империна мукъадала сацам бинера. Ткъа 1807-чу шеран лахьанан беттан 7-чу дийнахь Бейбулат подпоручикан чинехь, шарахь 250 сом алап лолуш, паччахьан эскаран гӀуллакхе дӀахӀутту^[7].

Оцу шеран лахьанан баттахь Таймиев Бейбулата Российн империна муьтӀахь хила чӀагӀо йира, тӀаккха иза Кавказехь уггар лакхара даржехь волчу Российн пачхьалкхан чиновникца, Гудович Иван генералца, къамел дан Тиблисе кхечира. И къамелаш кхаа баттахь гергга лаьттира. 1808-чу шеран кхолламан баттахь иза ламашка йухавирзира. Къамелийн чулацам хууш бац, амма бух бу Таймиевс, Российн протекторат формалан къобалбаран дуьхьал, Нохчийчоьнна йуьззина чоьхьара самоуправлени а, лакхара баккхийнахийн дарж чӀагӀдар а дехира аьлла хета.

Российн администрацис Таймиев нохчийн дуккха а хьалханчех цхьаъ бен ца лорура. Цундела Таймиевн доккхачу планаша гӀо ца карийра. Амма иза «дӀахӀалто» цадаладелира: Нохчийчу цӀавирзинчул тӀаьхьа Бейбулата шен офицеран чинера схьайогӀучу декхаршка хьажар а ца дира, амма кхаа шарахь тӀаьхьий-хьалхий дуккха а тобанашна коьртехь даиманна а тӀелетарш деш хилла Кавказан асанна. Иштта тӀелатарш хилира 1810-чу шеран йуьххьехь, тӀаккха 1810-чу шеран асаран баттахь а, 600 стагах лаьттачу тобанца. Хьаьттан баттахь нохчийн баккхийнахийн йукъахь дов хилира, оцу декъехь Бейбулат вара йа вацара хууш дац. Цуьнан тӀелетарш гӀуран баттахь чекхдаллалц лаьттира.

1811-чу шеран хӀутосург баттахь Российн администраци йуха а Таймиевца уьйрашка йелира. Иштта хӀутосург беттан 30-чу дийнахь иза Тормасов генералца Тиблисехь цхьаьнакхийтира, тӀаккха шолгӀачу дийнахь йуха а паччахьан гӀуллакхе дӀахӀутту, амма цул тӀаьхьа йуха а ламашка йухавирзира, майор Швецов а йийсаре а лаьцна. Оцу шеран аьхка Жамалхан Аварарца бертехь империн колонизаторски гӀуллакхан дуьхьал цхьаьнавалар доладелира. Хьаьттан баттахь цара иэшам бира. Наполеонан тӀемаша Росси оьшуьйтура Кавказехь болам сацо. 1816-чу шарахь Кавказера хиламашка йукъагӀертарх Росси йухайирзира.

Ситуаци хийцайелира Кавказан корпусан баьччалле А. П. Ермолов хӀоттийнчул тӀаьхьа, цуьнан декхар дара ламанан мехкаш Российн тӀекхетар сиха даккхар. Цунна хетара, оцу регионийн йукъара Ӏедал дацарна уьш гӀийла бу, цундела тӀеман методаш уггар дика хир йу. Оцу бахьанах доьзна цо Таймиевна тӀе ца хьожура. Амма Таймиевн боккха политически авторитет йара, цо Нохчийчоьнан доккха дакъа контролехь латтора.

Таймиев шиназе Ермоловца цхьаьнакхийтира 1816-чу шеран товбецан баттахь. Хьалхара цкъа Георгиевскехь. ШолгӀа цкъа БуритӀехь, Ермоловс ала а аьлла.

