Шуьйра гӀиттарш Соьлжа-ГӀалахь (1958)
Шуьйра гӀиттарш Соьлжа-ГӀалахь (1958) — 1958 шеран хьаьттан беттан 23-31 деношкахь Соьлжа-ГӀалахь (Нохч-ГӀалгӀайн АССР) хилла хиламаш, уьш дӀаболийна къаьмнашна йукъара дов чӀагӀделлачу фонехь хиллачу стаг веро. И дерриг а дӀадоладелира тайп-тайпанчу къаьмнех болчу кегийрхойн тобанашна йукъахь къизачу довнах. Цул тӀаьхьа гӀалин йуккъехь эзарнаш адамийн демонстраци иккхира, нохчий а, гӀалгӀай а йух-йуха а махкахбахар доьхуш. Дукха хан йалале иза нохчийн погром хилира, цул тӀаьхьа обком КПСС-н гӀишлонна штурм хилира.
Долор
1944 шо долалуш Нохч-ГӀалгӀайн АССР а дӀайаьккхира, цуьнан мохк бекъира РСФСР йукъайогӀучу керла кхоьллинчу Соьлжа-ГӀалин областна а, луларчу административно-территориальни кхоллараллехь а (Ставрополан мехкан а, ДегӀастанан а, Къилбаседа-ХӀирийн АССР а, Гуржийн ССР а), ткъа нохчийн а, гӀалгӀайн а махкахбаьхна Кхазакхски а, ГӀиргӀазойн а, ССР а (иштта цхьана декъехь Таджикийн а, Узбекийн а ССР-шка).
1956-чу шарахь махкахбаьхначу нохчашна а, гӀалгӀашна а цхьа могӀа дехкарш дӀадаьхна. 1956-чу шеран мангалан беттан 16-чу дийнахь арахийцира ССРС-н Лакхарчу Советан указ «Нохчашна а, гӀалгӀашна а, кхарачошна а, церан доьзалийн декъашхошна а леррина дӀатарбаларан дехкарш дӀадахарх лаьцна», махкара арабаьхна 1944 шеран чиллин баттахь Кхазакхийн а,ГӀиргӀазойн а, Таджикийн а, Узбекийн а ССР-шка. Оцу документаца а догӀуш, нохчий а, гӀалгӀай а административан тергонера мукъабаьхна, амма церан бахам йухаберзо а, йа даймахка йахаберза а бакъо йацара церан.
Оццу шарахь эзарнаш махкахбаьхна нах ша-шех даймахка йухаберза буьйлабелира. 1956 шеран гӀуран баттахь гергарчу хьесапехь 11 эзар стаг цӀа веара, пурба доцуш. Мехкан бахархойн хьалха хиллачу меттигашкахь дӀасадаржар а, дӀатардар а, нийса дахар меттахӀоттор йеха процесс хилира, дуккха а халонех йуьзна, вайнах хийцаделлачу дахаран хьелашца нислуш хиларе терра. Йуьхьанца реабилитацин процесс чолхе йира республикехь бахархой тӀех сов хиларо, хӀусамаш ца хиларо, белхазалла хиларо; цул тӀаьхьа догӀучу шерашкахь къаьмнашна йукъара йукъаметтигаш (республикан чоьхьара вайнаха а, къаьмнаш доцучу бахархойн а йукъаметтигаш а, Къилбаседа Кавказехь церан лулахошца а йолу йукъаметтигаш) чолхейалар хилира, дӀа ца йаьлла социалан а, территориальни а проблемаш бахьана долуш[1].
Репрессеш йинчу къаьмнашна буьззина реабилитаци йвр а, НГӀАССР меттахӀоттор а хаттар кхолладелча, хӀетахьлерчу Соьлжа-ГӀалин областан куьйгалло къамел дира Кавказехь республика меттахӀотторна дуьхьал, хӀунда аьлча цуьнан территори цу хенахь дӀалаьцна йара, дӀатарбеллачара жигара кхиош йара. Цаьрга дӀаделла махкахбаьхначеран цӀенош а, йуьртабахаман латтанаш а цхьана хенахь (ССРС-н ХКС «Хьалхалерчу кӀошташкахь дӀатарбаларх а, кхиорх а лаьцна Нохч-ГӀалгӀайн АССР» омраца), арахецначу 1944 ш. чиллин беттан, нохчийн а, гӀалгӀайн а схьадаьккхина даьхни Ставрополан мехкара а, Курскан а, Орлован а, Воронежски а областашка а, иштта Украинийн ССР-н мукъайаьхначу кӀошташка а дӀадахийта омра дира).
НГӀАССР хиллачу Пригороднин а, Назранан а кӀошташкахь бехаш бара хӀирий (Къилба ХӀирийчоьнан АССР а, Къилба ХӀирийчоьнан АО а); ЧӀебарлойн а, Веданан а, Нажи-Йуьртан а, Саясановски а, Шелан а, Курчалойн а кӀошташкахь бахархой бара ДегӀастанан АССР-н бахархой. Бисина, дукхах долу лаьмнин кӀошташ оьрсий бехаш бара (Ставрополан мехкара, ткъа иштта Россин латтанашца къен а, тӀамо зе динчу йуккъерчу кӀошташкара а) а, кхечу къаьмнийн векалш а (гуьржий а, эрмалой а, украинхой а). Хьалха хиллачу Нохч-ГӀалгӀайн АССР йуьртабахаман даккхий зенаш хилира меттигера бахархой махкахбахар бахьана долуш, уггар хьалха меттигера бахархой дукхахберш йуьртабахаман производствехь болх беш хиларна, иза коьртачу декъана лахдаларе кхаьчна. НГӀАССР йуьртабахаман кӀошташ кхечу къаьмнийн векалш дӀатарбалар бахьана долуш дӀайахара трансгумантизман а, лекха лаьмнин латтанаш лелоран а, террасийн латта лелоран а говзалла. Коммуникацешна генахь йолу лекха лаьмнийн нах беха меттигаш хӀаллакйира (къаьсттина Шуьйтан а, Итон-Кхаьллан а кӀошташкахь), иза хилира 1957 ш. даьлча республикан лахенан дакъа тӀех дукха адамаш хиларан бахьанех цхьаъ[1].
Соьлжа-ГӀалин областан (Соьлжа-ГӀалин а, Маьлхобек а гӀаланаш) мехкадаьтта доккхучу а, иза цӀандечу а промышленностах дерг аьлча, кхузахь коьрта белхан ницкъ, депортаци йанле а, оьрсий бара.
Регионехь таханлера хьал тидаме а оьцуш, 1944 ш. дуьйна Кхазакхстанехь (йа ГӀиргӀазойчохь) нохчашна а, гӀалгӀашна а автономин дакъа кхолла кховдийра уьш компактни резиденцин меттехь. И ойла гайтина хьалха 1956-чу шеран асаран баттахь хӀетахьлерчу ССРС-н чоьхьарчу гӀуллакхийн министро Н. П. Дудоровс КПСС-н ЦК-га:
Депортаци йанле хьалха нохчий а, гӀалгӀай а баьхна территори хӀинца дукхахберш бахархой хилар тидаме эцча, хьалха хиллачу территорина йукъахь нохчашна а, гӀалгӀашна а автономи йухаметтахӀотто йиш хилар чолхе гӀуллакх ду, иза кхочуш хила тарлуш а дац, хӀунда аьлча, нохчий а, гӀалгӀай а шаьш баьхначу меттигашка йухаберзаро, шеко йоцуш, цхьа могӀа лаамаза тӀаьхьалонаш хир йу.
