Оьрсийн меттан версиБашха проекташ
Мотт хийца
РУВИКИ-Х ЛАЬЦНА

Нохч-ГӀалгӀайн АССР меттахӀоттор

Экспертиза РАН

Logo-ran-black.png
Проведена экспертиза
Российской академией наук
Подробнее
Aprove.svg

Экспертиза РАН

Arrow-Right.png
Logo-ran.png
Проведена экспертиза
Российской академией наук
Подробнее

Нохч-ГӀалгӀайн АССР меттахӀоттор (оьрс. Восстановление Чечено-Ингушской АССР) — 1957 шеран 9 январехь ССРС а, РСФСР а Лакхарчу Советийн Президиумийн омрашца Нохч-ГӀалгӀайн АССР меттаоттийра[1][2], цул совнах, иза меттаоттийна хиллера дӀайаьккхинчул тӀехь хиллачул а кӀеззиг башха дозанашкахь. Республикин йукъахь йисинера 1944 шарахь Ставрополан мехкара Грознин областе йаьхна, оьрсийн бахархой алсама болу Наурски а, Шелковски а кӀошташ, амма цунна йуха ца йелира Пригородни кӀошт, иза Къилбаседа ХӀирийчохь йисира. Меттаоттийначул тӀехь республикин майда 19 300 км² йара. Цу тӀе нохч-гӀалгӀайн бахархошна ца магийна баха Гуьржийн ССР дозанца йолу къилба ламанан республикин кӀошташкахь.

1957 шеран 11 февралехь ССРС Лакхарчу Кхеташоно шен Президиуман 9 январан омар чӀагӀдира, йухайалийра ССРС-н конституцин автономи хьахоран 22 йаззам[3].

Резолюци вон ойла йолуш а, цхьаьнадогӀуш доцуш а кхочушйар бахьана долуш, ткъа иштта центрехь а, меттигерчу партин-советийн номенклатурин цхьана декъо дуьхьало йар бахьана долуш, меттахӀотторан процесс тӀаьхьатеттира, дуккха а халонех йуьзна йара, керла проблемаш кхоьллира. Республика меттахӀотторо йолийра оьрсийн а, оьрсийн мотт буьйцу а бахархой регионера арабахаран процесс, къаьмнашна йукъара йукъаметтигаш ира талхаре кхачийна.

Хьалхара истори

1944-чу шеран 23-чу февралехь нохчий а, гӀалгӀай а махкахбехира. 1948-чу шарахь ССРС-н Министрийн Советан лерриначу сацамца тӀечӀагӀдира, нохчий а, гӀалгӀай а «даиманна» махкахбехина хилар[4]. И. В. Сталин а, Л. П. Берия а кхелхиначул тӀаьхьа махкахбехиначу къаьмнашкахь реабилитаци йан а, баьхначу метте цӀа дерза а дог-ойла йелира. Репрессеш йинчу къаьмнийн вевзаш болчу векалша (йаздархоша, Ӏилманчаша, куьйгалла дечу белхалоша, отставкехь болчу эпсарша) а, карарачу гражданаша а ницкъ бора Ӏедалан органашка шайн дехаршца оьхуш. Царах коьртаниг — махкахбехина къаьмнаш сихонца цӀа а дахкийта, царна тӀера коллаборационизмехь бехкебар дӀадаккхар дара.

КПСС-н XX съезд(оьр.)нохч. дӀабаьллачул тӀаьхьа лаамаза хилира ССРС-н ЦК Президиуман цхьаьнакхетараш(оьр.)нохч. цхьаьнакхетараш, центран органийн белхалошца, республикийн, мехкийн, областийн куьйгалхойца кхеташош, вевзаш болчу нахаца цхьаьнакхетараш[5]. 1956-чу шеран май беттан чакхенехь нохчийн лингвистан Юнус Дешериев а, гӀалгӀайн йаздархочун Идрис Базоркин(оьр.)нохч. а дехарца, ССРС-н куьйгаллашка репрессеш йинчу къаьмнийн цӀарах омра кечдан а, Москохахь союзан Ӏедалан векалшца цхьаьнакхетар кхолла а делегаци хӀотторан болх болийна. Амма махкахбехиначу къаьмнийн цхьаьнатоьхна делегаци кхолларан ойла кхочушъян аьтто ца белира. Цундела нохчий а, гӀалгӀай а делегацин хӀоттаме бало аьлла сацам бира[5].