1818-чу шеран эсаран баттахь иза къамелаш деш вара Соьлжа гӀап чохь полковник Грековца. 1819-чу шарахь Ермоловс таӀзаран экспедици йира Йоккхачу Нохчийчоьнан а, Шелан а, Гермчиган а, Эвтаран а, Гелдиганан а, Майртупан а эвлашка, ткъа оцу шеран хьаьттан беттан 4-чу дийнахь полковник Грековс хӀаллакди Шовдан а, Орга а хийн бердашца долу нохчийн эвланаш. 1820-чу шарахь Соьлжа гӀап тӀера Буьрха гӀап кхаччалц Соьлжа асан гӀишлойар дӀадахара, иштта Гермчиг эвлане къаьсттина некъ баьккхира. Оцу шеран чиллин беттан 6-чу дуьйна 15-чу дийне кхаччалц полковник Грековс Топли эвла схьа а йаьккхина, Гермчиг эвла хӀаллакйира. Хан-Кхаьллан къаьсттина некъ баккхар доладелира. Иштта чиллин (март) баттахь Сысоев П. генерал-майоро Ӏисти-Хи эвлана уллохь «Цахилийташ йолу меттиг» цӀе йолу чӀагӀо, ткъа Соьлжа хи тӀехь ОьгӀазе саьнгар цӀе йолу чӀагӀо йоллар доладелира. 1820-чу шеран хӀутосург беттан 3-чу дийнахь имперхоша Соьлжа хи тӀехь, Мартан хи цунна чуоьхучу меттехь, редут йоьллира. Эсаран баттахь Цахилийташ йолу меттиг а,Гезлой-Эвлаа а чӀагӀонийн гӀишлойар чекхделира. Оцу хенахь Гермчиган бахархой Российн муьтӀахь хилира. Эсаран беттан 21-чу дуьйна 26-чу дийне кхаччалц Кавказан асан 2-гӀа баьчча генерал Стала, лацарнаш хӀаллакбан кхерам таса а беш, Гуьмсан а, БоргӀанан а, Акхсайн а, Костекан а, Хошкелдин а, Девлетгери-Эвлан а, кхечу а эвлийн бахархой некъаш хадо къахьега гулдира, ткъа къачалкхан эвлийн 50 старгӀа йуй (аманаташ) санна ша волчохь сецира. Оцунна дуьхьал 1821-чу шарахь Таймиев Бейболатан куьйгаллехь нохчийн йукъара гӀаттам болабелира.

1821-чу шеран чиллин беттан йуьххьехь полковник Грековс къачалкхан эвланаш Исти-Хи а, Ойсхар а, цхьа могӀа кхийолу а хӀаллакйира. ХӀутосург беттан 24-чу дийнахь Майртупан маьждигехь Мохьмад молла Нохчийчоьнан син куьйгалхо кхайкхийра. Асаран беттан 30-чу дийнахь Грековс майртупан хьун хадо йолийра. 1822-чу шарахь Бейбулата имперски чӀагӀонашна тӀелатарш дира. Оцу шарахь Гермчиган Ӏабдул-Къадыр моллас Нохчийчохь йукъара гӀаттам бан доьхна герга вахара. Чиллан беттан йуьххьехь полковник Грековс ГихтӀа а, УстаргӀарда а эвланаш хӀаллакйина, бахархойх аманаташ схьаийцира. Чиллан беттан 8-чу дуьйна 14-чу дийне кхаччалц Грековн тобано Шела а, Жимачу АтагӀа а эвланаш хӀаллакйира. Циггахь вийна Гермчиган Ӏабдул-Къадыр а. Эсаран баттахь нохчийн керла гӀаттам болабелира, цуьнца доьзна эсаран беттан 28-чу дийнахь Топли эвла йагийра. Ткъа лахьанан беттан йуьххьехь Грековс йуха а Орга хин бердашца долу эвланаш йийхира.

Ермоловн цӀий Ӏанош долу тӀелатарша Таймиевн нохчийн йукъараллаш шен Ӏедал кӀела цхьаьнатохаран планаш хадийра. Амма Российн политика, ламанан пачхьалкх кхолларна дуьхьал йолуш, иштта пачхьалкх кхоллар сиха даккха дагадеира. Амма цхьаьнакхетар радикальни («йистера» йа «экстатически» суфизман (аль-Бистами, аль-Халладж а, кхиберш а ) мюридизма идеологехь кхолладелира, иза Российн мостагӀалла деш дара. Российн политикас Таймиевн меттигаш лахдайтира, цуьнан Ӏалашо Нохчийчоь цхьаьнатохар а, иштта Российнца машар бан тарло а дара, ткъа ДегӀастанан имамашна некъ дӀабиллира, царна Росси тиекъархойн мохк бара, цуьнца машар ца беш тӀом бан безаш бара.

