Оьрсийн меттан версиБашха проекташ
Мотт хийца
РУВИКИ-Х ЛАЬЦНА

ГӀалгӀайн бӀаьвнаш

ГӀалгӀайн бӀаьвнаш — йуккъерачу бӀешерийн гӀалгӀайн архитектурин уникалан иэсаш йу. Уьш йу монументалан йахаран, дуьхьалонан, хааман-гӀароллин а, тергонан а тӀулган гӀишлош, уьш лаьтта ГӀалгӀайчоьнан Шолжа кӀоштахь а, коьртачу декъана, Жайрахьан кӀоштахь а.

undefined

Ӏилманчашна хетарехь, Къилбаседа Кавказехь бӀаьвнаш йоттар ширачу заманахь дуьйна доладелла ду. Иза доьзна ду мегалитан циклопийн йахаран меттигийн (гӀалгӀайн талламхойн терахьашца — в. э. й. II—I эзар шо) дисашца. Уьш карийна ширачу гӀалгӀайн эвланийн мехкашкахь: ТӀаргам, Хамхи, ИлдаргӀа-Кхаьлла, Дошхакхле, Карт а, кхин дӀа а[1]. Йуккъерачу бӀешерашкахь Къилбаседа Кавказехь бӀаьвнан оьздангалла меттахӀоттаран мур буьйлабелла. Талламхошна хетарехь, и феномен уггаре а къеггина гучуйаьлла ГӀалгӀайчоьнан лаьмнашкахь, цундела цунна «бӀаьвнан мохк» аьлла цӀе тиллина[2][3][4]. ГӀалгӀайчоьнан лаьмнашкахь талламхоша карийна а, чот йина а йу 120 сов тӀеман бӀаьвнаш[5]. Дуккха а историн меттигаш а, иэсаш а таллаза йисина уьш дӀакхача хала хиларна а, дозанан йист хиларца доьзна долу тайп-тайпана бехкамаш бахьана долуш а.

Иштта проблеме хилла лаьтташ ду бӀаьвнан гӀишлойн терахьаш хӀитторан гӀуллакх а, уьш хийцалуш ду XIII—XIV бӀешераш тӀера XVI—XVII бӀешерашка кхаччалц[6][~ 1], Иштта проблеме хилла лаьтташ ду уьш Ӏалашйаран гӀуллакх а. ГӀалгӀайн бӀаьвнан архитектурина боккха зен дина паччахьан заманахьлерчу таӀзаран экспедицешкахь, иштта гӀалгӀайн халкъ 1944—1957 шерашкахь махках даккхаран муьрехь а: цуьнан объектех ах гергга хӀаллакйина[7].

Йукъайалар а, кхиар а

Къилбаседа Кавказан ширачу гӀалгӀайн кобанан тайпанийн в. э. й. II—I эзар шерашкахь тӀулган бӀаьвнан гӀишлош хилла. Ламанца йолчу ГӀалгӀайчохь диссина долу, даккхийчу тӀулган плитах а, блоках а йина мегалитан циклопийн гӀишлойн дисаш лаьтта ширачу бӀаьвнан гӀала-эвланашна гергахь: ТӀаргам, Хамхи, ИлдаргӀа-Кхаьлла, Дошхакхле, Карт а, кхин дӀа а. Бехкам боцуш, даккхийчу тӀулгех йина циклопийн гӀишлош Ӏилманчаша чӀогӀа ширачу заманех, неолитан муьре кхаччалц, йахка герга бу. Дукха хьолахь и гӀишлош дуьхьалонан пенийн метта лелара, уьш хьехана чувоьдучу меттигехь йа йахаран меттигна гонаха йогӀара.

undefined
undefined
undefined
undefined
undefined
undefined
undefined

Хан мел йолу, циклопийн гӀишлойн метта кхийтира марзачу ламанан тӀулгах а, чӀагӀдийриг (раствор) лелош а йина гӀишлош. Хин горга тӀулгаш лелош ца хилла, хӀунда аьлча уьш вовшах а, чӀагӀдийригца а дика ца латара. Иштта гӀишлош йолалун зама билгалйаккха чӀогӀа хала ду: цхьаболчу Ӏилманчаша иза вайн эран хьалхарчу бӀешерашка лору, кхечара — в. э. VIII бӀешере. Масех мегалитан йахаран меттигехь археологин ахкарш дечу хенахь карийна кхийра кхабанийн дисаш, уьш в. э. й. I эзар шо хьалхалера йу, аьлча а кобанан оьздангаллин муьрера йу[8].