Нохчий а, гӀалгӀай а - кхайкхира Балкхаш гӀалин партин комитете. Со а кхайкхинера оцу цхьаьнакхетаре. Цара тхуна 1956-чу шеран 16-чу июлехь лерринчу реестрера дӀадаккхарх лаьцна долу Указ дийшира, цигахь хиллачу массо а лерринчу дӀатарбеллачаьрга дехар дира, дӀабохочу хенахь дисиначу цӀеношна а, бахамна а, иштта шаьш хьалха бехачу меттигашна а шаьш претензеш йийр йац аьлла, распискаш йазде аьлла. Тхо категорически реза ца хилира и тайпа распискаш йаздан, кхузахь хиллачу КГБ-н белхахоша доггах гӀерташ хиллехь а. Горкомера арадовлуш, тхуна гира гулбелла нохчийн а, гӀалгӀайн а йоккха тоба... тхо горкоме кхайкхаран бахьана довза. Ала деза, и санна долу хӀума хӀинццалц цкъа а хилла дацара... Тхуна гӀортор йира. Цхьана а нохчочо а, гӀалгӀачо а ца аьлла иштта распискаш йала йеза аьлла.

Габацу Локаев[6]

1956-чу шеран 12-чу июнехь Кремлехь делегаци тӀеийцира ССРС-н ЦК Президиуман декъашхочо, ССРС-н Министрийн Советан хьалхарчу куьйгалхочун гӀовс Анастас Микоян(оьр.)нохч.. Микояне схьайелира Никита Хрущёвга дӀайала кехат, ткъа иштта нохчашна а, гӀалгӀашна а шайн исторически даймехка цӀа берза а, шайн къоман автономи меттахӀотто а бийцархьама дехар а. ТӀаьхьарчу деношкахь Москоха кхин а махкахбехиначу кхечу къаьмнийн векалш баьхкира[5].

1956-чу шеран 12-чу июнехь дуккха а шерашкахь махкахваьккхинчул тӀаьхьа шен исторически даймехка ваха Ӏедало официальни бакъо яьккхина хьалхара стаг вара йукъараллин гӀуллакххо Шатаев Мохьмад[7][8].

undefined

1956-чу шеран 16-чу июлехь ССРС-н Лакхарчу Советан Президиумо тӀеийцира «Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман муьрехь дӀабоьхначу нохчийн, гӀалгӀайн, кхарачойн а, церан доьзалийн декъашхойх спецметтиган дозанаш дӀадахарх лаьцна» олу омра, цу тӀехь хӀоттийнера:

1. Спецпоселенийн исписки тӀера дӀадаха а, ССРС чоьхьарчу гӀуллакхийн министерстван органийн административан тергонех мукъабаха а нохчий, гӀалгӀай, кхарачой а, церан доьзалийн декъашхой а, Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман муьрехь спецпоселеница дӀабоьхнарш. 2. Билгалдаккха, хьалхарчу статья тӀехь хьахийначу кеппархошкара спецпоселенин дозанаш дӀадахаро, уьш дӀабохучу хенахь схьайаьккхина бахам йухаберзор декхарнаш ца хӀиттадо, иштта уьш дӀабоьхначу меттигашка йухабаха бакъо ца хилар а[9].

