Оьрсийн меттан версиБашха проекташ
Мотт хийца
РУВИКИ-Х ЛАЬЦНА

Мальсагов, Дзияудин Габисович

Дзия́уди Габи́сан воI Мальса́гов (оьрс. Дзияуди́н Габи́сович Мальса́гов, 1913, Нохчийн Республика — 1994 шеран 5 апрель, Соьлжа-ГӀала) — советски а, российски а юрист, историк, бакъоларйархо, йукъараллин гӀуллакххо.

Биографи

Хьалхара шераш

Нохчо. Дуьненчу ваьлла 1913-чу шарахь Ӏашхой-КӀотар йуьртахь. 1915-чу шарахь цуьнан да дӀалаьцна революцин гӀуллакхаш дарна аьлла[1].

Мальсагов Дзияуди ша ишколера ваьлча хьалхарчу классийн хьехархо вахана. ТӀаьхьуо иза директор хӀоттийна, цкъа хьалха Соьлжан кӀоштан а, тӀаккха Старопромысловски кӀоштан а йуьззина йоцучу йуккъерчу ишколан[1].

Юридически дешар чекхдаьккхина. 1931-1937-чуй шерашкахь прокуроран а, талламхочун а, Курчалойн а, Шелан а кӀоштийн халкъан кхиэлхочун а белхаш бина. 1937-чу шарахь Нохч-ГӀалгӀайн АССР-н юстицин наркоман хьалхара заместитель хӀоьттина[1][2].

Махках ваккхар

1944-чу шеран чиллин беттан 27-чу дийнахь, цо ша дийцарехь, иза теш хилла Хьайбахахь маьрша нах байъаран. Махках ваьккхинчу хенахь Талды-Кургански областан кхиэлан председателан заместителан дарж делла. 1945-чу шеран кхолламан баттахь Мальсагов Дзияуди Хьайбахахь хиллачун хьокъехь Сталине кехат йаздина. Оццу шеран чиллин беттан чаккхенехь и кехат бахьана долуш балхара дӀа а ваьккхина иза[1].

Республика меттахӀоттор

1956-чу шарахь, ша лелийначу зуманашна Сталин бехке виначул тӀаьхьа, Мальсаговна адвокатан гӀуллакхаш дан бакъо йелла. Цул тӀаьхьа цхьа шо а далале Алма-Атан кхиэлан председателан заместитель хӀоьттина иза[1].

1956-чу шеран мангалан баттахь Алма-Ата Н. С. Хрущёв веана. Мальсаговн аьтто баьлла Хрущёвца цхьаьнакхета а, Хьайбахахь хиллачу бохаман хьокъехь долу кехат цуьнга дӀадала а (Цул хьалха 1953-чу шарахь иштта долу кехат Маленковга а йаздинера цо[3].). Къайлаха таллам дӀаболийра. КПСС-н йуккъерчу комитетан а, прокуратурин а, ССРС-н Министрийн Советан(оьр.)нохч. а белхахой йукъахь болу комисси кхоьллинера[4]. Оцу хиламашца доьзна кехаташ а, тешаш а карийнера. Хьайбаха йаханчу комиссина хиллачун хьокъехь тоьшаллаш карийнера. Амма, талламан жамӀаш къайладаьхна, цкъа а зорбане а ца даьхна[1].

Д. Г. Мальсагов леваран протокола йукъара:

Н. С. Хрущёвца со цхьаьнакхийтира 1956-чу шеран мангалан баттахь, иза Алма-Ата веанчу хенахь. Операн театрехь партактиван кхеташо дӀахьош вара Хрущёв. Оцу кхеташонан балхахь дакъолоцуш вара со. Сан аьтто белира Хьайбахахь а, Маьлхайистахь а кхечу йарташкахь а нохчийн халкъ хӀаллакдаран хьокъехь долу дӀахьедар дӀадала… Хрущёвс шен чоь чу кхайкхира со, сан дӀахьедар ша лерина дешначул тӀаьхьа цо соьга хаьттира, нагахь санна цу тӀехь дерг бакъ ца хилахь мел доккха жоьпалла тӀедужу хаьий-те суна, аьлла… Ас элира: «СССР-н КГБ-н председателе Серовга а, СССР-н МВД-н министре Кругловга а хатта деза…» …И цхьаьнакхетар хиллачул тӀаьхьа Хрущёвс Хьайбахахь дина зулам талла, коьртехь КПСС-н йуккъерчу комитетан жоьпаллин белхахо Тикунов а волуш, комисси кхоьллина. Тикунов Казахстане, со Ӏаш волчу веара. Иза сан Н.С. Хрущёвца цхьаьнакхетар хиллачул тӀаьхьа дара... 1956-чу шарахь и комисси Хьайбаха, хьалха хиллачу Нохч-ГӀалгӀайчу йахара. И меттигаш толлуш дакъалоцуш со а вара. Хьалха божал хилла меттиг аьхкича адамийн даьӀахкаш карийра. Цигахь, нохчашна тоьпаш тухуш лелийна йолу дуккха а дӀаьндаргаш а, чкъоьргаш а карийра. И таллам 6 бутт сов йолчу хенахь дӀабаьхьна. Цул тӀаьхьа таллам дӀабахьаран жамӀ деш исправка хӀоттийна… Боккха болх дӀабаьхьна, левина 100 сов стаг.

