Къилбаседа Кавказан Имарат

1919 оханан баттахь Нохчийчу а, ДегӀастане а чубеанчу Къилбаседа Российн ТӀеман Ницкъаша йожийнера Ламанхойн Республика. Узун-Хьаьжа, шен эскар а гулдина, Нохчийчоьнан а, ДегӀастанан а дозанехь лаьмнашка вахара. Гезгмашин-бутт чекхболуш, Ботлих юьртахь цо йоккха меджлис кхайкхира, цигахь Гагатли юьртарчу Ӏалиман кховдамца Сайд-Магомед Узун-Хьаьжа хаьржира ДегӀастанан а, Нохчийчоьнан а амир. Керлачу пачхьалкхан бакъйолу резиденци хилира ломаца йолу Ведана^[1][2].

1919 аьхка Истмалера цӀавирзанера Дишнийн Иналкъ Ӏусманан Хилафатан султанигера тоьшалла а дахьаш, халифас Кавказехь исламан пачхьалкх кхоллар къобалдеш.

Имаратан эскарша эшийнера Деникинан, инарлан Колесников Иванан эскарш Чехкарна йистехь хиллачу тӀамехь, 112 стаг йийсар а веш. Ши де даьлча Шелана уллохь эшийнера гӀалгӀазкхийн ницкъаш, царех 138 йийсар вира. Имаратан эскаршан урхалла деш вара Дишнийн Иналкъ.

Сентябрь беттан 19-чохь нохчийн а, суьлийн векалш а болуш гуламехь дӀакхайкхинера Къилбаседа Кавказан Имарат, цуьнан амир Узун-Хьаьжа а волуш. Коьрта министар хӀоттийра Дишнийн Иналкъ. Пачхьалкх кхайкхаран дина долу дӀахьедарехь бохура: «Къилбаседа Кавказан Имарат йу шен лаамехь шарӀан пачхьалкх, коьртехь Амир Узун-Хьаьжа а волуш, Ӏусманан пачхьалкхан халифан VI Мухьаммад-Вахьиданан ша муьтӀахь а волуш.»

Дышнинский-Арсанукаевн 1919-чу шеран 9-чу декабрехь йаздина кехат: «Бусулба махкахь республика хила йиш йац, хӀунда аьлча, вайн дезачу КъурӀанеь халиф хилар оьшуш ду, ткъа вуьшта иза инкарло Пайхамарна инкарло йар ду, иза Далла инкарло йар бен кхин хӀумма а хир дацара. Республиках йа конституцех лаьцна муьлхха а кхел… карзахдалар бен кхин хӀума дац, хӀунда аьлча и ойла бусалба нахана йукъахь дӀайахьа йиш йац»^[3].

Къилбаседа Кавказан Имарат дӀакхайкхор бахьана долуш зорбане баьккхинчу луларчу оьрсийн къаьмнашка кхайкхам: «Къилбаседа Кавказерчу бусалба наха шуьца а, шун динца а цхьа а мостагӀалла латтош дац. Дехачу шерашкахь лайначу балано гайтина вайна, хӀора къоман къаьстина бен даха йиш йоцийла. ХӀинца дӀа а лаьцна, марзделла бусулба къам дешнашца а доцуш, гӀуллакхашца маршоне сатуьйсуш ду. Оьрсийн паччахь дӀаваханчул тӀаьхьа йеллачу паргӀатонийн бух тӀехь Къилбаседа Кавказера бусалбанаша лоьхура, массарна а хууш ма-хиллара, республикехула шаьш-шайна урхалла дар. И Ӏалашо а, и гӀенаш а дохийра Деникинан тобано къиза тӀелатар дарца. Парижехь хиллачу машаран конференцехь йаккхийчу пачхьалкхаша къобал ца йира Ламанан республика. Европехь йукъараллин ойланна дуьхьал, Къилбаседа Кавказан бусулба наха шайн дерриге а дахар дӀа а диллина, сацам бира шарӀан монархин бух тӀехь дуьззина ша-шена урхалла дан»^[4].