План хӀотторан хьесапашца а, тӀулг билларан техникица а, кхин долчу цхьадолчу башхаллашца а циклопийн гӀишлойн йукъара аматаш йу тӀаьхьо Ламанца йолчу ГӀалгӀайчохь йинчу бӀаьвнан гӀишлошца. Талламхоша билгалдоккху, Йуккъерачу бӀешерашкахь лакхарчу тӀегӀане кхаьчна йолу гӀалгӀайн бӀаьвнан архитектура, ширачу заманахь дуьйна Йуккъерачу Кавказан лаьмнашкахь леллачу тӀулган гӀишлош йоттаран техникин когаметта хилар[9].

Талламхошна хетарехь, Йуккъерачу бӀешерашкахь Къилбаседа Кавказехь бӀаьвнан оьздангалла меттахӀоттаран мур уггаре а къеггина гучуйаьлла ГӀалгӀайчоьнан лаьмнашкахь[2][3][10]. Нийса хӀокху меттигехь, барамца а, дикаллица а, бӀаьвнаш йоттар уггаре чӀогӀа кхиина. ХӀокху факто а, иштта оцу регионехь дехачу халкъийн этногенетикан дийцарша а, архитектурин конструктивни башхаллаш йукъара хиларо а, цхьаболчу талламхошна таро ло ламанца йолчу зонехь (хӀинцалерачу ГӀалгӀайчоьнан, Нохчийчоьнан, Къилбаседа ХӀирийчоьнан а, Малхбалехьара Гуьржийчоьнан ламанан декъан а мехкашкахь) бӀаьвнаш йоттар долийннарш гӀалгӀайн дай бу аьлла лара[11][12][13][2][14].

ГӀалгӀайчоьнан ламанан зонехь, хӀинцалерачу Жайрахьан кӀоштан махкахь, 150 гергга нах беха меттиг хилла. Уьш йерриге а тӀулган йахаран бӀаьвнан комплексех лаьтташ хилла, цхьацца доцург, царна хӀоранна йукъахь а ахтӀеман а, тӀеман а бӀаьвнаш хилла. Дуккха а эвланаш чӀогӀа гӀап-гӀалин комплексийн кепехь хилла, царна йукъахь цхьаъ йа масех тӀеман а, ахтӀеман а бӀаьвнаш хилла, уьш лакхарчу дуьхьалонан тӀулган пенашца йахаран гӀишлошца цхьаьнатоьхна хилла[2]. Пенаш чӀогӀа хиларца цхьаьнадогӀуш, нийса а, тайна а пропорцеш йолу тӀеман бӀаьвнаш, бухахь метр гергга стоммалла йолуш йу. Цара къеггина гойту йуккъерачу бӀешерийн гӀалгӀайн архитектура лакхарчу тӀегӀане кхаьчна хилар. Оццу хенна, уьш шайн заманан сурт а ду, оцу хенан дахар тӀемашца а, дийна диса къийсам латтабарца а доьзна хилла. Арахьара агрессина гуттар а дуьхьало йар, чоьхьара вовшашна йукъара девнаш, иштта Кавказдехьенара (Закавказье) Къилбаседа Кавказан акъарешка боьдучу дехьаволучу некъаш тӀехь меттиг хилар — хӀокху дерриге а хьелаша гӀалгӀай дийзира чӀогӀа тӀулган гӀап-цӀенош йотта[15].

Хан мел йолу, нах дебаре терра, йуккъерачу бӀешерийн нах беха меттиг чӀогӀачу гӀап-гӀалин комплексе йаьржий, цуьнан йуккъерачу бӀешерийн гӀопан дерриге а аматаш хуьлура — лакха тӀеман бӀаьвнаш, гӀопан пенаш, йахаран а, бахаман а гӀишлош. ХӀора иштта нах беха меттиг лулахойн-гергарлойн цхьааллин, ша-шена тоам болу, чӀогӀа цхьаьнакхетар дара. Арахьарчу дуьненан йукъаметтигаш нисъеш йара воккхаха болчеран (къанойн) институто, церан гӀуллакхаш халкъан бакъонашца — адаташца — чӀогӀа дӀахӀиттийна дара.