Таймиевс шен Нохчийчуьра Ӏедална тӀе богӀуш болу радикальни мюридизман а, газаватан а кхерам кхийтира, и кхерам Российн гӀоьнца дӀадаккха лур доцийла а. Амма Российнца берех дӀахада а лур дацара, хӀунда аьлча цунна кхетара Российнца тӀеман дов даккхаран хьелаш доцийла а. Таймиевн хьалха хӀоьттина йолу дилеммас барт бан некъ ца белира: йа йукъара паргӀатон боламна кӀела ван, йа цунна коьрте хӀоьттина хила, хилларш тӀехь Ӏаткъам бан таро хилийта.

1824-чу шеран кхолламан беттан 1-чу дийнахь, Тарковски шамхалан гӀоьнца, Эрпелехь Таймиев йуха а Ермоловца цхьаьнакхийтира. ТӀаьхьа, Бейбулата Майртупан Мохьмад моллаца а, Гермчиган Авкоца а цхьаьна колонизаторшна дуьхьал велира. Оцу хенахь Авко Нохчийчоьнан хенан имам кхайкхийра. БӀаьста иза ДегӀастанехь мюридизман Ӏилма кхоьллинчу ЯрагӀан Мохьмадца цхьаьнакхийтира, тӀаьхьа эвлана уллохь Ермоловн векал вийра, гӀумкийн эла Мехти-Гири вийра.

1824-чу шеран аьхкенан муьрехь Таймиевс ДегӀастанехь газаватан коьрта идеолог волчу ЯрагӀин Мохьмадца къамелаш дира. 1824—1826-чу шерашкахь Бейбулат нохчийн уггаре авторитет йолу тӀеман куьйгалхойх цхьаъ вара. Цуьнан тӀелатарша оьрсийн эскаршна чӀогӀа эшамаш бора. Амма цуьнан политически лидерство Нохчийчоьнан имаман дарже герттачара къийса дора.

Бейболат масийттаза цхьаьнакхийтира Кавказехь болчу Российн векалшца, царна йукъахь Гудовичца а, Тормасовца а, Ртищевца а, шиназа Ермоловца а, Российн йукъахь Нохчийчоьнан автономи йаккха гӀерташ, амма иза Ермоловна тӀеэца луш дацара. Иштташехь а, цуьнга дика хьоьжура, цунна офицеран дарж, совгӀаташ а, алапа а лора.

1825-чу шеран кхолламан баттахь Греков, хӀинцале генерал волуш, йуха а Нохчийчу чувелира а, ГихтӀа а, Устрада — ГӀала а, Гехи а эвланаш йийхира. Бекарг баттахь цо БоргӀане Хангиш-Йурт а, БоргӀане — Аксай а, Аксай — Гезлой-Эвла некъаш хадийра. ХӀутосург беттан 24-чу дийнахь Майртуп эвлахь дерриг нохчийн гулам хилира. Гуламехь ЯрагӀин Мохьмадан накъост Мохьмад Къудукхлински Нохчийчоьнан имам хаьржира. Асаран беттан йуьххьехь Наьсарехь Бейбулатан накъост — яндырин старгӀа Жамболат ЦӀечой лецира, ткъа Ермолов генерал омрица, иза тӀаьхьа чӀогӀа вийра. Оцунна дуьхьал Нохчийчохь Бейбулатан куьйгаллехь керла йукъара гӀаттам болабелира. Асаран беттан 15-чу дийнахь Гезлой-Эвла чувахийтина болчу нахана гӀоьнна Соьлжа гӀап тӀера Греков генерал а, Георгиевскера Лисаневич генерал-лейтенант а кхечира, ткъа мангал беттан 22-чу дийнахь, Бейбулатан а, Мохьмад моллин а кхайкхамца гӀевттинчарна гӀоьнна Ичкери чу дегӀастанан маршонан йукъараллийн тобанаш кхечира. Мангал беттан 25-чу дийнахь Майртуп эвлахь шолгӀа йукъара нохчийн гулам хилира, амма иза гӀаттаман куьйгалхошна йукъахь бекъабаларца чекхделира. Мангал (июль) беттан 7-чу дийнахь Греков генералан тобаГезлой-Эвлаь-эвла кхечира, ткъа 7-чу дийнахь буса а, 8-чу дийнахь Ӏуьйрана а Бейбулата Ӏамир-Хьаьжин-эвла чӀагӀо схьайаьккхира, цул тӀаьхьа ши гӀийла чӀагӀо ОьгӀазе Саьнгар а, Хьедоран Меттиг а схьайаьккхина хӀаллакъйира. ШолгӀачу дийнахь Греков Соьлже йухавирзира, цуо Бейбулатна мангал беттан 12-чу дийнахь Гезлой-Эвлаь-эвла чӀагӀо латта йийра.