Российн историкна Козлов Владимирна хетарехь, Йуккъерчу Азехь нохчашна а, гӀалгӀашна а автономи кхолла аьлла, дина предложени къобал дан йиш йоцуш йара «дуьненайукъара политикан хьал бахьана долуш», хӀунда аьлча иза Н. С. Хрущёвс КПСС-н XX-чу съездехь дина къамел. Цул сов, Ӏилманчас дийцарехь, советан куьйгаллина оьшура репрессеш лайна къаьмнаш промышленни керла гӀишлошъйаран а, хьалха дуьйна лелаш долу латтанаш кхиоран а регионашкара дӀадаха, цигахь цара гойтура кхин а цхьа дестабилизацин фактор — цунна хетарехь, 1952 шарахь дуьйна Кхазакхстанан партин куьйгалло билгалдаьккхира «гӀаланашкахь а, кӀоштийн центрашкахь а дӀатарбеллачу мигрантийн дукхахболчара, балха хӀиттабо къоман экономикан коьртачу дакъошкахь а доцуш, амма артелашкахь, эцаран а, йохк-эцаран а организацешкахь, чайнан цӀеношкахь а, столовишкахь а, колхозашкахь а, совхозашкахь а, къаьсттина генарчу даьхнилелоран кӀошташкахь белхалой шортта белахь а, белхалой ца тоьа»[2].
Цундела, дукха хан йалале, 1956-чу шеран лахьанан беттан 24-чу дийнахь КПСС-н ЦК-н Президиумо чӀагъӀйира КПСС-н ЦК-н а, ССРС-н Министрийн Советан а «Калмакашна а, кхарачошна а, балкхарашна а, нохчашна а, гӀалгӀашна а къоман автономи меттахӀотторах лаьцна», цу тӀехь къобалдора репрессеш лайна къаьмнаш реабилитаци йан хӀинцале а бина барамаш тоьаш ца хилар ССРС-хь нохчийн а, гӀалгӀайн а цхьатерра хьал меттахӀотто, йа церан экономикан а, культурин а кхиарехь. Оцу сацамо 2-4 шарахь Нохч-ГӀалгӀайн АССР меттахӀотторан болх дӀабахьа а, леррина Ӏедалан комисси кхолла а, нохчашна а, гӀалгӀашна а автономи кхолларан территори къасторан гӀуллакх толлуш. Оццу резолюцино сацам бира меттигера бахархой йухаберзор вовшахтоьхначу кепехь дӀадахьа 1957—1960 шерашкахь. Планан йухадерзаран декхар (цуьнан йуьхь 1957 шеран гурахь дӀайахьа лерина йара) Нохч-ГӀалгӀайчохь хилла спецпереселенцеш дӀатарбаран а, балха хӀитторан а гӀуллакх тӀедиллина НГӀАССР Оргкомитетана, цуьнан коьртехь вара НГӀАССР Правительствон председатель Муслим Гайрбеков[1].
1957-чу шарахь схьабаьхкинчу дукхахболчу нохчашна а, гӀалгӀашна а гӀишлошъйарна а, латталелорна а шайна хьакъ долу пачхьалкхан кредиташ ца оьцура, цуо вуно вон тӀеӀаткъам бира республикерчу социальни а, къаьмнашна йукъарчу а хьолана. Вовшахтохаран комитетан омрица луьра дихкина дара тӀечӀагӀйинчу дӀатарбаларан меттигашна генахь бакъо йоцуш баьхкина нах дӀатарбар а, бакъо йоцуш гӀишлошъйар а, амма и дехкар кхочуш ца дира. 1957-чу шеран аьхка республике кхаьчначу нохчийн а, гӀалгӀайн а доьзалех пхоьалгӀачу декъанна бен хӀусам ца йелира, ткъа бисинарш йукъарчу хӀусамашкахь, йукъараллин гӀишлошкахь йа баха догӀуш йоцчу меттигашкахь, шайна йукъахь тоьлаш а йолуш, йа йеккъа цхьана урамехь йа дитташ тӀехь дӀатарбина. 1944-1957-чу шерашкахь хӀусамаш йохийна ца хилларш дукхахберш ницкъаца уьш йухадерзо гӀоьртина. Цу гӀуллакхо дуккха а меттигера конфликташ йира, шайна йукъахь цӀий Ӏанор а долуш. Терек хин йистехь йолчу кӀошташка гуттаренна а дӀатарбала аьлла, динарг тӀеэцначарна дукха хьолахь шайн даймахкахь санна проблемаш нислора[1].
1957 шеран кхолламан баттахь 9-чу дийнахь РСФСР Лакхара Советан Президиуман № 721/4 Указаца дӀайаьккхира Соьлжа-ГӀалин область, меттахӀоттийра Нохч-ГӀалгӀайн АССР (1944 шеран чиллин беттан хиллачул мелла а къаьсташ дозанаш а долуш). Цул жимма хьалха, 1956-чу шеран гӀуран баттахь, дӀайаьхьира НГӀАССР меттахӀотторан пачхьалкхан комиссин хьалхара кхеташо, цигахь дакъалоцуш бара Соьлжа-ГӀалин областан а, ДегӀастанан АССР-н а, Къилбаседа ХӀирийчоьнан АССР-н а, Гуьржийчоьнан ССР-н а куьйгалхой а, нохчийн а, гӀалгӀайн а векалш а. Къаьсттина сацам бира Къилбаседа ХӀирийчоьнан АССР йукъайогӀуш йолу Малгобекан а, Пседахан а кӀоштан дакъа долу Пригородни кӀошт йита а, Терекан кӀошташ (Наурски а, Шелковски а, Теркан (Каргалинский)) керла кхоьллинчу республике дӀайала а Ставрополан мехкара составера хинйолчу НГӀАССР-н территори тӀех дукха бахархой хилар бахьана долуш. Цуьнца цхьаьна 1944-чу шарахь дуьйна Нохчийчоьнан-ГӀалгӀайчоьнан территори дӀалаьцна болу оьрсий а, хӀирий а, дегӀастанхой а, кхечу къаьмнийн векалш а шаьш хьалха баьхначу меттигашка йуха дӀатарбар лерина дацара.
Цу кепара, дай баьхначу мехкашка цӀабирзинчу нохчашна а, гӀалгӀашна а даима а шайн хӀусамаш йуха ца луш хилла, хьалха церан меттиг дӀалаьцначу охьаховшучу нахана кхечу регионашка дӀабаха аьтто ца хилла, цуо кест-кеста къаьмнашна йукъара конфликташ кхуллуш хилла.
Къаьмнашна йукъара проблемаш йерзор чолхе дира махкахбаьхна цӀабогӀучарна йукъахь белхазалла хиларо а, нохчий а, гӀалгӀай а депортаци йанле хьалха уьш баьхна йоцучу кӀошташкахь а, нах беха меттиг а нуьцкъала йа декхаре дӀатарбаро а, иштта республикин меттигера боцучу бахархойн агӀор дӀа ца довлар, уьш марзбелла бара нохчий а, гӀалгӀай а «йамартхой а, йамартхой а» лара, къаьсттина цу хенахь советски йукъараллехь массарна а десталинизацин ойланаш ца хиларна, дуккха а нах махкахбахар дерриге а заманан барамехь а, нийса а лоруш хиларна.
Кхузахь ду, масала, ССРС-н чоьхьарчу гӀуллакхийн министро Н. П. Дудоровс 1957-чу шеран чиллин беттан 25-чу дийнахь КПСС-н ЦК-е а, СССР-н Министрийн Совете а йаздинчу къайлахчу кехат тӀехь йаздинарг:
ССРС-н чоьхьарчу гӀуллакхийн министралло хаам бо, Нохч-ГӀалгӀайн АССР баьхкинчу дуккхаъчу нохчаша хаддаза доьху шаьш махках дахале шаьш даьхначу йарташка а, хӀусамашка а дӀатардар. Цу бахьаница царна а, меттигерчу аварцашна а, даргинашна а йукъахь дика йоцу йукъаметтигаш кхоллайелла.
Ритлябан кӀоштарчу «Моксоб» йуьртахь 32 нохчийн доьзал цхьана ханна йуьртарчу йукъараллин цӀийнехь дӀатарбина. КПСС-н ДегӀастанан обкоман секретарь н. Сагаев а, КПСС-н Ритлябан райкоман секретарь Гасанов накъост а гӀоьртира нохчий меттигерчу аварийн бахархойн хӀусамашкахь дӀатарбан. Цара жигархой а кхайкхина, масал гайта а, шаьш-шайна компактизацин кеп санна, хӀоранна а цхьацца нохчийн доьзал дӀатарбан а дехар дира. Жигархойх цхьа а реза ца хилира. Йаьссачу цӀа чохь цхьа нохчо дӀатарван гӀортаро оьгӀазло эккхийтира аварашна йукъахь. ЦӀенна уллехь гулвелла 100 гергга вахархо гӀоьртина нохчочунна йетта. Йеттарна дуьхьало йина куьйгаллин чоьхьарчу гӀулаккхашна белхалоша.