Шайн арахьарчу кепаца и нах беха меттигаш жимачу «йуккъерачу бӀешерийн гӀаланех» тера йара. Оцу гӀаланийн цхьааллин политика йара, цуьнан коьрте «маршо йолу а, бакъонаш цхьа йу а гӀалахойн» хьашташ хӀиттийна дара. И хьашташ арахьарчу дуьненан йукъаметтигашкахь коьрта лоруш дара, уьш доза тоьхна дара лулахойн хьашташца — царна гергахь йолчу ишттачу «гӀала-эвланийн». ХӀора ишттачу меттигехь хоржуш воккхаха верг («гӀалин корта») хуьлура, цунна меттигера бахархой цхьа а дов ца деш муьтӀахь бара.

Масех иттаннаш йуккъерачу бӀешерийн нах беха меттигаш вовшахкхетта ламанан чӀожаш а шатайпа «гӀала-эвланийн федерацеш» йара, шайн къаьсташ йолу аматаш а, башхаллаш а йолуш. Дукха хьолахь хӀора ишттачу чӀожехь коьрта гӀала санна шайн политикин центр йара. Иза оцу чӀожехь уггаре а йоккха нах беха меттиг хуьлура, стратегин агӀор дикачу меттигехь лаьтташ, дехьаволу некъаш шен караерзийна йолуш[~ 2][16].

Талламхошна хетарехь, гӀалгӀайн бӀаьвнан гӀишлош лулахойн халкъийн бӀаьвнех къаьсташ йу шайн хазалца а, архитектурин кегийрачу деталшца а: пенашна а, керташна а йукъахӀиттийна тӀулгах йина говрашна йуьту йахкаш; катушкаш санна хьалха йевлла тӀулган говраш дӀайоьхку хӀоьллаш; корех лакхенехь тӀулган таьлленаш хилар а, кхин дӀа а. ХӀокху дерригено а гӀалгӀайн бӀаьвнашна шатайпа хаза сурт ло[17]. Иштта кхин а ладаме къастам бу гӀалгӀайн тӀеман бӀаьвнан кхечу Кавказан бӀаьвнех: иза бу церан бухаца йолчу пропорцехь лакхара хилар — 10:1[18].

1931-чу шарахь украинийн новкъахочо а, талламхочо а йаздинера:

Амма кхузахь кӀезиг йац шира заманан иэсаш, царна тӀера го, гӀалгӀай мел говза а, похӀма долуш а нах бу. ХӀокху нахана, элп-абат хӀун йу а ца хуучу хенахь, Москох хӀинца а эвла йолчу заманехь, тархаш тӀехь 26 метр а, цуьнал сов а локхалла йолу тӀулган лекха бӀаьвнаш йоттара. Хьалхара стиглах кхета гӀишлош — небоскрёбаш — Америкин махкахь ца кхоллаелла, кхузахь, Кавказан лаьмнашкахь, кхоллаелла ала мегар ду[19].

Вевзаш волу советан археолог а, кавказовед а волу Крупнов Е. И. шен «Йуккъера бӀешерийн ГӀалгӀайчоь» («Средневековая Ингушетия») цӀе йолчу фундаменталан балха тӀехь йаздо:

«ГӀалгӀайн тӀеман бӀаьвнаш — бакъ маьӀнехь оцу мехкан ширачу бахархойн архитектурин а, гӀишлошйоттаран а говзаллин бохь бу. Иза цецйоккхуш йу шен кепан атталлица, монументалаллица а, чӀогӀачу хазалца а. <…> ГӀалгӀайн бӀаьвнаш, шен заманахь, адаман хьекъалца кхоьллина бакъ долу инзар доккху хӀума хилла, вайн бӀешарахь адамо стиглахь доху керла гӀулчаш санна»[20].

