Яндарбиев, Хьамзат Шамсадович
Хьамзат Шамсадович Яндарбиев (1940 шеран 5 август, Йоккха-Атагlа, Нохч-ГӀалгӀайн Автономин Советийн Социалистийн Республика) — россин йаздархо а, поэт а, Ӏилманча а, политикан а, йукъараллин а гӀуллакххо а, Нохчийчоьнан а, Российн а йаздархойн тобанийн декъашхо а, хьехархойн Ӏилманийн кандидат, Нохчийн пачхьалкхан университетан даймехкан а, дуьнена йукъаран а литературийн кафедран доцент а, Нохчийн Республикин Сийлахь гражданин а.
Биографи
Вина 1944-чу шеран мангал беттан 13-чу дийнахь Соьлжа-ГӀалахь[1].
Вайна йукъахь вехаш а, болх беш а вара иза, республикин бахархойн уггаре а тайп-тайпанчу чкъорашна йукъахь везаш вара: интеллигенцина а, студенташна а, университетан кегийрхошна а, вай, атагинхоша, даима а тидам ца бешехь а. Царна иза дагадогӀура, сихонца хьашт хилча. Атагин мохк талорхойх ларбан оьшучу хенахь боьлхура нах цуьнга. Цуьнан цӀенна го бина, кхолламо а, ницкъо а зулам дина, хьал-бахам боцу нах бара. Цкъа а цхьанна а гӀо дан реза ца хилла иза, ур-атталла шех лаьцна хаам бечарна а. Кегийчу къаьмнашца Ӏедало лелочу харцонна ира реакци йеш, шен халкъан хазахетарца а, баланашца а вехаш вара Хамзат даима а[2].
Махках даьккхинчу шерашкахь цо дешна Малхбалерчу Казахстанан областан Лениногорскерчу №14 йолчу ишколехь. 6-чу классехь цхьацца ахча а гулдина, произведенеш арайолучу нохчийн «Къинхьегаман Байракх» («Къинхьегаман байракх») газете йазло цо нохчийн гӀарабевллачу йаздархойн а, поэтийн а Ошаев Халидан а, Арсанов СаӀидбейн а, Магомет Мамакаевн а, Магомед-Салахь Гадаевн а, Абдолан Хамидован а, Нурдин Музаеван а, Магомед Сулаеван а, Эдилов Хасмагомед а, Ахматова Раисан а.
Литературехь шен ницкъ зен волавелла иза студентан шерашкахь. Цуьнан дуьххьарлера произведени зорбатоьхна 1963-чу шарахь.
1964-чу шарахь цо чекхъйаьккхира Нохч-ГӀалгӀайн хьехархойн институтан историко-филологически факультет. Дешар чекхдаьккхича, ишколехь хьехархо а, музей-заповедникехь а, хьехархойн говзалла лакхайаккхаран институтехь а, хьехархойн институтехь а, университетехь а болх бина цо[3]. Дешна Россин дешаран министерствон къоман ишколан Ӏилманан-талламан институтан аспирантурехь. 1990-чу шарахь диссертаци чӀагӀйира цо[4].
1970-гӀа шераш чекхдовлуш дуьйна республикан зорбанехь жигара язъеш ву иза республикан йукъараллин дахарехь таханлерчу теманашна, нохчийн халкъан историна, культурин тӀаьхье ларъйарна лерина статьяш. Цуьнан цхьайолу йаззамаш Соьлжа-ГӀалин Советан заседанешкахь йийцаре йира, цаьрца богӀуш болу сацамаш а тӀеийцира.
2015-чу шарахь меттигерчу хаамийн гӀирсаша йаздира, Яндарбиев Хьамзат Нохчийн Республикин дешар кхиоран институтехь коьрта Ӏилманча санна болх беш ву аьлла[5].
Пачхьалкхан гӀуллакх
1991-чу шарахь иза хаьржира Нохчийн Республикин парламенте. Ӏилманан а, оьздангаллин а, дешаран комитетехь болх бина. 1993 шарахь парламентан арахьарчу гӀуллакхийн комитетан куьйгалхо вара, ткъа 1994 шеран эсаран беттахь иза хилира парламентан председателан гӀовс. Цуьнан дахарна тӀехь дуккха а гӀертарш хилла, амма цкъа а кхерамазаллех пайда ца эцна цо.