Цул тӀаьхьа, нохчий йуьртара дӀабахар доьхуш, шайна йеттарна кхерамаш а туьйсуш, герзаца герзаца гулбелла аварийн тоба клуб йолчу агӀор дӀайахара.
Н. Сагаевн омрица шолгӀачу дийнахь нохчий арабаьхна «Моксоб» йуьртара. Новосельски кӀоштахь нохчаша Джануралиевс а, Докаевс а, Дадаевс а къаьркъа мелла а долуш, цхьана йукъараллин кхерчан неӀарехь лаьттина, эвхьаза мотт а хьоькхуш, цхьа а гӀишло чу ца вуьтуш хилла. Иштта националистийн иллеш а олура цара, царех цхьаммо гӀаж схьа а йаьккхина, кхерамаш туьйсура царна. Хулиганаш лецна, царна дуьхьал зуламан гӀуллакх долийна. Междуреченски кӀоштахь, «Чкалово» а, «Новая жизнь» а эвланашна йуккъерачу некъа тӀехь, Ленинан цӀарахчу колхозан бригадир, КПСС-н декъашхо Асхабов Даргин дуьхьалкхетта нохчийн Пасирхаев, цунна неӀалт а кхайкхийна, цунна кхерамаш тийсина урцаца. Оццу дийнахь Асхабовс, Махмудов цӀе йолчу нохчочунна шаьлта тоьхна кхерамаш а туьйсуш, «Чкалово» йуьртарчу базарахь нохчий гучубовлахь, уьш бойур бу аьлла. Асхабов бехкзуламан гӀуллакх долийна.
Меттигерчу бахархошна а, керла баьхкинчу нохчашна а йукъахь тасадаларш ца хилийта гӀулчаш йохуш йу чоьхьарчу гӀуллакхийн урхалло.
Российн талламхочо А. Б. Кузнецовас шен балха тӀехь билгал ма-даккхара, «13 шарахь махкахваккхаро кеп хӀоттийра нохчийн а, гӀалгӀайн а тӀаьхьарчу этнокультуран стратегин — Ӏедало уггаре а жимма тӀеӀаткъам барца шаьш-шайна изоляци йан а, дуьхьало йан а тенденци… Нохчийн а, гӀалгӀайн а къоман синкхетам травма йира „йамарт халкъаш“ хиларан сийсазлоно, цхьа а нохчо а, гӀалгӀа а ца тешахь а цу тайпана бехкбаккхаран нийсонах, „йукъараллин ойла“, Кхазакхстанехь а, НГӀАССР-е йухабирзича а, депрессин дог-ойланашна а гӀо дира а, къаьхкина хиларшна а».
Историкна Козлов Владимирна хетарехь, даймахка цӀабирзинчу вайнаха «къаьмнаш арадахаран стратеги» олучу некъана тӀегӀертара махкара боцучу бахархошна дуьхьал:
Цу стратегин шатайпаналла... йу и тайпа гӀуллакхаш Ӏедалша мелла а ледара документашца гойтуш хилар. ХӀунда аьлча, уьш кегийра, денна хуьлуш долу дов, тасадаларш ду... кегийрхошна йукъахь, хулиганаллах тера хила тарлуш долу, кегийчу зуламех тера хила тарлуш долу, амма хӀара цхьа билггала леларан стиль йу, наггахь бен атта ма-дарра ницкъбаран гӀуллакхашка ца кхачош, амма цо хаддаза билгалдоккху цхьа шатайпа кхерам, цхьа шатайпа агресси йан кийча хилар... Кхузахь дӀадолалуш дерг цхьана хенахь Кхазакхстанехь а, ГӀиргӀазойчохь а дӀадоладелларг ду – ресурсашца къийсам латтор. Ткъа иштта цхьа билггала хан йу царна йукъахь – нохчашна а, керла баьхкинчарна а – уьш а кхузахь баьхна, къахьоьгуш, цхьацца мехаллаш кхоьллина. Ткъа вайна барт бан беза. Цу хьолехь вовшашца барт бан йиш йац; ресурсаш ца тоьу ур-атталла буьззина толеранталла йолчу хьелашкахь а цхьаьна Ӏан... ХӀара агрессех лаьцна дац, атта ницкъбаран гӀуллакхех лаьцна дац... Доккхачу декъанна, Ӏедалан агӀор хьаьжча, нохчий кӀезиг-дукха низамехь лела, конфликташ дика наггахь бен ца хуьлу... амма и атмосфера телхина дӀайоьдуш йу, ткъа и психологин тӀеӀаткъам лан дика хала ду. Цул сов, цӀена демонстрацин акцеш а йу, нохчийн тракторхочо православин кешнаш дӀадохкарх лаьцна латкъамаш бар санна, иза бохург ду, нах кхузахь шайн белларш дӀабоьхкина кхоьру бохург. Ткъа и синхаам, ца лууш, цхьана ханна, кхузара ма-хуьллу сиха дӀаваха гӀоле хилар, дика гуш ду... Цу тӀелатарна дуьхьало йан, цхьа цивилизацин тӀегӀа лахара охьадаха деза вай... Вай йухадерза деза, иштта аьлча, казакаша лелийначу дийна дисаран а, махкахбахаран а стратегига, мостагӀаллин къомана дуьхьал лаьттачу цхьаьнакхетначу йукъаралле. Иштта цхьаьнакхета а, консолидаци йан а хӀетахь цхьа а аьтто бацара аьлла ца хета суна, хӀунда аьлча, цу тӀехь Ӏедалан монополи йара. Ӏедалша ца магадора и тайпа йозуш йоцу акци, амма нохчаша цунах дог лозу...
Православин кешнаш латтадарх лаьцна дуьйцуш, Д. Б. Абдурахмановс а, Я. З. Ахмадовс йаздо:
Вайга кху муьрехь тӀечӀагӀдан а, харцдан а йиш йац и вандализман акт, амма нагахь санна иза хиллехь, тӀаккха иза дӀайолоран механизм, цуьнан йерриге а Ӏаламаталла йелахь а (бусалба нах ламастехь ларло муьлхха а кешнаш а, дӀабоьхкина меттигаш а сийсазъйарх, йеккъа исламан кешнаш а доцуш), иза кхето йиш йу (амма бакъ ца деш) оцу трактористана, шен даймахка йухавирзича, шен дай баьхначу йуьртан кешнашна а, дайн кешнашна а тӀе барзакъ доьхначу, партбилеташца йолчу «цивилизаторша» динарг гина хиларца [3].
Нохчий а, гӀалгӀай а ша-шех шайн даймахка йухаберзар нисделира датарбаран лериначу планашна а, цӀабирзинчу нехан теракхина а дужхал. НГӀАССР пачхьалкхан планан комитетан зерашца, 1957 шеран гурахь Кхазакхийн а, ГӀиргӀизийн а ССР-кх вехаш вара 415 эзар нохчий а, гӀалгӀа а, Узбекийн ССР-кхин а 155 эзар. Уьш берриш а НГӀАССР-н территори тӀехь дӀатарбан безаш бара, цигахь хӀинцале а 540 эзар стаг вехаш вара[1].
1958-гӀа шо долалуш НГӀАССР-е кхаьчна 201 746 стаг, лерина хиллачу 100 эзар стаган метта. Оцу йукъанна, гергарчу хьесапехь 100 эзар стаг хӀусам йоцуш висина ГаланчӀожан а, ЧӀеберлойн а, Шаройн а кӀошташ дӀакъовлар бахьана долуш, дукхахйолу Итон-Кхаьллан а, Шуйтан а кӀошташ дӀакъовлар бахьана долуш. Назранан а, Сунженски а кӀошташкахь дӀатарбеллачу гуьржаша а, хӀирийш а жим-жима мукъадаьхна гӀалгӀайн цӀенош 1957—1958 шерашкахь. Йарташкахь дукхахберш оьрсий къаьмнех бехачу республикерчу нохчийн кӀошташкахь хӀусамийн проблема дуккха а ира йара[1].