ГӀалгӀайн гӀишлошйар а, гӀишлошйаран говзалла а

БӀаьвнан эвланаш а, церан фортификацин гӀишлош а (тӀеман, ахтӀеман бӀаьвнаш, дуьхьалонан пенаш а, кхин дӀа а) йотта меттиг харжар масех коьртачу хьелех дозуш дара. Нах беха меттиг, дукха хьолахь, стратегин агӀор уггаре а пайден йолчу меттигехь хӀоттайора: некъа йистехь, хих дехьадовлучу меттигехь, чӀоже чувоьдучу новкъахь — ишттачу меттиго таро лора уьйран некъаш шайн карайерзо.

undefined

Меттиг хоржуш иштта лоруш дара Ӏаламан хьелаш а, лаьттан дикалла а. Лаьттан белхашна пайдехь йолчу меттигашкахь цкъа а эвланаш ца йогӀара, хӀунда аьлча лаьмнашкахь иштта латта чӀогӀа кӀезиг хиларо дийзира хӀора кийсиг латта дӀаден лело, гӀалгӀайн-ламанхойн бахамехь цуьнан мах чӀогӀа лакхара бара. БӀаьвнан эвланаш йотта, дукха хьолахь, уггаре а стом ца луш долу тӀулган латташ хоржура, а цкъаццкъа — йерзинчу чхираш тӀехь а йогӀара[21].

ХӀокху хьелашка хьаьжжина, иштта лоруш дара тайп-тайпанчу Ӏаламан бохамех — лайшах, мохкбегорех, хиш дестарх, токхамаш охьахиларх а, кхечу хӀуманех а кхерам боцуш хилар. Цундела иштта кхерам болчу меттигашкахь гӀишлош ца йотта хьовсура. Эвланаш мала пайден хи долчу хьостанашна гергахь йогӀара, ткъа ламанан кӀошташкахь кегийра хиш а, шовданаш а дукха хиларна, цуьнан эшам ца хуьлура. Дуккха а нах беха меттигаш Ламанан ГӀалгӀайчоьнан коьртачу хишна — Ӏаьсана а, Арамхина а — чӀогӀа гергахь лаьтташ йу. БӀаьвнан гӀишлойн эстетика а, низам а чӀогӀа лардора[~ 3].

ГӀалгӀайн бӀаьвнаш йоттар даздарца дӀахьора, цуьнца тайп-тайпана ритуалаш а хуьлура. ТӀулгийн хьалхарчу могӀаршна тӀе гӀурбанан дийнатан цӀий доьттура. ТӀединачун декхар дара говзанча дика кхабар, а говзанчо шен гӀишлошйоттаран говзалла йерриге а къеггина гучуйаккха йезаш хилла. Болх бечу хенахь тӀулг-похӀмахоша арахьара хӀотташ йолу цех ца лелайора, дерриге а чоьхьахула дора, тӀаьхьа тӀехӀитточу гӀатташна йитинчу хьешашна а, пенийн сонашкахь арахьа аьрцнаш санна хьалха йевллачу плиташна а тӀетуьйсучу лерринчу настилаша гӀо дора.

Уггаре а леррина тӀеман бӀаьвнаш йогӀара. Кхузахь, пирамидакепара тӀехӀоттам бен тӀе гӀуллакх кхаьчча, говзанчо арахьара болх бора, иза мушашца вохкуш хуьлура. ТӀулг биллан чекхбаьккхича, цо «охьавоссаран» мах тӀехьабора, цул тӀаьхьа бӀаьвнан чувоьдучу меттигехь, тӀуьна чорпа йолуш шен кера йист йуьтура йа тӀулг-чӀапаца цуьнан йисташ билгалйохура[22]. БӀаьвнаш йоттарх лаьцна гӀалгӀайн халкъан иллеш ду, цара оцу бӀаьвнан хазалла а, говзанчийн похӀма а, талант а хастайо. Царах цхьаьннан цӀе «БӀаьвнаш йоттарх лаьцна илли» йу[23][24].

ГӀалгӀайн бӀаьвнаш йоттар цхьана шеран (365 де) чохь чекхдаккха дезаш дара. Нагахь иза дахлахь, бӀаьвна тӀедина тайпа кӀезиг ницкъ болуш лорура. Нагахь йина бӀаьвна, хан хене йаьлча, йохахь, цуьнан бехк а, уггаре а хьалха, доьзална тӀебиллара: цуьнан маьӀна дара — шайн таро цахиларна йа миска хиларна цара говзанчашна хьакъ долу мах чекхцабелла (сословийн башхаллаш йоцучу ГӀалгӀайчоьхь, тайпанан бахам уггаре а ладаме лоруш бара). Амма боккха гӀалат лелийначу говзанчашца кхин болх ца бора. Ерриге а бӀаьвнаш йоьттинчу похӀмахойн цӀераш йицца хуьлура, бӀаьвнаш йоттар чӀогӀа сийлахь гӀуллакх дара. ТӀеман бӀаьвнан тӀехӀоттам чекхбоккхуш коьрта тӀулг (замковый камень) билларна говзанчана чӀогӀа совгӀаташ дора[14].