Иза масийттазза цхьаьнакхийтира Гуьржийчоьнан а, Эрмалойчоьнан а, Азербайджанан а, Балтикан пачхьалкхашкара а парламентан декъашхошца, 1996-чу шеран асаран баттахь Российн Пачхьалкхан Думан визитийн парламентан ладегӀаршкахь тӀамна дуьхьал вистхилира иза, дуьненайукъарчу конференцешкахь нохчийн халкъан интересаш ларйира.
Проекташ
Дуккха а шерашкахь, шен лаамца, Нохчийчоь Гуьржийчоьнца йозуш йолу транскавказан автомагистралан проект тӀехь болх бира цо. Хинйолчу шоссен хьалхатеттинчу некъаца шозза дӀавахара со. Некъ чекхбаьккхина 1999-чу шарахь.
1990-гӀа шерашкахь цо кховдийра цу хенахь дийна йисинчу производственни объектийн буха тӀехь меттигера сурсатех пайда оьцур болуш техникан шедан завод йан. Проект кхочушъйарца республикера экономикин хьал хаъал тодан таро йара.
Цу хенахь Нохчийн Ӏилманийн академин президент лаьттинчу Ибрагимов Хьамзатца цхьаьна, цо дагалаьцнера хьоладаьччу Ӏаьрбойн мехкаша финансаш латтош йолу Ӏаьрбийн-нохчийн Ӏилманийн Академи кхоллар. Бола белла тӀеман операцеша и планаш йукъарайехира.
СовгӀаташ
- «Нохчийн Республикин сийлахь гражданин» (1993).
Библиографи
Книгаш
- Яндарбиев Х. Ш. Преступление века (Депортация чеченцев в 1944 году в Казахстан и Киргизию, и жизнь в депортации) / Ред. Ирисханов И. А.. — Грозный: «Книга», 1992. — 64 с.
- Яндарбиев Х. Ш. Методика изучения произведений крупных эпических жанров на уроках русской литературы в национальной школе. Учебно-методическое пособие для учителей школ и студентов филологических факультетов. — Грозный, 2011. — 221 с.
- Яндарбиев Х. Ш. Изучение биографий русских писателей в чеченской школе Учебно-методическое пособие для учителей школ и студентов филологических факультетов. — Грозный, 2014. — 270 с.
Статьяш
Оьрсийн маттахь
- Яндарбиев Х. Ш. Ещё раз к вопросу о вайнахо-закавказских параллелях в древности // Вестник «Лам» : журнал. — 2002. — № 3. — С. 36—40.
- Яндарбиев Х. Ш. Древнейшее поселение Чечни // Вести республики : газета. — 2014. — 25 сентябрехь (№ 186). — С. 3.
- Яндарбиев Х. Ш. Карта-схема на уроке литературы // Литература в школе : журнал. — 1985. — № 5. — С. 46—47.
- Яндарбиев Х. Ш. Краеведческий материал на уроке // Русский язык в национальной школе : журнал. — 1987. — № 12. — С. 38—40.
- Яндарбиев Х. Ш. В этом романе есть что-то неразгаданное // Русский язык в национальной школе : журнал. — 1990. — № 2. — С. 20—23.
- Яндарбиев Х. Ш. Методология обучения языкам в начальных классах чеченской школы // Вестник ЧИПКРО : журнал. — 2003. — № 4. — С. 11—13.
- Яндарбиев Х. Ш. Вводный урок по изучению творчества М. Ю. Лермонтова // Вестник ЧИПКРО : журнал. — 2004. — № 1(5). — С. 61—67.
- Яндарбиев Х. Ш. Методический журнал как средство повышения мастерства учителя // Вестник ЧИПКРО : журнал. — 2004. — № 2(6). — С. 154—156.
- Яндарбиев Х. Ш. Изучение романа Лермонтова «Герой нашего времени» с учетом жанровой специфики // Вестник ЧИПКРО : журнал. — 2005. — № 3(7). — С. 47—63.
- Яндарбиев Х. Ш. Чеченская школа на пути к реформе // Вестник ЧИПКРО : журнал. — 2007. — № 1(11). — С. 12—16.
- Яндарбиев Х. Ш. Изучение русской литературы в школах ЧР как иноязычной // Вестник ИРО : журнал. — 2011. — № 8. — С. 126—129.