1957-чу шарахь схьабаьхкинчу дукхахболчу нохчашна а, гӀалгӀашна а гӀишлошъйарна а, латталелорна а шайна хьакъ долу пачхьалкхан кредиташ ца оьцура, цуо вуно вон тӀеӀаткъам бира республикерчу социальни а, къаьмнашна йукъарчу а хьолана. Вовшахтохаран комитетан омрица луьра дихкина дара тӀечӀагӀйинчу дӀатарбаларан меттигашна генахь бакъо йоцуш баьхкина нах дӀатарбар а, бакъо йоцуш гӀишлошъйар а, амма и дехкар кхочуш ца дира. 1957-чу шеран аьхка республике кхаьчначу нохчийн а, гӀалгӀайн а доьзалех пхоьалгӀачу декъанна бен хӀусам ца йелира, ткъа бисинарш йукъарчу хӀусамашкахь, йукъараллин гӀишлошкахь йа баха догӀуш йоцчу меттигашкахь, шайна йукъахь тоьлаш а йолуш, йа йеккъа цхьана урамехь йа дитташ тӀехь дӀатарбина. 1944-1957-чу шерашкахь хӀусамаш йохийна ца хилларш дукхахберш ницкъаца уьш йухадерзо гӀоьртина. Цу гӀуллакхо дуккха а меттигера конфликташ йира, шайна йукъахь цӀий Ӏанор а долуш. Терек хин йистехь йолчу кӀошташка гуттаренна а дӀатарбала аьлла, динарг тӀеэцначарна дукха хьолахь шайн даймахкахь санна проблемаш нислора[1].
М. Дахадаевн цӀарахчу колхозан (Цатаних йурт, Ритлябаг кӀошт) парторганизацин а, йуьртан исполкоман а, правленин а ССРС-н Министрийн Советан Председателе даийтинчу коллективан кехат тӀера:
Хууш ма-хиллара, хьалха хилла Нохч-ГӀалгӀайн АССР хӀинца йухаметтахӀоттийна, нохчий шайн хиллачу территори тӀе йухабоьрзуш бу. Цецвоккхуш дерг ду, цу территори тӀе дӀатарбина вай, авараш, хьалха хиллачу долахочо, цӀенош а, бешан дакъош а доьхуш, майра дӀа а лоцуш, уьш вайн [дац] бохуш дуьйцучу хьолехь нисдалар. Кхузахь кхоьллина хьал схьаэцча, вайна хьалха хӀоттадахь, массарна а гучудер ду нохчашна а, аварашна а йукъахь къаьмнийн цабезам кхуллуш хилар а, хӀора денна алсамдолуш хилар а... Кхеташ ду, и а, кхин а дуккха а ирча хаттарш дӀадерзош, Оргкомитето цхьа а гӀуллакх деш цахилар йа дан йиш йоцийла, уьш (теша бахьана ду) къаьмнийн дов тӀера къаьмнаш дайаре кхаччалц дӀадер ду, нагахь санна уьш кхидӀа а дӀа ца дерзош дисахь. Кхузахь бехачу нохчашна а, аварашна а йукъахь кхин дӀа а цхьаьна Ӏар аьтто боцуш хилла хилар тидаме эцча: а) тхо ма-хуьллу сиха дӀатардар а, пачхьалкхера гӀо-накъосталла дар а, кхузахь дӀатарлуш тхан хӀусамаш дӀайаьхна хиларна, уьш кхузара нохчийнчул масийттазза тоьлла хилла, ткъа тхуна цу хӀусамашкара тхуна пайденна хӀумма а ца кхаьчна; б) нагахь санна вай дӀатардан атта беттанаш безахь, йеккъа вай а, и нохчий а цхьаьна ца дитарх тешна хила, хӀунда аьлча цунах нах байар а, талораш дар а, кхин долу низамаш дохор а хир ду
Матвеев Олега йаздарехь, махкахбаьхнарш цӀаберзарца цхьаьна дикка лакхаделира зуламаш. 1957-чу шеран хьалхарчу исс баттахь Соьлжа-ГӀалахь 22 стаг вер дина. 1958-чу шеран хьалхарчу эхашарахь, дӀадаханчу шеран оццу муьрца дуьстича, йерриге а НГӀАССР-хь адамаш дайар 2-зза алсамдаьлла, ткъа талораш дар а, дегӀана хала зенаш деш хулиганалла лелоран гӀуллакхаш а 3-зза алсамдевлла. ЦӀенош а, бешан дакъош а бахьана долуш дов, могӀанаш, герз а, герз а лелош тобанийн дов даьржира. 1957-гӀа шо чекхдолуш Соьлж-ГӀалахь дӀайаздира оьрсийчоьнна дуьхьал листовкаш йаржор, нохчийн кегийрхоша корматаллин училищийн дешархошна а, тӀеман белхахошна а тӀелатарш дар[4].
1958 шо йуккъе далале, терахьашца дукхахберш оьрсийн а, оьрсийн мотт буьйцучу а бахархойн Соьлж-ГӀалахь — меттахӀоттийначу къоман республикан коьрта шахьар а, дикка йоккха индустрин центр а — эффектно къаьмнийн мостагӀалло го бина. Жирнов Евгенийс йаздарехь:
Советан куьйгалло нохчий а, гӀалгӀай а махкахбахаран реабилитаци йан а, цӀаберзо а, НГӀАССР меттахӀотто а сихвелла бина сацам меттигерчу бахархошна ца кхетабора; царна йеккъа цхьана фактан хьалха дӀахӀоттийна хилла. Кхин кӀезиг цакхетам а, резадацар а лаьттара партин аппаратехь а, советан Ӏедалехь а. Амма дӀатарбеллачарна а, цӀабогӀучу меттигерачу бахархошна а йукъахь дов йарташкахь бен ца хилчахьана, цунах къаьсттина сингаттам ца хилира Соьлж-ГӀалахь, хӀунда аьлча махкахбахале гӀалахь меттигера бахархойн дакъа кӀезиг дара. Къаьмнашна йукъара тасадаларш а, девнаш а бен ца доладелира хӀусам йоцчу нохчаша а, гӀалгӀаша а гӀалин йистера латтанаш схьадаха а, бакъо а йоцуш, цӀенош дан а, гӀалин Ӏедалшкара хӀусамаш а йоьхуш а, шайна леррина лелар а, льготаш а бохуш, дӀахьедарш дан долийча[5]
Оццу хенахь, тӀаьхьо дагадоуьйтуш ма-хиллара, КПКх-н белхахойн оперативан тобанца дийцина хиламаш уггаре а лакхарчу тӀегӀанехь Соьлжа-ГӀала хьажийначу пачхьалкхан кхерамзаллин инарла-полковника С. С. Бельченкос.
1956—1957 шерашкахь нохчий а, гӀалгӀай а массо а республике цӀабоьрзучу хенахь, билггал долу хьелаш дӀадерзош, баккхий хийцамаш ца бира Соьлж-ГӀалин ницкъаллин органашкахь. Арахьара милицин служба эффект йоцуш йара. Республикехь дӀайаздинчу дерриг а зуламех 50 % сов Соьлж-ГӀалахь дина ду
Халкъ эккхийтаран бахьана дара нохчийн тобано латарехь дина оьрсийн кӀант вер.
Нохчашна дуьхьал гӀаттам кхиира массо а советан куьйгаллин политикан сацамашна реза ца хилар а, меттигера Ӏедал меттигера бахархошна йукъахь зуламан элементийн амалшца доьзна барт хилар а, меттигера боцу бахархой ларбан аьтто ца хилар а.
Оццу хенахь гергахь оьрсаша оьрсий байар нисделира Соьлж-ГӀалахь, амма цу гӀуллакхо оццул тидам ца бира. Итт эзар кхаччалц стага дакъалецира нохчашна дуьхьал дӀахьочу массо а агӀор погромехь, иза тӀаьхь-тӀаьхьа советашна дуьхьал гӀаттам хилла дӀахӀоьттира[6].