Оцу хенахь дийцаре деш дара нохчий а, гӀалгӀай а шайн даймахка цӀаберзоран гӀуллакх[1].

ГӀуллакхца Хьайбахе вахана волу Мальсагов шайн йуьрта а кхаьчна. Шен цӀа дохийна карийра цунна[1].

1956-чу шеран гӀуран баттахь Нохч-ГӀалгӀайчоь меттахӀотторан вовшахтохараллин комитет кхоьллина. Мальсагов воцург а, цу йукъавахийтина Гайрбеков Муслим а, Тангиев а, Яндиев а, Тепсаев а, нохчийн а, гӀалгӀайн а халкъийн кхиболу гӀарабевлла векалш а. Гайрбеков вовшахтохараллин комитетан председатель вара, ткъа Мальсагов — цуьнан заместитель[5]. 1957-чу шеран кхолламан беттан 16-чу дийнахь цуьнан цӀарах правительствон телеграмма йеана, цу тӀехь цуьнга кховдийнера Соьлжа-ГӀала йухавар а, Нохч-ГӀалгӀайчоь меттахӀотторан болх дӀаболор а[1].

Цуьнан хӀусамнанас дагалуьйцура:

Иза кӀошташкахула лелара, цӀабирзинчарна хӀусамца гӀо дора, уьш балха хӀитто хьожура. Иза наггахь бен ца гора цӀахь[1].

Мальсагов Дзияудин гӀуллакхдар йукъардаккхаран Ӏалашонца, КПСС-н ЦК-хь йолчу партийни лакхарчу ишколе деша Москва хьажаво иза. Мальсаговна цигахь бевза диссиденташ Костерин Алексей а, Писарев Сергей а, революционеран Фёдоран кӀентан Гикало Николайн йиша а, вежарий а[1].

Ша Москвахь волчу хенахь Ӏилма Ӏамош вара — архивашкахь а, библиотекашкахь а Терка тӀехь хиллачу Граждански тӀеман исторех доьзна долу кехаташ толлура цо[1].

Цуьнца цхьаьна Мальсагов лерина ладугӀуш вара даймахкахь долчу хьоле. Мальсаговс КПСС-н йуккъерчу комитете кехат йаздинера, цу тӀехь цо ма-дарра билгалдаьккхинера меттигерчу Ӏедалан органаша дийриг. Йуккъерчу комитетера комисси йеанера. Яковлевн кабинета чохь кхеташо дӀайаьхьна, цигахь дакъалоцуш Мальсагов а вара. Кхеташонан жамӀашца меттигера Ӏедал цо бехкедар нийса хилар къобалдира[1].

Соьлжа-ГӀалахь къепазаллаш хиллачул тӀаьхьа Яковлев даржера дӀаваьккхира. 1959-чу шеран хӀутосург баттахь хила йезаш йолу кандидатан диссертаци чӀагӀйан кечамаш беш вара Мальсагов[1].

Чувоьллина волу шераш

1959-чу шеран бекарг беттан 25-чу дийнахь антисоветски агитаци а, пропаганда а дӀайахьарна бехке а веш схьалаьцна. Къепазаллаш вовшахтоьхнарг ву аьлла дӀакхайкхийнера иза, тӀаккха, 1959-чу шеран товбецан 30-чу дийнахь Нохч-ГӀалгӀайн Лакхарчу кхиэло товаран-къинхьегаман лагершкахь даккха 5 шо тоьхна цунна[1].

Кхиэл хиллачул тӀаьхьа Тайшете хьажийна, ткъа цигара Мордови а. Цуьнга, зеделларг долчу юристе санна гӀо доьхура кхечу тутмакхаша. Ша Мордовехь волчу хенахь кхечу тутмакхийн цӀарах 300 сов дӀахьедар йаздина цо. Тутмакхашна йукъахь чӀогӀа ларам бара цуьнга. Иза массара а цхьатерра колонин коллективан Советан председатель хаьржира[1].