Иштта кеп хӀоттаро бакъо лора махкахбехина нах шайн даймехка цӀа берзарна дуьхьал хиллачу хьесапашца. Оцу омарша юкъараллехь доккха оьгзало кхоьллира, спецпоселенцаш баьхначу дуккха а меттигашкахь хьал таьӀна хилира[9]. Дуккха а доьзалаша дораха а дохкий, шен хӀусамаш а, бахам а, Ӏедалан бакъо а йоцуш даймехка цӀа берза буьйлабелира, цуо меттигашкахь хьал карзахдаьккхира. Шен лаамца дӀасалелар сацон а, спецпоселенцаш юхаберзон а гӀертарш даима а аьтто болуш ца хуьлура[10].

1956-чу шеран 14-чу ноябрехь ССРС-н ЦК Президиумо тӀеийцира махкахбехиначу къаьмнийн къоман автономи меттахӀотторан хьокъехь токхам. Документехь хӀара бохура:

… Дерриг къаьмнийн боккхачу барамехь арабахар оьшуш дацара, ткъа иштта тӀеман хӀуманашца а доьзна дацара, амма иза марксизм-ленинизмна дог-ойла йоцу Сталинан культан гучудалар дара, вайн партин къоман политикин хьесапаш чӀогӀа дохор дара.[11].

Хьалха тӀеэцна хилла гӀулчаш оцу сацамца тоьуш йоцуш билгалйехира:

Хьалхара, уьш бахьанехь бахьана доцуш махкахбаьхначу къаьмнийн хьакъ долуш долчу кепара реабилитаци йан а, ССРС-н кхечу къаьмнийн йукъахь уьш нийса бакъонаш йолуш хилар меттахӀотто а аьтто ца хуьлу. ШолгӀа, латташкахь уьш дӀасасаьржина хиларна а, автономин цхьаьнакхетараш ца хиларна а, культура кхиа ца ло, йа бах, дуьхьала, къоман культура дӀайаларан кхерам хуьлу. КхоалгӀа, хӀара факт а тидаме эца деза: тӀаьхьарчу хенахь, коьртаниг гӀалмакхой, кхарачой, балкхарой, нохчий а, гӀалгӀай а спец кхалхархарна тӀера дӀабаьхча, церан йукъахь шайн даймехка цӀа берза а, къоман автономи меттахӀотто а лаам чӀагӀлуш бу[12].

Нохч-гӀалгӀайн, гӀалмакхойн, кхарачойн а, балкхаройн а къаьмнийн автономеш меттахӀотторан омарийн проекташ чӀагӀйира. Микоянан комиссина(оьр.)нохч. тӀедиллира Соьлжа-ГӀалин областан а, луларчу мехкийн а куьйгаллица а, иштта нохчийн а, гӀалгӀайн а къаьмнийн векалшца цхьаьна КПСС ЦК тидаме Нохч-ГӀалгӀайн АССР-н территорех лаьцна предложенеш кховдор. Н-ГӀАССР меттахӀотторан программа кхочушйан кхечу автономел а йеха хан хӀоттийра — 1957—1960 шераш[12].

Хьалха, проблема дӀайаккхаран цхьа вариант санна, нохчийн-гӀалгӀайн автономи ГӀазакхийчохь а, Йуккъера Азин республикашкахь а кхолла хьехар дара. Амма нохчаша а, гӀалгӀаша а цуьнга чӀогӀа негативца хьаьжира[13].

Автономи меттахӀоттор

Социалан-мехкан хийцамаш

Коьрта бахархой бацчу заманчохь Нохч-ГӀалгӀайчоьнан доккха дакъа луларчу республикашна а, кӀошташна а дӀаделира. Массо а аьлча санна нах беха меттигашкахь керла цӀераш тиллира[14].

И оцу муьрехь Соьлжа-ГӀалин областан территоре пачхьалкхан тайп-тайпана кӀошташкара 78,5 эзар стаг веира. ДегӀастанан АССР-н хӀоттаме йалийначу республикин территоре — ДегӀастанан ломан кӀошташкара 45,9 эзар стаг. Къилбаседа ХӀирийчу дӀаеллачу кӀошташка — 55 эзар стаг, царна юкъахьКъилба-ХӀирийн автономин область лакхарчу ломан кӀошташкара 26 эзар хӀири, 15 эзар стаг Къилбаседа ХӀирийчуьра а, 14 эзар стаг пачхьалкхан кхечу кӀошташкара а[15].