1919 шо долалуш ЦӀен Эскаран 11-гӀа эскаран буьйранчас Гикало Николайс, Къилбаседа Россин Герзийн ницкъийн эскаршца хиллачу тӀемашкахь эшам хиллачул тӀаьхьа, сацам бира эшначу эскаран йисина меттигаш лаьмнашка йухайаха. Узун-Хьаьжас Гикалоца барт бина, цуьнан эскаран бисначарех кхоьллина дуьненайукъара цӀен гӀаттамхойн тоба. ГӀалгӀайчоьнан лаьмнашкахь лаьтта Орцханов Хизир коьртехь волу цӀечу партизанийн гӀалгӀайн отряд Узун-Хьаьжин эскаран 7-гӀа полк санна лоруш йара. Большевикийн векал Бесланеев Хабала атта хилира Имаратан чоьхьарчу гӀуллакхийн министр, ткъа большевик Ханиев Мохьмад Имаратан эскарийн штабан куьйгалхо хилира.

Пачхьалкханан урхалла дан кхоьллинера Министарийн Кабинет, коьртехь Воккха Вазиран даржехь Дишнийн Иналкъ а волуш. Оцу кабинетехь 8 министралла йара кхоьллина:

• Кертан министар — инарл-майор Къоим-Хьаж
• Арара гӀуллакхийн министар — Дишнийн Иналкъ
• Даар-маларанан а, йохкар-эцаранан а, индустрийнан а министар — инарл-майор Ханхоев Мохьмад
• Латталелорнан а, пачхьалкхан бахаманан а министар — Шамилев Билал.
• ТӀеман министар — инарл-майор Истамулов Шита (1930 шш. комунисташан дуьхьалла гӀаттаман куьйгалхо).
• ЗӀенан а, поштанан а, телеграфанан а министар — инарл-майор Байчалеев Куси.
• Пачхьалкхан чуьра гӀуллакхийн министар — инарл-майор Бесланеев Хабала.
• Финансийн министар — инарл-майор Ӏабдулаев Ӏабдул-Ӏазим.

Юстицин а, дешаран а, вакфан гӀуллакхийн а, бахаман а министран даржаш а дисира Дышнинскийца. Кхечу хьосташца юстицин министр хилла полковник Магометбеков Хьаьжи Эмир Заде.

Узун-Хьаьжин Имаратан эскар дуьненайукъара дара: цу йукъахь вара ши суьйли, ши нохчо, ши гӀалгӀа, ши гӀебарто. Цхьа стаг лакхара светски дешар долуш вара, шолгӀаниг лакхара духовни дешар долуш вара, кхоалгӀаниг оьрсийн мотт хууш вара (ткъа царех цхьаъ Ӏаьрбийн мотт хууш вара), ши министр (тӀеман а, зӀенан а, почтан а, телеграфан а) йоза-дешар хууш вацара.

Пачхьалкх наибашка йекъаелла яра, шарӀан низамашна тӀехь лаьтташ а йара^[5].

Имаратан герзан ницкъаш (берриг ницкъ бара 60 эзар стаге кхаччалц) 6 эскаран тобанах лаьтташ бара, коьртачу инарлаша куьйгалла а деш^[6])