Хиламийн хронологи
ХӀинцалера российн Ӏилманчин Козлов Владимиран материалашна тӀе а тевжаш, шен рогӀехь пачхьалкхан кхерамзаллин инарла-полковникан С. С. Бельченкон (хӀетахь ССРС-н МКх КПКх председателан гӀовс) дагалецамашна тӀе а тевжаш, йуьззина зорбане йаьккхина киншки тӀехь: Козлов В. Ца йоьвзаш ССРС. Халкъан а, Ӏедалан а дуьхь-дуьхьал хӀоттар. 1953—1985. М. Олма-пресс. 2006.
Хьаьттан бутт 23-гӀа де
Оцу дийнан (кхаара дийнахь) сарахь, коьртачу декъана Соьлж-ГӀалин химин заводан белхалой а, белхахой а бехачу Соьлжа-ГӀалин йистехь йолчу Черноречье йуьртахь къаьркъа молуш хилла нохчийн тоба, шайна йукъахь цхьа оьрсийн кӀант а волуш. Молуш волчу хенахь нохчашна а, оьрсашна а йукъахь дов даьлла, цу йукъахь нохчех цхьаммо Мальцагов Лулус шен оьрсийн молуш волчу накъостана Коротчев Владимирна кийра урс диттина. Цул тӀаьхьа, цу сарахь хелхар дӀахьош долчу Культуран цӀийне дӀайахара къаьркъанах хьакхайелла тоба. Цигахь рогӀера дов даьлла церан химин заводан къоначу шина белхалочуьнца Э. Степашинца а, А. Рябовца а. А. Рябовн аьтто баьлла шена тӀаьхьабевллачарех кӀелхьаравала, амма Степашин лаьцна, ког а тоьхна, пхоьазза урс диттина, цу меттехь велира иза.
И инцидент хилла дуккхаъчу тешашна хьалха, цара милице кхайкхина. Хилларг а, цуьнан накъост а лаьцна, амма къаьмнашна йукъарчу довно чӀагӀдина и могӀарера доьзалан зулам шуьйра даьржина, нохчашна дуьхьал дог-ойла алсамъйаьлла.
Хьаьттан бутт 24-гӀа де
Оьрсийн кӀант нохчаша вийна боху хабарш сиха даьржира заводан белхахошна а, Соьлжа-ГӀаларчу бахархошна а йукъахь. Йукъараллин реакци тайп-тайпана чӀогӀа йара, къаьсттина кегийрхошна йукъахь. Хиллачарна луьра таӀзар дар стагвийнарг дехарш хезаш дӀадоладелира.
Амма Ӏедалан аьтто ца баьлла хӀоьттинчу хьолана жоп дала. Оцу йукъанна Степашин верца а, Ӏедалша гӀуллакх цадарца а, нохчаша оьрсийчоьнан бахархошца провокацин леларца а, махкахь доллучу политикан а, экономикан а хьолаца а провокаци йинчу Соьлжа-ГӀалахь а, цуьнан йистошкахь а нохчашна дуьхьал дог-ойла йаьккхина, хаъал чӀагӀделла, кхераме амал карайерзийна.
Хьаьттан бутт 25-гӀа де
Химин заводан белхахой тӀебахара заводан куьйгалло кхоьллинчу тезетан комитетан куьйгалхо хӀоттийначу заводан комитетан председателе, тезетан гӀуллакх дан заводан клубехь гроб дӀахӀоттор доьхуш, амма Ӏедало и нийса ца хетара, къаьмнашна йукъара дов кхин дӀа а дӀасадаржарна кхоьруш. Цул тӀаьхьа вийначу стеган накъосташа Черноречье йуьртахь шен маре йоьдучу зудчун цӀенна хьалха йолчу бешахь дӀахӀоттийна гроб.
Химин заводана гонаха а, Черноречье йуьртахь а дӀасадаржийна дӀахьедарш, нах граждански тезета кхойкхуш. Ӏедалан омрица дӀахьедарш дохийна, резадацар кхин а алсамдоккхуш. Ӏодикайар цхьа шатайпа протестан митинге дирзира.
Степашин гробана гонаха ша-шех дуьхьалонан йукъдаларш иккхира. Цара дуьйцура «…нохчаша оьрсий бойуш хиларх — цхьаъ, цхьаммо кхин — вай маьрша даха ца дуьтуш. Вайна оьшу коллективан кехат йаздан, куьг йаздарш гулдан, и кехат Москох дӀакхачор волу стаг къасто…» Массо а къамел динчу наха цхьана озаца тӀедожийра, оьрсийн бахархой хаддаза федералехь баха ницкъ беш болчу нохчаша а, гӀалгӀаша а нах байар а, хулиганалла а сацорхьама Ӏаткъаме а, сихонца а гӀулчаш йахар.
Хьаьттан бутт 26-гӀа де
Делкъал тӀаьхьа обкоман секретарь кхаьчна Черноречье йуьрта, шеца цхьаьна полицин белхахой а, КПКх-н белхахой а (оцу хенахь Москохара хӀинцале а кхаьчна йара ши оперативни тоба, коьртехь пачхьалкхан кхерамзаллин инарла-полковник С. С. Белченко а, а, чоьхьарчу гӀуллакхийн министран гӀовс инарла-полковник С. Н. Перевёрткин а. Партин обкоман секретара дихкира дакъа дӀадаккхале дагалецаман барам дӀабахьар. Цул тӀаьхьа гулделла адам (200 гергга стаг) Соьлж-ГӀала дӀадахара, велларг чохь волу гроб а эцна. Степашин нанас сацам бира шен кӀант гӀалин кешнашкахь дӀаволла, ткъа цига боьду некъ нийсса гӀалин йуккъехула чекхбелира. Тезет вовшахтоьхнарш а, цигахь дакъалоцуш берш а дагахь бара КПСС-н обкоман гӀишлонехь соцунгӀа а йина, цигахь дагалецаман барам дӀабахьа.
Новкъахь дуккха а ларамаза нах, шайна йукъахь кегийрхой а болуш, дӀакхетта нахах. Белченкос дагалоьцуш ма-хиллара, тезетан процесси «тӀаьхь-тӀаьхьа нохчашна дуьхьал йолчу демонстраце йирзира. Кхерамаш туьйсуш маьхьарий хезира».
Соьлжа-ГӀалин йуккъе гонах тезетан процесси кхечу агӀор йерзо гӀертачу Ӏедалхоша милицино а, машенашца а къевлина гӀалин йуккъе боьду урамаш.
С. Бельченко:
Некоторые участники похорон возмущались и кричали: «Почему не разрешают нести гроб там, где хочется?» Наконец группа женщин, около 50 человек, побежала вперед, обогнала идущих с венками, прорвала оцепление милиции и с криками повернула толпу на улицу, ведущую в центр. Цхьаболчу белхархоша оьгӀазбахана, мохь хьоькхура тезетехь: «Вайна луъучу метте хӀунда ца мега вай гроб?» Эххар а, 50 гергга зударийн тоба хьалха а йаьлла, венок лелош болчарна тӀех а йаьлла, милицин гох чекхайаьлла, маьхьарий а хьоькхуш, гулбелларш йуккъе боьдучу урамна тӀеберзийра. Цул тӀаьхьа зударийн тоба (300 стаг кхаччалц) хьалха дӀайахара, милицина гӀалин йуккъе богӀу некъаш дӀакъовла новкъарло а йеш. Йуучу хӀуманан базарна уллехь цхьана зудчо митинг йан йолийра.
Сарахь 5 сахьт даьлча, 800 стаге кхаьчна тезетан процесси обкоман гӀишлонна герга кхаьчна, цигахь тезетан вовшахтохархоша а, декъашхоша а тӀедожийра дагалецаман гулам схьабеллар а, Ӏедалан векалша къамел дар а.
Майда адамех йуьззина йара — С.Бельченкос дийцарехь, цигахь гулвеллера масех эзар стаг. Цхьа хан йаьлча, тезетахь ма-дарра дакъалоцуш берш барт бира партин обкоман гӀишлонера Орджоникидзе майдане дӀакхача, цигара дӀа, химин заводан машенашца кешнашка кхаччалц дӀасалела. Обкоман секретарех цхьаммо дакъалоцуш, маьрша дӀадаьхьна тезетан церемони дӀайаьллачул тӀаьхьа, тезетан декъашхой низамехь Черноречье дӀабигира, докъатӀиэ.