1957-чу шеран 9-чу январехь ССРС-н Лакхара Советан Президиумо арахийцира Омар «РСФСР-н хӀоттамехь Нохч-ГӀалгӀайн АССР меттахӀотторан хьокъехь». Амма меттахӀоттийначу республикин территори чӀогӀа хийцаелира. Хьалха план йара нохчийн а, гӀалгӀайн а юьрташкара 70—80 эзар стагах кӀеззиг бен боцу, цхьацца эзар дегӀастахо(оьр.)нохч., хӀирий а, гуьржий а дӀасакхалхо. Оьрсийн кхалхархой шайн меттехь биса безаш бара. Оцу бахьанца, юхабирзина нохчий а, гӀалгӀай а ларабеш, республикин бахархой 1 млн стаге кхачабезаш бара. Хьалха хиллачу дозанашкахь республика шайн даьхнийн юург латто ницкъ кхочур бац бохучу бахьанца, республикин хӀоттамехь Каргалинскан кӀошт(оьр.)нохч., Шелковскан кӀошт а, Невран кӀошт а биса сацам бира[16].

undefined

Теркан кӀоштийн майда меттахӀоттийначу республикин дерриг территорин 27 % хуьлура (19 300 км²-ах 5000 км²). Амма тӀетоьхнарг Бурунан аренан ах-аренаш(оьр.)нохч. йара, цигахь йалташ лело таронаш хилларг Терк эркан йисттера цхьа готта аса бен йацара (жима лахахь 1000 км²). Республикин хьалха хиллачу латтеха Къилбаседа-ХӀирийн АССР пайдана дӀайаьккхира Ӏаьржа латташ(оьр.)нохч. долу Пригородни кӀошт 1600 км² майда[17]. Къилбаседа ХӀирийчоьнан куьйгалла кхиаелира Несаран а, Маьлхбикан а кӀоштийн дакъош шайга дӀадаха а[18].

МеттахӀоттийначу республикин хӀоттамехь 17 кӀошт йира, ткъа депортаци хилале уьш 24 яра. Латташ деккъаш йаккхар бахьанехь кӀошташ кӀезгайира. Масала, керлачу Советан кӀоштан хӀоттаме деира хьалха хилла Шатойн, ЧӀебарлойн, Шуьйтан, Итон-Кхаьллан кӀошташ[19].

Депортацийинарш цӀа берзар

ЦӀа берзар дезаш дара меттигерачу МВД-н органийн а, Нохч-ГӀалгӀайн АССР-н Организацин комитетан а леррина йеллачу бакъонийн бух тӀехь. Оргкомитетан куьйгалхо хӀоттийра Муслим Гайрбеков, цо ша валлалц, 1957-чу шерара 1971 шаре кхаччалц Нохч-ГӀалгӀайн АССР-н Министрийн Советан председателан декхарш кхочушдира[20].

1957-чу шеран февралехь РСФСР-н Министрийн Совето(оьр.)нохч. тӀеэцначу планца, 1957-чу шарахь 17 эзар доьзал (80 эзар стаг) цӀа берзо Ӏалашо йара. Амма шарахь чакхвалале 48 эзар доьзал (200 эзар гергга стаг) цӀа веира[21].

undefined

Репатриантийн гӀуллакхаш нисдар

ЦӀа берзачу нахана бехачу меттигашкахь гӀо дар Ӏедало тӀаьххьарчу рожехь долийра. 1957-чу шеран 12-чу апрелехь РСФСР-н Министрийн Совето сацам бира цӀа берзачарна гӀишлош йан 10 эзар сом (1961-чу шеран мехашца — 1 эзар сом) барамехь, 10 шарахь дӀадала дезаш, кредит йала. Колхозийн, совхозийн йа предприятийн долахь долчу цӀеношкахь охьаховшучарна 3 эзар сом кредит лора.