ГӀалгӀайн гӀишлошйархой-говзанчаш

ЙуккъерабӀешерийн ГӀалгӀайчохь уггаре кхиаре йаханчу областех цхьаъ гӀишлошйаран гӀуллакх хилла. Нагахь санна тӀулг баккха, иза гӀишло йуттучу меттиге дӀабахьа, иштта цунна йуьхьанцара кеп йан а хӀора ломан стага йиш йолчух тера делахь, тӀулгна оьшу кеп, барам бала, цул сов, «йувелиран» говзаллица цуьнан агӀонаш а, сонаш а ахка, схьахетарехь, тӀулг-ахкархочун-говзанчан бен йиш йацара. Цунах деша дезара, цунна оьшура тийна гӀирсаш, хаарш а, ка а. Уьш болх беш карахь кхоллалуш ду. Ӏилманан литературехь хаамаш бу гӀишлошйаран гӀуллакхехь къастийна «говзаллаш» хилла хиларан: тӀулгбоккхурш, тӀулгхадорхой а, кхайкхина киралелорхой а[25].

Кхин а чолхе а, башха говзаллин кечам оьшуш а хилла гӀишлошйархочун говзалла. Нагахь санна чӀогӀа чолхе йоцу йахаран а, бахаман а гӀишлош йар бахархойн шайн ницкъашца, говзанча воцуш а хила тарлахь, ткъа тӀеман бӀоьнаш йар «лакхара говзалла, дуккха шерийн зеделларг, хаарш а, техникин ка а оьшуш хиларна, шеко йоцуш, цхьаболчу говзанчийн керахь хилла… иза гӀишлошйархойн-специалистийн готтачу гонан карахь хилла»[26].

Ишттачу специалисташна йукъа шеко йоцуш бахка беза гӀишлошйархой а, «тӀулган говзанчи» (гӀалгӀ. тӏоговзанча), дика йина дуккха а гӀаташ йолу йахаран гӀишлош, тайп-тайпана кешнаш, килсаш а, деза меттигаш а йарехь говзалла йара церан. Цу тӀе, ламанхошна сакралан (деза) маьӀна долу динан гӀишлош йар, харжан болчу гӀалгӀайн говзанчашна бен тешо йиш йацара. Говзанчана иштта тешам хилар боккха сий хилла, йукъараллин агӀор цуьнан говзаллин хьуьнарш а, лакхара моралан-этикин дикаллаш а къобалйар хилла. ЙуккъерабӀешерийн девзаш а, цӀе йахна а гӀишлошйархой-говзанчи хилла:

  • Аьрзиера Янд;
  • Фуртоугера Ахрийн Дуго, Лианан Даьци, ЦӀуройн Хазби;
  • Барханера Барханойн Баки;
  • Лакхара Хулиера Дударан Йерда;
  • Йовлиера Йевлойн Арсамак;
  • Хяниера Ханин Хинг;
  • Таргимера Элдин Тет-Батык а, кхин дуккха а[27].
    ГӀишлошйаран говзалла цкъаццкъа дерриге а тайпанийн вежараллин гӀуллакх санна дара, шатайпа «говзанчийн клан» йара иза. Иштта къобалбинчу говзанчашна — башха а тӀеман бӀаьвнаш (вӀов) йарехь — йукъабогӀура Лакхара, Йуккъера, Лахара Оздиг эвлашкара Баркинхой[28][29]. ГӀалгӀайн говзанчаш ГӀалгӀайчоьнан дозанал арахьа а бевзаш бара — Нохчийчохь, ХӀирийчохь, Гуьржийчохь. Уьш цига кхойкхура чолхе бӀаьвнан гӀишлош а, чӀогӀаш а йарна[11][12][14].

Ӏилманчаша билгалайоккхура XIV—XVIII бӀешерашкахь гӀалгӀайн гӀишлошйаран ишколан коьрта роль, цо шена чулоцура хӀинцалерачу Нохчийчоьнан, ГӀалгӀайчоьнан, Къилбаседа ХӀирийчоьнан а, Гуьржийчоьнан къилбаседа кӀоштийн а латтанаш[30].