Набахтехь волуш цунна деган лазар иккхина, цул тӀаьхьа кхаа баттахь больницехь Ӏийна иза. ХӀусамнана цунна гечдар деха гӀерташ йара, амма, иза реза цахилира:

Гечдар – иза со харц хилар къобалдар ду. Партина а, пачхьалкхана а дуьхьал ас цхьа а зулам ца дина, гечдаран хьокъехь дехар дан оьшуш дац. Законехь йолу реабилитаци йаккха гӀерташ ву со.

Оьрсийн маттахь:

Помилование — это признание моей вины. Я никакого преступления против партии и государства не совершал, мне нечего подавать ходатайство о помиловании. Я добиваюсь своей законной реабилитации[1].

Цуьнан доьзал хене бала таронаш йоцуш биснера. Цуьнан хӀусамнана комиссин туьканахь зорбанан машен а эцна, цу тӀехь йозанна зорбатухуш ахча доккхуш йара. МальсаговгӀеран доьзална гӀо деш Костерин Алексей а, йаздархо Арсанов СаьӀидбей а, кхиберш а бара. Костерина КПСС-н йуккъерчу комитете кехат йаздинчул тӀаьхьа Петран йоӀ Валентина (хӀусамнана) заводе лаборантка дӀаэцна[1].

Мальсаговн хӀусамнана Нохч-ГӀалгӀайн хьехархойн институтан историн-филологин факультетан суьйренан отделени чекх а йаьккхина, историн хьехархочун болх бан йолайелла[1].

ПаргӀатваьккхинчул тӀаьхьа

Мальсагов паргӀат а ваьккхина, реабилитаци а йина 1963-чу шеран гӀуран баттахь. ПаргӀатваьллачул тӀаьхьа балха хӀоттарца халонаш йара цуьнан. «Культторган» директора Мунаевс балха схьаэцна иза[1].

1970-1980-чуй шерашкахь Нохч-ГӀалгӀайн йуьртан бахаман мелиорацин урхаллехь цкъа хьалха юрисконсультан а, тӀаккха хьаькаман а белхаш бина. Орджоникидзехь йуьртан бахаман институт тӀаьхьашха чекхйаьккхина[1].

Хийцамаш хуьлу шераш

1990-чу шеран чиллин баттахь Хьайбахехь хиллачух лаьцна йаздина цо. И статья зорбане йаьккхина «Комсомольская племя» газетан редактора Сагаев Руслана. Амма, оцу статьях лаьцна партин обкомехь хиъначул тӀаьхьа киоскашкара тираж схьайаьккхина. Нах эца ларийна лоьмарш куьйгара куьйга а кхийдош, копеш а йохуш, схьа а йазйеш лелош йара[1].

undefined

Таьххьарчу шерашкахь Мальсагов чӀогӀа цомгуш вара. Масийттазза Дудаев ДжовхӀарца цхьаьнакхетар хилла ша цуьнан политикин некъана реза цахилар хоуьйтуш[1]. Кхелхина 1994-чу шеран оханан беттан 5-чу дийнахь.

Иэс

Д. Г. Мальсаговх лаьцна долу иэс ЧИАССР меттахӀотторан цуьнан гӀуллакхца доьзна ду[6][7][8][9]. Сийлахь-Боккхачу Даймехкан тӀамехь толамбаьккхина 65 шо кхачарна лерина 2010-чу шарахь Соьлжа-ГӀалахь дӀайаьхьначу Йерригроссин Ӏилманан-практикин конференцехь ЧИАССР меттахӀотторехь Д. Г. Мальсаговс дакъалацарх лаьцна доклад йина[10].

undefined

1998-чу шарахь «Барски цӀа» олучу, Мальсагов Ӏийначу цӀийна тӀе цуьнан сийнна мемориалан у хӀоттийна. ШолгӀачу нохчийн тӀеман шерашкахь иза хӀаллакдина. 2012-чу шеран хьаьттан беттан 7-чу дийнахь цунах йисинчу зудчун къинхьегамца иза меттахӀоттийна. Мемориалан хьалхара у динчу говзанчин кӀанта дира керла у[11].

ТӀеман хиламаш хилале хьалха Соьлжа-ГӀалахь Мальсаговн цӀарах урам бара (тӀаьхьуо — Дагестанская, хӀинца — Угрюмова)[12].

Мальсагов Дзияуди «Приказано забыть» фильмехь дакъалоцучех цхьаъ ву.