Амма кредит йаккха гӀерташ, предприятин йа организацин кехат (цундела хьалха балха хӀотта дезара) а, дуккха а башха гӀуллакхаш бакъдийриг кехаташ а гулдан дезара. И хьелаш кхочушдича а, кредит йаккхар атта дацара: республике оцу Ӏалашонна аьлла ахча ца даийтинера. Цуьндела кӀеззиг нахана бен и кредит ца кхечира. Цул сов, оцу декъехь ахча лечкъоран гӀуллакхаш дукха дара[22].

Пачхьалкхан предприятеш 1957-чу шарахь цӀаберзачарна 682 гӀишло йира. Нохчаша а, гӀалгӀаша а йа керла цӀенош дира шайн ахчанах, йа тишделларг юхаметтахӀоттийра. 1963-чу шарахь цӀа берзачарна йукъара массо а доьзал болх бийлина вара[23].

Пачхьалкхан Ӏедалан меженаш кхоллар

1958-чу шеран йуьххьехь республикехь 200 эзар нохчо а, гӀалгӀа а вара. КПСС-н ЦК-о а, ССРС-н Лакхарчу Советан Президиумо а Ӏедалан меженаш кхоллар нийса лоруш хилира. 16-чу мартехь Нохч-ГӀалгӀайн АССР-н а, ССРС-н а Лакхарчу Советийн харжамаш дӀабаьхьира. Харжамашкахь дакъалецира 410 883 стага йа харжамхойн 99,98 %. Депутаташ хилира 52 оьрсий, 51 нохчо а, гӀалгӀа а, иштта 13 кхин къомах волу стаг. 1938-чу шеран Нохч-ГӀалгӀайн АССР-н Конституцин болх йухаметтахӀоттийра, амма цуьнан текста йукъа кегийра хийцамаш бира. Нохч-ГӀалгӀайн АССР-н Организацин комитет, шен декхарш кхочушдича, дӀахийцира[24].

1958-чу шеран 15-чу апрелехь Нохч-ГӀалгӀайн АССР-н Лакхарчу Советан хьалхарчу сессин болх болийра. Республика пачхьалкхан Ӏедалан а, урхаллин а лакхарчу меженашкахь хӀиттийра. Нохч-ГӀалгӀайн АССР-н Лакхарчу Советан председатель хилира И. А. Алмазов, цуьнан гӀоьнчаш — Е. А. Изварина а, А. В. Тепсаев а, ткъа секретарь — М. И. Комаров. Нохч-ГӀалгӀайн АССР-н Министрийн Советан председатель хилира М. Г. Гайрбеков[24].

Юридически реабилитаци

1989 шеран 14 ноябрехь ССРС-н Лакхара Советан Деклараци тӀеийцира «Зорбанца дӀасалелийначу къаьмнийн дуьхьал хиллачу репрессивни гӀуллакхаш законнаш доцуш а, зуламе а хилар къобал дар а, церан бакъонаш ларйар а», цуьнца реабилитаци йира махкахбехина дерриг а къаьмнийн[25].

1991 шеран 26 апрелехь РСФСР-н Закон тӀеийцира репрессеш йинчу къаьмнийн реабилитаци йаран хьокъехь, цуо къобал дора церан бакъо шаьш дӀадахале хилла къоман кхолламаш меттахӀотто а, иштта пачхьалкхо йинчу зенех компенсаци йала а[26].