Обкоман гӀишлонна уллохь йолчу майданахь тезетаца бала боцу дуккха а нах бисира, шайна йукъахь малар мелла нах а, 15-16 шераш долу кхиазхой а, меттигерчу корматаллин училищен дешархой а болуш. Цхьа хан йаьлча, Ӏаламан митинг йолайелира, цу тӀехь нохчашна дуьхьал хилла ца Ӏаш, советашна дуьхьал лозунгаш а йевзира, партин куьйгаллина а, Н. С. Хрущёвс аьлла. Майданахь дӀайаьхьначу «книжни базарахь» йисина стоьлаш трибуна санна лелайора.
Буьйсанна гергахь, С. Бельченкон дешнашца аьлча, «хьажархой а, цунах лаьцна хаа лууш берш а, вуьшта аьлча, хьекъале нах а» цӀа бахча, «агрессивни а, муьтӀахь доцу а дакъа» обкоман гӀишлонна штурм йан дӀадахара. Милицино цхьа а дуьхьало ца йира, ткъа сарахь 7:30 йаьлча, протестхойн тобанан аьтто белира чуйаха. ГӀишлонна чуиккхина, оьгӀазбаханчу нах бохамаш бира, офисийн неӀарш а йохош, «обкоман секретарш» лоьхуш, кехаташ дӀаса а кхуьйсуш. Пхьолин училищен дешархой, дика мохь а хьоькхуш, доьхканаш лестош, корехула дӀасалелара. Боккхачу халонца полисхойн аьтто баьлла буьйса йуккъе йалале демонстранташ нуьцкъала гӀишлон чуьра арабаха.
Обкоман партин секретарш Г. Я. Черкевич а, Б. Ф. Сайко а, горпарткоман секретарь А. И. Шепелев а гӀоьртира майданахь гулбелларш самабаха. Цара кхайкхамаш бира цаьрга, сингаттам сацабе аьлла, амма хӀинцале а гулбеллачаьргара лехамаш хезаш бара, нохчий Соьлжа-ГӀалара ара а баьхна, Соьлжа- ГӀалин область меттахӀоттае бохуш. Протестхоша доьхура йуккъерчу куьйгалле хӀоьттинчу хьолана йукъагӀертар.
Ӏуьйранна 2 сахьт даьлча йуха а го бохийна, тӀелетта нах гӀишлонна чубахана. Милицино а, КПКх-н ницкъаша а йуха а цӀанйина тӀелатар динчу нехан гӀишло.
С. Бельченко:
Ӏуьйранна кхо сахьт даьлча, кӀадбелла нах дӀасабаьржира, кегийра тобанаш дӀасайаьржира. Милицино лаьцна 20 стаг, доккхачу декъанна мелла хилла, 11 кхел йанле камерехь латтийна. Уьш муьлш бу тӀечӀагӀдинчул тӀаьхьа, массо а дӀахецна. Йукъараллин къепе эххар а меттахӀоттийна аьлла хетачу милицин буьйранчаша синтем бира.
Хьаьттан бутт 27-гӀа де
Хьаьттан беттан 26-чу сарахь гулбеллачарна йукъахь даьржира эладита, оццу меттехь Ӏуьйранна 9 сахьт даьлча керла митинг хир йу, цигахь къамел дан дезаш бара Москохара сихонца чубаьхкинчу Советан Ӏедалан а, КПСС-н ЦК-н а декъашхой.
Ӏуьйранна ворхӀ сахьт даьлча дуьйна обкоман гӀишлонна уллехь гучуйовла йуьйлира гӀалин бахархойн тобанаш, коьртачу декъана зударий а болуш, селхана хилларш дийцаре деш, митингехь жигара дакъалаьцнарш лецарна шаьш реза цахилар хоуьйтуш. Цхьана буса йерриг а гӀалахь дӀасайаржийра протест карлайаккхаре кхойкху листовкаш. Царах цхьанна тӀехь йаздина дара, масала: «Накъостий! Селхана нохчаша урс диттина вийначу накъостан гроб дӀадаьхьира партин обкоман гӀишлонна уллохула. Хилларг байинчарна дуьхьал хьакъйолу гӀулчаш йахаран метта, белхалойн демонстраци дӀаса а йаржийна, вуьззина бехк боцу 50 стаг лаьцна милицино. Цундела вай Ӏуьйранна 11 сахьт даьлча болх саца а бина, партин обкоме дӀагӀур ду, вайн накъостий дӀахецар доьхуш!»
Итт сахьт даьлча, эзарнаш адамаш йуха а гулделлера майданахь. Наха доьхура Москохара векалш схьакхайкха бохуш. Цхьаболчу наха йуха а гӀаролхой йуха а теттина, коьртачу неӀарехула чуиккхира гӀишлонна чу.
ГӀалин секретарь А. И. Шепелев майдане ара а ваьккхина, гулбеллачу нахана хьалха къамел дан ницкъ бира — амма иза дӀаволавелчахьана, цуьнан дешнаш маьхьарша а, шовкъеша а дӀадоьхкира. Чубаьхкинарш йуха а обкоман гӀишлонна чуьра арабаьхна, амма гулбелла нах дӀаса ца баьлла.
Микрофон йолу грузовик йеара майдане динамикашна вистхилушчарна. Царах цхьаболчара кхайкхамаш бора, заводаш а, фабрикаш а дӀакъовла, «лецна белхалой маьрша баххалц», нохчий а, гӀалгӀай а арабаха бохуш.
Делкъал тӀаьхьа цхьа сахьт даьлча, протестхойн йоккха тоба йуха а обкоман гӀишло чу а иккхина, погром йолийра — цара мебель йохош а, кораш дохийна а, документаш а, кхин долу кехаташ а ураме кхийсина а, шекъа дӀасакхийсина а, графинш а, бокалш а йохийна, столан календарш а, кехаташ а эккхийтина, корех уллурш а эккхийтина а, мохь хьоькхуш а, шовкъе кхайкхамаш беш а, нохчашна йеттаре а, меттигерчу республикан а, партийн а куьйгалхой «дӀабаха» бохуш, кхайкхамаш бора.
Обкоман столовехь массо а хин кранаш а, газан горелкаш а схьайиллина йара — дика ду, коммуналан гӀуллакхаша газ дӀакъевлина йара.
ТӀелеттачара герз латто чоь лоьхуш хилла, амма уьш хӀинцале кхерамазаллин метте дӀакхачийна хилла.
ТӀелетархой дӀаберзо гӀертаро бен ца алсамйоккху церан агресси шайн «хьаькамашца». КПСС-н обкоман а, НГӀАССР-н правительствон а цхьаболу куьйгалхой обкоман подвалехь дӀатарбелира (обком дӀахӀоттийна хилла ахча а, мехала хӀуманаш а Ӏалашъйан сейфашца кечъйинчу банкан гӀишлон чохь) йа сихха арадовларан меттигашкахула ведда.
ГӀалин урамашкахь къепедацархойн къаьсттина тобанаша автомашенаш сацийра, нохчий лоьхуш. Ас инарла-полковник тӀаьхьо С. Н. Перевёрткинас хаам бира, «ЧГӀМ а, кӀоштан полицин декъийн а куьйгалло а, диккачу декъан белхахоша а шайн духарш дӀадаьхна, хулиганаша йеттарна кхоьруш».
Делкъал тӀаьхьа НГӀАССР КПКх гӀишлонна чу а лелхаш, лецна протестхой лоьхуш, масех бӀе стагах лаьттачу тобано лоьхуш. Кхин цхьа тоба а йу республикерчу ККПКх-н гӀишлонна чу а иккхина.