Доьзал

Хьалхарчу хӀусамненах Зоя цӀе йолуш йоӀ йу, иза лор хилира. ШолгӀа хӀусамнана Мальсагова Нура йара, цуьнца волуш Любовь цӀе йолуш йоӀ дуьненчу йаьлла. КхоалгӀа зуда — Петран йоӀ Валентина. Цаьршинан ши кӀант вара — Замбек а, Алик а. 1996-чу шеран хьаьттан баттахь жимахволу кӀант Соьлжа-ГӀалахь тӀеман хиламаш болчу хенахь кхелхина. Валентина 1957-чу шарахь дуьйна шен майрачуьнца Ӏийначу «Барски цӀийнехь» Ӏийна, 2019 шарахь кхелхина.

Мальсагов Дзияудин.jpg

Билгалдахарш

  1. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 Берсанова, 2014.
  2. ↑ Природа межнациональных конфликтов в Чечено-Ингушетии в период восстановления её автономии (pdf). chspu.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 13 август.
  3. ↑ Бурзаканов Я. У., Бегуев С. А. Влияние внутриполитической борьбы на реабилитационные процессы в СССР (1953—1956 ГГ.)]// Материалы Международной научно-практической конференции, посвященной 80-летию ФГБОУ ВО «Чеченский государственный университет». Кавказский мир: проблемы образования, языка, литературы, истории и религии. Грозный, 25-26 сентября 2018 года. / Ответственный редактор М. Р. Нахаев. — Махачкала. 2018. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 13 август.
  4. ↑ Гардалоева С. Е. Роль представителей чеченской интеллигенции в восстановлении Чечено-Ингушской АССР и реабилитации репрессированных народов. // Восстановление автономии Чечено-Ингушетии — торжество исторической справедливости. Материалы Всероссийской научной конференции, посвященной 60-летию восстановления Чечено-Ингушской АССР г. Грозный, 24-25 марта 2017 г. Сборник материалов Всероссийской научной конференции, посвященной 60-летию восстановления Чечено-Ингушской АССР, (г. Грозный, 24-25 марта 2017 г.). /Сост. Бугаев А. С. - Грозный: Изд-во АН ЧР. 2017. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 13 август.
  5. ↑ Исакиева З. С. Некоторые проблемы восстановления Чечено-Ингушской АССР и реабилитации чеченского и ингушского народов // Успехи современной науки и образования 2016, № 12, Том 8. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 13 август.
  6. ↑ Мамсурова М. Ш. Деятельность представителей чеченской интеллигенции в процессе реабилитации депортированных народов и восстановлении ЧИАССР. // Актуальные проблемы истории народов Северного Кавказа. Сборник материалов Всероссийской научной конференции с международным участием г. Грозный, 19 октября 2019 г. — Махачкала: АЛЕФ, 2019. — ISBN 978-5-00128-291-4. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 13 август.
  7. ↑ Мамсурова М. Ш. Вклад представителей чеченской интеллигенции в восстановление Чечено-Ингушкской АССР и реабилитации депортированных народов. //Наука и молодежь. Всероссийская научно-практическая конференция студентов, молодых ученых и аспирантов. Грозный, 27-28 октября 2016 года. — Грозный: Чеченский государственный университет, 2016. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 13 август.
  8. ↑ Эльбуздукаева Т. У., Яндарова С. Х. Политический аспект социализации чеченцев и ингушей в области образования и культуры в местах спецпоселения в 40-50-е гг. ХХ в. // Вестник Владикавказского научного центра. 2016. Том 16 № 4. cyberleninka.ru (20211017190453). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 13 август.
  9. ↑ Цуцулаева С. С. Восстановление автономии и проблемы реабилитации чеченского народа // Грозный, 02 марта 2017 года. — Грозный. 2017. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 13 август.
  10. ↑ Народы Чеченской Республики в Великой Отечественной войне 1941—1945 годов: материалы Всероссийской научно-практической конференции, посвященной 65-летию Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг., г. Грозный, 18-19 мая 2010 г. / Гл. ред. Гапуров Ш. А.; отв. ред. Магамадов С. С. — Грозный: Изд-во АН ЧР, 2010. С. 89. — ISBN 978-5-91857-006-7. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 13 август.
  11. ↑ Вазаев, 2012.
  12. ↑ Адуев, 2010.

Литература

  • Берсанова Залпа. Судьбы учёных: сборник документальных очерков. — Элиста: ЗАОр «НПП Джангар», 2014. — Т. 1. — С. 201—238. — 464 с. — ISBN 9785945875692.
  • Инуркаева Л. Д., Гадаев У. Ш., Орсаханов А. Р., Ченчиева М. Х. Восстановление Чечено-Ингушской АССР (1953-1962): сборник документов и материалов / Музаев М. Н.. — Нальчик: Эль-Фа, 2013. — Т. 1. — 491 с. — 1000 экз. — ISBN 978-5-905770-32-6.

Хьажоргаш

Категореш