Дахаран бӀаьвнаш

Дахар-деран бӀаьвнаш (гӀалгӀ. гӀала, дукх. т. гӀалаш) йара квадратан йа санийсачу кепехь йолу тӀулган гӀишлош, дукхахьолехь шина-кхаа гӀотах лаьтташ йолу, латтан чкъор а диллина, пондарца дика йаьккхина чӀаплан тхов а болуш. Кхо гӀат йолчу бӀаьвнан локхалла йуккъера барамца 10-12 метре кхочура, а бухахула майда 5×6 тӀера 10×12 метре кхаччалц хийцалуш йара[31]. БӀаьвнан пенаш лакхо кхочуш гатдина ду, иза йуккъерачу бӀешерийн гӀалгӀайн архитектуран къасташ йолу амал йу. Масала, тӀеман бӀаьвнан пенийн гатдаларан са дикка боккха бара, иза йуккъера барамца 10-11 градусе кхочура. Лакхара Лейми эвлара тӀеман бӀаьвнан пенийн гатдаларан са рекордни 14 градусе кхочу, цо цуьнан арахьарчу куьце къасташ йолу хазалла а, сирлалла а ло[16].

Дахар-деран бӀаьвнан пенаш дохкар, ах а кечбинчу тӀулган блокех лаьтташ долу, тӀеман бӀаьвнан пенаш дохкарца дуьстича, кӀезиг говзалла йолуш дара, иза кхета а мегар ду. Дахар-деран гӀишло йаран Ӏалашо тӀеман бӀаьвнах къаьсташ йара, хӀунда аьлча доьзал чухаа таро хилийта гӀишло сиха чекхйаккха йезаш хиларна, цундела цуьнан арахьарчу куьце иштта чӀогӀа терго ца йора. Ламанхойн ГӀалгӀайчохь бӀаьвнаш массо а меттехь киран берамца йоттара, а тӀехула можачу йа можа-кӀайн басахь болчу штукатуркин стоммачу чкъораца йуьллура, чухула пенийн эвнаш берамца хьокхура. Иза Ламанхойн ГӀалгӀайчоьнан массо а архитектуран иэсашна — тӀеман а, дахар-деран а бӀаьвнашна, каш-кешнашна (маьлхан кешнашна) а, дезачу меттигашна а (элчанашна) — амалехь йолу хӀума йара. Ширачу дийцаршца, киран берамна йукъа шура йа морза а, котаман хӀоьаш а тухуш хилла[32].

undefined

Дахар-деран бӀаьвнан хьалхара гӀат божал санна лелаеш хилла, цигахь даьхни билгалчу рогӀехь божла дехкаш хилла. Говрана къаьсттина маьӀиг кечйора. Оцу чоьнан цхьа дакъа машаца керт йора, цигахь йалташ хьалайоьхкура. Цхьацца меттигашкахь кегийрачу даьхнина дерриге а шолгӀа гӀат дӀалора, цига уьш хьалалахкара цунна лерина йинчу дечиган тӀайна тӀехула. БӀаьвнан йуккъехь, цуьнан бух тӀера хьала, ердабӀоагӀа олуш болу йоьазла тӀулган бӀогӀам лаьттара, иза гӀоташна йуккъерачу стоммачу дукъашна гӀортол санна лелара. «Царна пурх дохкура кхин а дуткъа дукъаш, церан цхьа йист дуьхьалчу агӀор параллельно схьайевллачу тӀулгашна тӀетовжара. Дукъашна тӀе чӀиш дуьллара, цунна тӀе латта дуттура, тӀаккха иза тап а дора»[33].

Дукхахйолчу бӀаьвнашкахь шолгӀа гӀат коьрта дахаран чоь йара — лакхера цӀа. Цуьнан майда йуккъера барамца 40-45 м² йара, цхьацца бӀаьвнашкахь иза дикка йоккха а хуьлура — 60-70 м². Оцу гӀотан локхалла 3-4 метрера хьалахоькхура. Иза шуьйра чоь йара, цигахь чоьнан коьрта хӀуманаш йара — дуьйшу гӀирсаш, шуьн-пхьегӀаш, кхин йолу йуьртабахаман хӀуманаш. Циггахь йуккъехь кхуврч а бара, цуьнан лакхенгара кхуврчан зӀы хьалайоьлла хуьлура[34].