Герз карадерзорхьама Узун-Хьаьжас гӀо доьхура Азербайджанан Демократин Республикан а, Гуьржийчоьнан Демократин Республикан а, Туркойчоьнан а Ӏедалшка. Дагестанехь туркойн эскарийн буьйранча Нури-паша Узун-Хьаьжица хаддаза зӀенехь вара. Узун-Хьаьжин эскаран куьйгаллехь бара туркойн Инарла штабан эпсарш, шайна йукъахь Дебрели Хьусейн а, Корумлу Ӏали-Риза а (хьалхарниг дошлойн эскарна куьйгалла деш вара, шолгӀаниг тоьпан эскарна). Гуьржийчоьнан Демократин Республика а гӀиртира Узунголан эмиратана тӀеман а, материалан а гӀо дан. 1919 шеран сентябрехь цо экспедицин ницкъ хьажийра эмиратийн эскаршна гӀо дан. Амма Чечен-аулна гергахь хиллачу тӀамехь гуьржийн салтийн Къилбаседа Российн Герзахойн ницкъаша герзаца дуьхьало йира, эшам лайна, йуха а Гуьржийчу йухаберза дийзира.

Узун-Хьаьжин Ӏедало шен ахчанан кехаташ арахоьцура, иштта леладора азербайджанан ахчанан кехаташ а^[7].

1920-чу шеран март чекхболуш большевикаша(оьр.)нохч. кехат дахьийтира хӀинцале а чӀогӀа цомгуш волчу Узун-Хьаьжига, цу тӀехь йаздина дара: «Шун векалшца къамелаш дӀадаьхьначул тӀаьхьа тхуна хиира цара советан Ӏедал тӀеоьцуш хилар. Нагахь ахь а Нохчийчоьнан а, ДегӀастанан а Имам санна и тӀелацахь, тӀаккха и дӀакхайкхаде халкъе, тӀаккха доттагӀаллин йукъаметтигаш хир йу вайшинна йукъахь. И тидаме а оьцуш, Советан Ӏедало къобалво хьо Къилбаседа Кавказерчу бусалба нехан куьйгалхо санна. Хьо а, хьуна тӀаьхьа хӀиттиначара, Советан Ӏедалца йолу шайн дог-ойла халкъе дӀакхайкхо йеза. Шун тобанаш дӀайаха йеза. И бакъо дӀайала йеза Лакхарчу Ӏедале. Финансийн гӀуллакхех дерг аьлча, Центрера тӀедиллар кхаьчначул тӀаьхьа къастор ду иза. Мухха делахь а, Советан Ӏедалан хьан дезачу КъорӀанах а, динах а куьг хьакхалур дац. И дерриге а шун векалша дуьйцур ду шуна». Узун-Хьаьжа большевикийн и бехкамаш тӀе ца эцна, кехат кхаьчна масех де даьлча, 1920-чу шеран 30-чу мартехь, иза кхелхина.

1920-чу шеран 11-чу майхь цо чӀагӀдарца кхайкхира ламанхойн цхьаьнакхетар, цигахь дакъалоцура Къилбаседа Кавказехь дӀатарбелла туркойн эпсарш. Шен тӀаьххьара денош чекхдохуш волчу Узун-Хьаьжис йаздина весет дитина, кхин дӀа а Россица къийсам латтор а, Хункар-махкахь вехаш хиллачу Шамилан кӀант Камил-паша Ӏедале кхайкхар а. Съездо Узун — Хьаьжин весет кхочуш а дина, Камил-паша имам дӀакхайкхийна, цуьнга и хӀума сихонца хаийтина. ТӀаьххьарчо шен кӀант Сайд-Шамил Тиблисе вахийтира, цигахь цунна хиира Къилбаседа Кавказ оьрсаша схьайаьккхиний.

Узун-Хьаьжал тӀаьхьа амирийн дарж дӀалаьцна Инхо йуьртара схьаваьллачу стага, шейх Дервиш Мухьаммада, амма масех де даьлча Къилбаседа Кавказан Имарато шен болх сацийна.

Имарато шен ахчанан кехаташ арахоьцура соьмашца а, туьманашца а. Цул сов, имаратан территори тӀехь лелаш дара Гикало Николайс арахоьцуш хилла долу Теркан Республикин ахчанан кехаташ. Иштта гахчанаш даха гӀиртира (Ӏаьрбийн йоза долу мухӀар леладора Российн империн цӀестан ахчанашна тӀехь)^[8].

• Горская республика