Мангал беттан 15-чу дийнахь Лисаневич а, Греков а генералаш, йоькъначу чӀагӀонна Гезлой-Эвлаь-эвлана гӀоьнна кхечира. В.Потто дийцарехь, оьрсийн отряд кхаа ротех а, 6 тоьпех а, 400 казакех а лаьтташ йара. И тасадалар бахьана долуш Майртуьпан вахархочо молла Оччар-Хьаьжис вийра инарла Греков, Ӏожаллин чевнаш йира инарла Лисаневична, иза кхелхира кӀира даьлча. ШолгӀачу дийнахь оьрсийн эскархоша, бекхам беш, вийра гӀаттам бинарш дӀабала гӀопехь гулбелла меттигера 318 вахархо, царна йукъахь бара Российнна дика муьтӀахь берш а.

200 нохчийн а, гӀумкийн а старгӀа вийна хилира тӀаьххье. Хьаьттан беттан 29-чу дийнахь Бейбулата Соьлжан гӀап схьайаккха доьхна герга вахара. Эсаран беттан 7-чу а, 10-чу а дийнахь Таш-Кехана а,Гезлой-Эвлаь-эвлана а чӀагӀонаш йоьллира. Лахьанан беттан 25-чу дийнахь Бейбулата Калински гӀалан уллохь Ермолов генерал йийсаре ваккха герга вахара. Оцунна дуьхьал Ермоловс 1826-чу шарахь Йоккхачу Нохчийчоьне таӀзаран экспедици йира, АтагӀа а, ЧӀахкери а, Мартантӏе а эвланаш хӀаллакйира, ткъа кхолламан беттан 26-чу дийнахь чиллан бетте кхаччалц Марта а, Гехи а эвланаш хӀаллакйира. Кхолламан беттан 30-чу дийнахь Орга хи тӀехь хиллачу тӀамехь нохчийн а, лаьзгийн а эскар ийшира. Ермоловс 1825—1826-чу шерашкахь гӀаттам чӀогӀа охьатаӀинчул тӀаьхьа, оцу хенахь Бейбулатан къамелаш дан герга вахар маьрша дацара, Нохчийчоьнан бахархой Российнца тӀом баран дуьхьал бара. Кавказан асан аьрру агӀоьнан тӀехьарча Энгельгардт генерал хӀоттийнчул тӀаьхьа, цо Кавказ урхалла даран экономически, культурин, дешаран методаш тӀехь тидам бора, Бейболатна шена планаш кхочуш дан цхьаьнакхеташ карийра. Иштта политика керлачу векалхочо Паскевича дӀайахьара.

1825—1826 шерашкахь Ермоловс къиза гӀаттам дӀабаьккхинчул тӀаьхьа, цу йукъахь Бейбулат дийцаршка вала гӀертар эрна хилира, Нохчийчоьнан бахархой сацамца дуьхьал бара Россица тӀом бан. Кавказна урхалла даран экономикан а, культурин а, дешаран а кепаш чӀагӀъеш волу инарла Энгельгардт Кавказан сизан Аьтту фланган командир хӀоттийначул тӀаьхьа, Бейбулатна цуьнгахь карийра шен планаш кхочушъйан бартхо. И политика дӀайаьхьира керлачу губернатора Паскевича.