Болх а, кхин долу гӀуллакхаш а доцуш, доьзало шен коьрта хан оцу чоьн чохь йоккхура. ТӀаьххьара гӀат йалташ, кхин долу даар-деар а, латталелоран гӀирсаш а латтош йара. Иштта иза хьешашна садаӀа йина меттиг а йара: хьеший дахаран чоьн чохь тӀе а эций, буьйсанна лакхарчу къаьсттина йолчу чоьн чохь дӀатарбора, цигахь цунна лерина шатайпа меттиг кечйина хуьлура. Цкъаццкъа кхоалгӀачу гӀотана тӀе бахтар (балкон) дуьллара, иза бахаман гӀуллакхашна оьшуш хуьлура. Йуьхьанца «гӀала» ларйаран Ӏалашо йолуш а йара, иза бакъдо архитектуран гӀишлошйаран декъаш: тхьов тӀера ларваларан парапеташ, дуккха а бӀаьрг тохаран херонаш а, тоьпаш кхийса кавраш а, йийсархой латтош йолу чоьнаш а хиларо[6].

АхтӀеман бӀаьвнаш

Дахар-деран бӀаьвнех тӀеман бӀаьвнашка дехьайолу кеп Ӏилманчаша «ахтӀеман бӀаьвнаш» лору. Уьш дахар-деран а, тӀеман а бӀаьвнех къаьсташ йу, хӀунда аьлча церан цу шиннан а гӀишлошйаран декъаш (элементаш) шайна чохь долуш хиларна. Уьш 3-4 гӀотах лаьтташ йоттара. Бухахула ахтӀеман бӀаьвнаш квадратан кепехь йу, дахар-деран бӀаьвнашца дуьстича майда жима а йолуш: церан барам 4,5-5 метр шорте а, 5-5,5 метр йохалле а хийцалуш бара. Локхалла — 12-16 метр. ХӀокху бӀаьвнашкахь йуккъера гӀортолан бӀогӀам бац, амма тӀеман бӀаьвнийн санна, хьалауллуш долу маьшикулаш — кегийра бахтарш ду. Тхевнаш, дахар-деран бӀаьвнийн санна, чӀапла а, дечиган дукъаш дохкуш а дара. Чувоьду неӀ, дахар-деран бӀаьвнах терра, хьалхарчу гӀотан тӀехь йара. ЧӀогӀа наггахь бен ца хуьлу ахтӀеман бӀаьвнаш, тӀеман бӀаьвнан санна, шолгӀачу гӀотан тӀехь чувоьду неӀ йолуш[6].

ТӀеман бӀаьвнаш

ГӀалгӀайн бӀаьвнаш йаран говзалла шен лакхарчу тӀегӀане кхачар доьзна ду тӀеман бӀаьвнаш (гӀалгӀ. вӀов, дукх. т. вӀовнаш) йарца. ГӀалгӀайн тӀеман бӀаьвнаш масех тайпана йара. Говзанчаша дийцарехь, цу тӀехь гуш йу Къилбаседа Кавказан лаьмнашкахь ларваларан гӀишлош йаран техникин кхиаран некъ (эволюци). ТӀеман бӀаьвнаш гӀишлошйаран говзалла шарйаран новкъахь кхоллавелла лору: йуьхьанца дахар-деран бӀаьвнаш хилла, тӀаккха уьш ахтӀеман бӀаьвнашка йерзийна, цул тӀаьхьа — чӀапла бохь болу тӀеман бӀаьвнаш кхоллало, а уггаре тӀаьххьара — гӀатташ йолу пирамида кепара тхов болу бӀаьвнаш[35]. Цхьаьна хенна, кхин а шарйина бӀаьвнаш кхоллало аьлла, хьалхалера тайпанаш дар саца ца дира. Уьш дерриге а, цхьатерра барамехь, йуккъера бӀешерийн тӀаьххьарчу муьре кхаччалц йотташ йара[36].

undefined
undefined

ТӀеман бӀаьвнийн хӀора гӀотан шен билгалчу декхарш хилла. Уьш уггаре хьалха тидаме эцначу архитекторо И. П. Щеблыкина иштта йаздина: «хьалхара гӀат йийсархошна лерина йара, шолгӀаниг — хехошна а, бӀаьвнан лардархошна а, кхоалгӀаниг а, йоьалгӀаниг а — лардархошна а, церан доьзална а, а пхьеалгӀаниг — терго чӀогӀа латточу хехошна а, доьзална а»[37]. Хьалхара гӀат йийсархошна лерина набахти санна а, латталелоран тӀаьхьалонаш латтош а лелара. Цунна лерина бӀаьвнан маьӀигашкахь шатайпа конус кепара тӀулган «галпаш» — къаьсттина чоьнаш кечйора[38].