Сарахь бархӀ-исс сахьт даьлча, дӀалаьцначу обкоман гӀишлонна тӀекхаьчна цхьа билггала Шваюк Георгий (ХӀинжа-ГӀала схьаваьлла а, оьрси а, Гуьмсера совхозан лакхара инженер-гидротехник), республикерчу оьрсийн къомах бехачу бахархойн реза цахилар а хоуьйтуш, митинге ша йазйинчу «резолюцин проект» йеара цо. Цу проектехь йаздина дара:
Кхечу къаьмнийн къаьмнашца нохчийн-гӀалгӀайн бахархоша лелош долу къиза экха лелар тидаме а оьцуш, адамаш дайарца а, нах байарца а, ницкъ барца а, хьийзорца гойтуш долу Соьлжа-ГӀалин белхалоша, республикин дукхахболчу бахархойн цӀарах, кховдадо:
- Хьаьттан беттан 27-чу дийнахб дуьйна НГӀАССР цӀе хийца Соьлж-ГӀалин область йа Дуккха а къаьмнийн Советан Социалистийн Республика аьлла.
- Нохчийн-гӀалгӀайн бахархошна бакъо лур йу Соьлж-ГӀалин областехь баха, дерриг а бахархойх 10 % сов ца хиларца.
- Соьлж-ГӀалин областан ресурсаш кхио а, йуьртабахам кхио а тайп-тайпанчу къаьмнех хьалхабевлла хьалхатаӀаме комсомольски кегийрхой кхечу республикашкара дӀатарбар.
- Нохчо-ГӀалгӀайн бахархой кхечу къаьмнашца дуьстича массо а аьттонех дӀабаха 27.08.58 ш. дуьйна.
«Резолюцин проект» партин обкоман бланк тӀехь копеш а йина, дӀайийшира протестхошна. Соьлж-ГӀалин бахархойн лехамаш сихонца Москох Советан Ӏедале а, партин куьйгалле а дӀакхачо сацам бира. Партин обкоман гӀишлонна чуьра схьайаьккхинчу цӀечу байракхна кӀел къепедацархой гӀалин радиотрансляцин станци йолчу агӀор дӀабахара, амма гӀишло чу ца битина. Генарчу телефонан станцехь кхерамазаллин белхахоша царна дуьхьал герз лелийна, шинна чевнаш а йина. ПочтамтӀера бен аьтто ца баьлла жигархойн телефонехула Москох кхача. КПСС-н ЦК-н секретариатан регистратурица хилла къамел Шваюк Георгийс дӀадаьхьира, цо, шен тоьшаллашца, элира: «Хьуна хаьий, Соьлж-ГӀалахь хӀун ду, халкъ Москохара векалш кхачаре хьоьжуш дуйла, къизачу нах байарна чаккхе йан йезаш йуйла, цхьаболчара Соьлжа-ГӀалин областера йухайерзор а, нохчий махкахбахар а доьхучу тӀегӀане кхаьчна гӀуллакхаш?…»
Нийсса почтера 300 гергга стаг, оццу цӀен байракх кӀел, гӀалин вокзале а вахана, «Ростов — Бакох» некъахойн цӀерпошт дӀайахар шина сохьтехь гергга тӀаьхьатеттина, рельсаш тӀера коммутаторш дӀа а къевлина. ЦӀерпоштан вагонашна йуккъехула дӀасалелачу жигархоша дехар дира некъахошка, «Соьлж-ГӀалехь нохчаша оьрсий бойуш бу, меттигерчу Ӏедалша цхьа а гӀулч йоккхуш йац» аьлла, кхечу гӀаланашка дӀакхачаде аьлла.
Буьйса йуккъе йаханчу хенахь Соьлж-ГӀале чу далийра эскарш. Гулбелларш дуьхьало йан гӀоьртира, салташна а, цӀерпоштнекъан белхахошна а тӀулгаш а детташ, амма салташа, тапчанан буьртигаш а лелош, герз а ца тухуш, сиха дуьхьало дӀа а лаьцна, дӀасабаржийра гулбелларш, цул тӀаьхьа къепедацархоша йаздина провокацин тӀейаздина вагонийн пенаш тӀера дӀа а йаьккхина, лараш дӀакъевлина. Оццу хенахь тӀеман дакъойн аьтто белира партин обкоман гӀишлонна уллерчу майданахь къепе меттахӀотто. Сингаттам сецира.
Хьаьттан бутт 28-31-гӀа деношкахь
Хьаьттан беттан 27-28-чу буса Соьлж-ГӀалахь комендантан сахьт кхайкхийра, иза лелаш лаьттира диа дийнахь. Коьрта объекташ ларъйан а, царна тӀехь патруль йан а дӀахӀиттийна эскаран дакъош.
Таллам бар
С. Бельченкос хаам бина ма-хиллара, гӀалахь къепедацарш бахьана долуш чевнаш йина 32 стагана, шайна йукъахь ЧГӀМ виъ белхахо а волуш. Ши маьрша вахархо велла, итт дарбан цӀийне кхачийна. Зулам динчарна йукъахь бара дуккха а хьаькамаш а, вуно кӀезиг нохчийн фамилеш йолу нах а, иза С. Бельченкос кхин а «тоьшалла лору, нохчашна дуьхьал лозунгашца дӀайолайелла сингаттам, шера къаьмнийн погроман дозанал тӀех а бевлла, Ӏедална дуьхьал гӀаттаме дирзина хиларан».
ЧГӀМ хаамца, «1958-чу шеран хьаьттан беттан 26-27-чу деношкахь Соьлжа-ГӀалахь хилла къепедацарш антисоветски а, криминалистийн а элементаша дӀадаьхьира, цхьаццаболчу нехан шовинистийн а, националистийн а синхаамех пайда а оьцуш, зударийн оцу техкаме дакъа йукъаозош, ткъа шайн Ӏаламца антисоветски дӀадахарш дара».
Хиламаш тӀаьхьабевлла КПКх-но а, ЧГӀМ а, Москохара а, кхечу автономин республикашкара а, областашкара а говзачу говзанчийн гӀоьнца, кӀорггера «фильтраци» йира гӀалана. Леррина талламан тоба кхоьллина, таллам бан а, «сингаттам кхуллуш болу коьрта нах а, гӀаттош берш а къастош».
С. Бельченко:
Массо а низамхойн тидам тӀебохуьйтуш бара къепедацаршкахь дакъалоцуш берш а, гӀалин бахархошна йукъахь провокацин къамелаш деш берш а къасторна а, лоьхурш лецарна а. Участкан белхахоша терго латтайора муьлхха а билгалбаьккхинчу хьийзамхошна.
Товбецан беттан 15-гӀа де тӀекхачале массо а къепедацаршкахь дакъалаьцна 273 стаг жигара тергонехь латтош вара. Оцу хенахь 93 стаг лаьцна, царех 57 лаьцна, 7-нна некъаш дехкина. Исс стаг дӀавеллера КПКх-на, ткъа шиъ прокуратуре дӀавеллера. КПКх-но лаьцна 19 вовшахтохархо а, къепедацаршкахь жигара дакъалацархо а.
64 стагана дуьхьал 58 зуламан гӀуллакхаш схьадиллина полицино.
Милициша гӀалин бахархой «фильтраци йина» йина ца Ӏаш, уьш «цӀанбина» а бу. Цара билгалбаьхна «йукъараллина пайдечу балха тӀехь боцу, паразитийн дахаран кеп лелош, зуламаш дан кийча болу нах, уьш Соьлжа-ГӀалара дӀабаха беза йа ца беза сацам баран Ӏалашонца».
1958-чу шеран товбецан беттан 15-чу дийнахь и тайпа нах бара 365 (167 хьалха бехке бина а, 172 болх боцуш, а 22 кхахьпанаш а, 32 сагӀадоьхург, кхин а).
КПСС-н Обкоман а, республикин Министрийн Советан а секретариато КПСС-н ЦК а, РСФСР-н Министрийн Совет а кхайкхам бира йерриг Соьлжа-гӀалахь а, Соьлжа-гӀалин кӀоштахь а шатайпа паспортан режим йукъайаккхар доьхуш.
Цуьнца цхьаьна цара жигара дӀадолийра лаамехь полицин гӀоьналлин бригадашна керла декъашхой гулбар (товбецан беттан баттахь 300 гергга стаг тӀеийцира).
Товбецан беттан беттан 15-16-чу деношкахь кхел хилира белхало Степашин вийначу нахана тӀехь. Царах цхьанна герз тоьхна вен кхел йина, вукхунна 10 шо хан а тоьхна, 5 шо «бакъонаш дӀайахар» а дина.