Оцу муьрехь нохчий Российца муха бара хьожуш, векалхочо паччахье йаздира:

1827-чу шеран эсаран беттан 27-чу дийнахь Бейбулат Нохчийчу йухавеира ГӀажарийчоь ваханчуьра. Цигахь цо гӀаттамна гӀо даран хьокъехь къамелаш леладора шаьхца. 1828-чу шарахь Таймиевс Къудукхлински Мохьаммадца (цуьнан куьйгаллехь — дегӀастанан дин лелочу нахца а) дӀахадийра шен йукъараллин уьйраш. 1828-чу шеран оханан беттан 8-чу дийнахь Бейбулат Аваре вахара, цигахь оцу шарахь ГӀази-Мохьмад имам хаьржинчул тӀаьхьа, колонизаторшца латтачу тӀамехь дакъа лаца гӀайгӀанехь. 1829-чу шарахь Бейбулат йуха а Тифлисе кхайкхира Империца къамелаш дан. Цигахь иза Пушкин А. С. волуш кхийтира. 1829-чу шеран кхолламан беттан 30-чу дийнахь Тегеранехь (Иранан коьрта гӀала) Российн векалалла хӀаллакъйира.

1829—1830-чу шерашкахь Таймиевн Веранан Кавказехь Паскевичн меттиге вахар гӀо хилира уьйраш кхиоранна. Таймиев масех бӀеннаш накъосташца (хьасташа 180-чу дуьйна 300 стаг кхаччалц терахь хьехадо) дерриг Кавказера Тифлисе кхечира, цигара иза Эрзурумехь йолчу векалхочун коьртачу меттиге (штаб-квартире) дӀавахара, цигахь цо ши бутт даьккхира — мангал беттан дуьйна хьаьттан батт кхаччалц 1829-чу шарахь. Паскевич кӀадвелира оцу вахарца, нохчийн тоба паччахьан эскаршна агӀора туркойн дуьхьал долчу тӀеман гӀуллакхашкахь дакъа лацарна а. Кхин долуш, оцу хенахь кечдеш дара «Нохчий Российн муьтӀахь хиларан хьокъехь долу бакъонаш» цӀе йолу къаьсттина бакъонаш, Тарковски шамхалан гӀоьнца Бейбулат церан куьйгалхо хила везаш вара, амма кечаман план кхочуш ца хилира, паччахьан лаамаш а, Кавказера хьелаш а хийцадаларна бахьана долуш.

Таймиевн шен гӀоьнца Нохчийчоь Российн йукъа кхайкхаран планаш кхочуш дан аьтту хили бац. Оцу муьрехь ГӀази-Мохьмадан болам тӀебогӀура а, мюридизм йаржара а. Царна дуьхьал Бейболат «массо ницкъашца» велира, империца машаран меттиг ларъйеш, тӀаккха иза мюридизм чеккхенца ваьккхира и а, цуьнан агӀончаш а идеологин а, политикин а Ӏаткъамах. Кхечу версица иза, дуьхьал, 1830-чу шеран бӀаьстанан заманчохь, Ших-Ӏабдуллаца а, Ахверди-Мохьмадца а, Астемирца а, кхечу а куьйгалхошца цхьаьна, ГӀази-Мохьмад Нохчийчоьнан имам лара волавелира^[8].

1831-чу шарахь Бейбулат вийна аксайн эла Салат-Гирейс, цо, цӀий Ӏаноран законашца а догӀуш, цу кепара чӀир ийцира Таймиевна, 1822-чу шарахь шен да Мехти-Гирей верна.

Таймиев Бейбулат хьахийна А.С. Пушкина 1829 шарахь шен Эрзуруме бинчу некъан дийцарехь:

Х. Нурадиловн цӀарахчу Нохчийн пачхьалкхан драматически театрехь режиссёро Хакишев Руслана хӀоттийна М. Мусаевн пьеси тӀехь «Таймин Биболат» спектакль.