- Яндарбиев Х. Ш. Изучение русской литературы в школах ЧР // Материалы Всероссийской конференции посвященной Дню чеченского языка : книга. — 2011. — 29 апрелехь (№ 8). — С. 101—103.
- Яндарбиев Х. Ш. Восстанет ли из пепла феникс? // Литературная Чечено-Ингушетия : журнал. — 1991. — С. 112—128.
- Яндарбиев Х. Ш. Нахские народы и средиземноморская цивилизация // Вестник «Лам» : журнал. — 2001. — № 9. — С. 32—35.
- Яндарбиев Х. Ш. Чеченцы в изгнании // Вестник ЧИПКРО : журнал. — 2004. — № 1(5). — С. 113—119.
- Яндарбиев Х. Ш. К вопросу о существовании в прошлом у чеченцев государственности с признаками правовых систем // Вестник ЧИПКРО : журнал. — 2004. — № 2(6). — С. 100—104.
- Яндарбиев Х. Ш. Язык и нация // Вестник ЧИПКРО : журнал. — 2005. — № 3(7). — С. 4—10.
- Яндарбиев Х. Ш. Об ареале расселения нахских племен во II тысячелетии до н. э. — I тысячелетии н. э. // Вестник ЧИПКРО : журнал. — 2005. — № 2(9). — С. 71—77.
- Яндарбиев Х. Ш. Женщина в чеченском обществе // Вестник ЧИПКРО : журнал. — 2005. — № 2(9). — С. 139—144.
- Яндарбиев Х. Ш. К вопросу о границах Нохчийн мохк // Вестник ЧИПКРО : журнал. — 2006. — № 1(10). — С. 76—88.
- Яндарбиев Х. Ш. Какую историю и литературу мы изучали // Вестник ЧИПКРО : журнал. — 2007. — № 1(11). — С. 96—110.
- Яндарбиев Х. Ш. К вопросу о чеченской тематике в русской литературе // Материалы научной конференции, посвящённой 90-летию со дня рождения Ю. Д. Дешериева : книга. — 2009. — С. 310—316.
- Яндарбиев Х. Ш. Ударение в чеченской поэтической речи // Чеченский язык: проблемы и перспективы развития : книга. — 2010. — С. 310—316.
- Яндарбиев Х. Ш. Шейх Али Митаев // Исламан зIаьнарш : газета. — 2001. — № 1(45). — С. 42—45.
- Яндарбиев Х. Ш. Литературоведение против истории и русской классики // Вестник ЧГУ : газета. — 2011. — № 2. — С. 209—216.
- Яндарбиев Х. Ш. Кавказ без вайнахов // Материалы ежегодной итоговой конференции ППС ЧГУ : книга. — 2013. — С. 397—401.
- Яндарбиев Х. Ш. Забытая экспедиция // Вестник ИРО : журнал. — 2013. — № 10. — С. 113—119.
- Яндарбиев Х. Ш. Этот загадочный и таинственный Л. Ш. // Вестник ИРО : журнал. — 2014. — № 13. — С. 41—43.
- Яндарбиев Х. Ш. К загадке рождения поэта // Материалы Международной Лермонтовской конференции : книга. — 2014. — С. 43—53.
Нохчийн маттахь
- Яндарбиев Х. Ш. (нох.) = Нохчийн мотт хьаш хиларе дуьгу некъаш // Актуальные проблемы чеченской филологии : книга. — Грозный, 2006. — С. 36—39.
- Яндарбиев Х. Ш. «Дашо маха» цIе йолу М. Мусаевн повесть(нох.) // «Орга» : журнал. — 1964. — № 2. — С. 101—103.
- Яндарбиев Х. Ш. ТкъолгIачу бIешеран ларамца(нох.) // Вестник ИРО : журнал. — 2014. — № 12. — С. 153—159.
Билгалдахарш
- ↑ Грозовые дороги Хамзата Яндарбиева (Вести республики). www.grozny-inform.ru (2010 шеран 27 октябрь). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 5 август.
- ↑ grozny.
- ↑ Школьному учителю! Учителю СОШ 3 Яндарбиеву Х. Ш. -. st-atagi.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 5 август.
- ↑ Хамзат Яндарбиев. st-atagi.ru (2010 шеран 27 октябрь). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 5 август.
- ↑ «Моя задача научить читателя любить литературу». www.chechnyatoday.com (2015 шеран 22 октябрь). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 5 август.