«Резолюцин проектан» автор Шваюк Георгий лаьцна 1958-чу шеран эсаран беттан 1-чу дийнахь, РСФСР-н ЗК-н 59-2-гӀа а, 59-7-гӀа а статьяца 10 шо хан а тоьхна, бахам дӀа а боккхуш.
Соьлж-ГӀалин а, Нохч-ГӀалгӀайн АССР а хьал дийцаре дан долийра КПСС ЦК Пленумехь, цигахь доклад йира КПСС ЦК секретарь Н. Г. Игнатовс, иза талла вахара Соьлж-ГӀале. Сингаттам кхоллабаларан коьртачу бахьанех цхьаъ билгалдаьккхира «даккхий гӀалаташ… — Республикин обкоман бюрон а, партин горкоман а, Министрийн Советан а балха тӀехь ма-бохху барт цахилар». КПСС-н Нохч-ГӀалгӀайн обкоман хьалхара секретарь А. И. Яковлев цул тӀаьхьа ЦК-н КПСС-н аппарате дехьавелира.
В. Козлов:
Москохарчу партин куьйгалхойн аьтто ца баьлла ларамаза хиллачу эпизодал дехьабевллачу хиламийн онда политикан мах хадо: 10 эзар стаге кхаччалц стаг гулвеллачу тобано къепедацарш деш дара мелла а жимачу гӀалин йуккъехь. ЦӀена полицин барамашца а, хьалха санна идеологин къамелашца а доьзна дара и гӀуллакх. Тамаше дац, Ӏедалша мел къахьегнехь а, къаьмнашна йукъахь дов Соьлж-ГӀалахь а, йерриг а республикехь а лаьтташ хиларх…[7]
Российн Ӏилманчас Черкасов Александра йаздарехь, НГӀАССР-н Оргкомитетан декъашхо хиллачу Мальсагов Дзияудин (дийцина хиламаш хиллачу хенахь, КПСС-н ЦК-н куьйга кӀел йолчу Лакхарчу партийни ишколехь доьшуш вара), КПСС-н ЦК-н тидаме эца гӀоьртинарг Соьлж-ГӀаларчу хиламех — къаьсттина, гӀалахь дӀасадаржийначу нохчашна дуьхьал йолчу листовкийн чулацамб, — 1959 шеран бекарг беттан 25-чу дийнахь иза лаьцна КПКх-но НГӀАССР-н МС а, 1959-чу шеран товбецан беттан 30-чу дийнахь иза бехке вина Нохч-ГӀалгӀайн Пачхьалкхан Лакхарчу кхело Пачхьалкхан зуламех долу низам 7 статьяна 1 дакъана. 1958-чу шеран гӀуран беттан 25-чу дийнахь дина зуламаш («антисоветски агитаци») 5 шарахь[8].
ТӀаьхье
И сингаттам хиллачул тӀаьхьа Соьлж-ГӀалахь а, Соьлж-ГӀалин кӀоштан цхьана декъехь а вайнахана регистраци йар дозанашца сацамаш тӀеэцна. Регистраци ца йеш, цу меттигашкахь (йохк-эцарехь а, гӀишлошъйаран а, некъан белхаш боцург а) болх каро аьтто ца хилла церан. Цу кепара, лаьмнашкахь бехачу нахана аьтто ца карийра говза а, лакхара алапа а, жоьпалла а долу болх каро. Мехкадаьтта доккхучу а, иза цӀандечу а заводашкахь, алапаш лакхара долчу, хӀусамаш йолуш, кхин а, партин а, бахаман а номенклатурина йукъахь луьра вовшашца жоьпалла дара, царна аьтто луш ур-атталла КПСС ЦК-н республикан къоман хаттарехь дисбалансаш нисъйан сацамаш тергал ца бан. Соьлж-ГӀаларчу мехкадаьттан институт чекхъйаьккхина нохчий а, гӀалгӀай а аьтто ца баьлла Нохчийчоьнан предприятешка дӀахӀитто. Соьлж-ГӀаларчу радиозаводан гӀишлошъйаран болх чекхбаьллачул тӀаьхьа республикан арахьара белхалой балха эца буьйлабелира куьйгалла. Харьковера радиотехнически институт чекхъйаьккхинчу Байалиев Масудан аьтто ца баьлла, Нохчийчоьнан министрийн кхеташонан куьйгалхочо шен шен омра динчул тӀаьхьа бен заводехь болх бан аьтто ца баьлла[9]. Вайнехан доьзалш, ламастехь пхеа йа цул сов стагах лаьтташ болу, йуьртабахаман къинхьегамхочун 60-80 сом алапа луш, дегӀан ницкъ боцуш хилла. Цу бахьанца республикера дӀабахара уьш сезонан белхашна я гуттаренна а дӀатарбала. 1970-гӀа шерашкахь нохчийн «шабашка» а, нохчийн-дегӀастанан латталелор а пачхьалкхан тӀегӀанехь къобалдира йерриг а регионийн экономика кхиорехь эффективни а, пайде а хилар. 1980-чу шерашкахь хӀора кхаа гӀалгӀах цхьаъ а, пхеа нохчочух цхьаъ а Нохчо-ГӀалгӀайчоьнал арахьа вехаш вара[10].
Вайнехан доьзалш, ламастехь пхеа а, цул сов а стагах лаьтташ болу, йуьртабахаман белхалочун 60-80 сом барамехь долчу алапех дегӀан таро йоцуш хилла. И бахьана долуш республикера дӀабахара уьш сезонан балха йа гуттаренна а баха. 1970-гӀа шерашкахь нохчийн «шабашка» а, нохчийн-дегӀастанан латталелор а пачхьалкхан тӀегӀанехь къобалдира йерриг кӀоштананашкахь экономика кхиорехь эффективни а, пайде а хилар. 1980-чу шерашкахь хӀора кхоалгӀа гӀалгӀай а, пхоьалгӀа нохчо а Нохчо-ГӀалгӀайчоьнал арахьа вехаш вара[10].
Билгалдахарш
- ↑ 1 2 3 4 5 6 7 Кузнецова.
- ↑ Вайнахская ссылка. Интервью с Владимиром и Мариной Козловыми. Журнал «Огонёк», декабрь 2004 г. web.archive.org. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 7 февраль.
- ↑ Абдурахманов, 2015, с. 295—296.
- ↑ Олег Матвеев. Русский бунт в Грозном / Стиль жизни / Независимая газета. ng.ru (2000 шеран 30 август). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 8 февраль.
- ↑ Евгений Жирнов. Секретари обкома прятались в сейфе. Журнал «Коммерсант-Власть», 25 августа 2008 г. memo.ru (2008 шеран 25 август). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 7 февраль.
- ↑ Абдурахманов, 2015, с. 296.
- ↑ Все началось с убийства русского парня. trud.ru (2000 шеран 24 август). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 7 февраль.
- ↑ Александр Черкасов, Крот истории. Ещё раз о трагедии Хайбаха. web.archive.org (2004 шеран 26 сентябрь). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 7 февраль.
- ↑ Абдурахманов, 2015, с. 298.
- ↑ 1 2 Абдурахманов, 2015, с. 298—299.
Литература
- Абдурахманов Д. Б., Ахмадов Я. З. Битва за Чечню. — Гр.: АО «ИПК «Грозненский рабочий», 2015. — 432 с. — 1000 экз. — ISBN 978-5-4314-0155-8.
- Козлов В. А. Массовые беспорядки в СССР при Хрущеве и Брежневе (1953 — начало 1980-х гг.) — 3-е изд., испр. и доп. — М: РОССПЭН, 2010.
Хьажоргаш
- 15 встреч с генералом КГБ Бельченко. web.archive.org. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 8 февраль.
- А. Б. Кузнецова. Этнополитические процессы в Чечено-Ингушской АССР в 1957–1990 гг.: последствия депортации и основные аспекты реабилитации чеченцев и ингушей (2005). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 8 февраль.
Кхин дӀа темана тӀехь
Депортацеш ССРС | |||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1919—1939 | |||||||||||
| 1939—1945 |
| ||||||||||
| 1945—1953 |
| ||||||||||
| Зулам диначеран реабилитаци | |||||||||||