Билгалдахарш

  1. ↑ Указ Президиума ВС СССР от 09.01.1957. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 12 июль. Архивйина 2019 шеран 6 сентябрехь
  2. ↑ Указ Президиума ВС РСФСР от 09.01.1957 №721/4 о восстановлении Чечено-Ингушской АССР и упразднении Грозненской области. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 12 июль. Кху чуьра архивйина оригиналан 2019 шеран 24 мартехь
  3. ↑ ИнфоРост, Н. П. Электронная библиотека исторических документов (ЭБИД) | Об утверждении Указов Президиума Верховного Совета СССР о восстановлении национальной автономии балкарского, чеченского, ингушского, калмыцкого и карачаевского народов. [Закон, принятый Верховным Советом СССР 4-го созыва на шестой сессии]. Москва,... docs.historyrussia.org. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 12 июль.
  4. ↑ Ахмадов, 2005, с. 866.
  5. ↑ 1 2 3 Абдурахманов, 2013, с. 4.
  6. ↑ Бугаев, 2016.
  7. ↑ Два дня и вечность | В ожидании справедливости | Коммуникационное агентство «Партнёр плюс». right-partner.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 12 июль. Архивйина 2020 шеран 25 сентябрехь
  8. ↑ Батукаева, 2010, с. 3.
  9. ↑ 1 2 Абдурахманов, 2013, с. 5.
  10. ↑ Абдурахманов, 2013, с. 5—6.
  11. ↑ Абдурахманов, 2013, с. 6—7.
  12. ↑ 1 2 Абдурахманов, 2013, с. 7.
  13. ↑ Абдурахманов, 2013, с. 8—9.
  14. ↑ Абдурахманов, 2013, с. 9—10.
  15. ↑ Абдурахманов, 2013, с. 19.
  16. ↑ Ахмадов, 2005, с. 880.
  17. ↑ Ахмадов, 2005, с. 881.
  18. ↑ Ахмадов, 2005, с. 882.
  19. ↑ Абдурахманов, 2013, с. 12.
  20. ↑ Ахмадов, 2005, с. 882—883.
  21. ↑ Абдурахманов, 2013, с. 18.
  22. ↑ Ахмадов, 2005, с. 890—891.
  23. ↑ Ахмадов, 2005, с. 891.
  24. ↑ 1 2 Абдурахманов, 2013, с. 21.
  25. ↑ Закон «О реабилитации репрессированных народов». www.hro.org. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 12 июль. Архивйина 2006 шеран 21 апрелехь
  26. ↑ Закон РСФСР от 26.04.1991 "О реабилитации репрессированных народов" (с изменениями и дополнениями). base.garant.ru (1991 шеран 26 апрель). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 12 июль. Архивйина 2019 шеран 27 мартехь

Литература

  • Абдурахманов Д. Б., Музаев М. Н., Бугаев А. М., Шепелев В. Н., Осмаев А. Д. Восстановление Чечено-Ингушской АССР. — Нальчик: ООО «Печатный двор», 2013. — Т. 1. — 496 с. — 1000 экз. — ISBN 978-5-905770-32-6.
  • Ахмадов Я. З., Хасмагомадов Э. Х. История Чечни в XIX-XX веках. — М.: «Пульс», 2005. — 996 с. — 1200 экз. — ISBN 5-93486-046-1.
  • Батукаева З. А. Тайны семейного архива братьев Налаевых // «Маршо». — 2010. — № 13—14 (5 февралехь).
  • Бугаев А. М. Кадровая политика партийных и советских органов Чечено-Ингушетии в период восстановления её автономии (1957-1960) // Архивный вестник. — 2017. — № 5. — ISSN 978-5-6040381-2-3.
  • Бугаев А. М. Политико-правовая реабилитация репрессированных народов Северного Кавказа // Архивный вестник : журнал. — 2016. — № 4. — С. 140—153.
  • Ермекбаев Ж. А. Чеченцы и ингуши в Казахстане. История и судьбы. — Алма-Ата: «Дайк-Пресс», 2009. — 508 с. — 1500 экз. — ISBN 978-601-7170-028.
  • Музаева А. Н.-М. Восстановление государственности чеченского народа // Архивный вестник. — 2017. — № 5. — ISSN 978-5-6040381-2-3.
  • Музаев М. Н. Это выдающийся праздник для всего народа // Архивный вестник. — 2017. — № 5. — ISSN 978-5-6040381-2-3.
  • Ченчиева М. Х. Возрождение Родины // Архивный вестник : журнал. — 2016. — № 4. — С. 154—169.

Кхин дӀа темана тӀехь

Категореш