Цу чу ваха йиш йара шолгӀачу гӀотан тӀера квадратан кепехь йолчу херохула бен.

БӀаьвнан неӀ дукхахьолехь шолгӀачу гӀотан тӀегӀанехь хуьлура, цо мостагӀчунна гӀишло йохо йаккхий дечигаш (таранаш) лело таро ца лора. Иза хьаьрса кепехь йина неӀ йара, чухула чӀогӀачу дечиган неӀаршца дӀакъовлуш а, дечиган хьостаца бехкаш а йара — и хьоста пенашна йуккъе чухиллайора. Наггахь бен ца хуьлура хала кхачалучохь йолу бӀаьвнаш, церан неӀ хьалхарчу гӀотан тӀехь хуьлура.

ШолгӀа гӀат гуонна (осадина) йукъахь бисана нах баха лерина йара. Цуьнна тӀаьххье, уггаре лакхарчу гӀотана санна, тӀулган тхевнаш дохкура — уьш диъ агӀо йолу, вовшахкхетта, ирбеллачу кепехь хьаьрса йоьлхуш хуьлура. Дечиган тхевнашца дуьстича, иштта тӀулган тхов баго йиш йацара, нагахь санна тӀелетта мостагӀий чубаьхкича, а чуьра нах лакхарчу гӀоташ тӀехь дӀабелчи[39]. Иштта уьш бӀаьвнан сейсмостойкалла (лаьттаекъаран дуьхьала латтар) чӀогӀайан лерина йара: диъ а пена чӀогӀа латтадеш долу тӀулган хьаьрса тхов шолгӀачу гӀотан тӀехь хиларо, иза лакхарчу гӀоташна кхин а чӀогӀа гӀортол йора. Цхьацца тӀеман бӀаьвнаш (масала, Хьаной Хинга йина йолу Лаьжгин комплекс) кхин а чӀогӀа хилийта, йоьалгӀачу а, пхьеалгӀачу а гӀоташна йуккъехь кхин цхьа тӀулган хьаьрса тхов тухуш хилла.

Дукхахйолчу меттигашкахь кхин долу вертикалан гӀоташ дечиган тхевнашца декъна хуьлура, уьш пенийн хьалайевллачу меттигашна а, шатайпа тӀулган карнизашна а тӀетуьйжура. ГӀоташна йуккъехь зӀе латтайора квадратан кепехь йолчу херонашкахула — бӀаьвнан маьӀигашкахь йинчу люкашхула. Цига хьала-охьа воьссура цергаш йаьхначу йоккхачу дечиган ламица. ГӀоташна йуккъера и дехьадовлийлаш зигзаг кепара вовшашна дуьхьал йоцуш хӀиттийна йара.

ШолгӀачу гӀотан тӀера волавелла, хӀора гӀотан тӀехь серлонан коран херонаш а, бӀоролаш а, бӀаьрг тохаран Ӏуьргаш а хуьлура. «БӀоролаш иштта кечйора, бӀаьвнна тӀевогӀу массо а некъ церан тидамехь хир болчу кепара»[40].

ТӀаьххьарчу (пхьеалгӀачу йа йалхалгӀачу) гӀотан тӀехь, коьрта тергонан меттиг а, коьрта тӀеман майда а йолчу, герз латтадора: тӀулгаш, Ӏад-цхьамза, тоьпаш. ХӀора пенан йуккъерачу декъехь чекхсагуш йолу шина агӀор дӀа-схьа йаьсталуш йолу херонаш — амбразураш йора. Уьш къовлура шатайпа тӀулган хьалауллучу кегийрачу бахтаршца — машикулашца (гӀалгӀ. чӀерх). Амбразурин лакхара дакъа терго латто йитина хуьлура.

Археолог М. Б. Мужухоев бохуш ду, муьлхачу тайпана ларваларан бӀов йотта йеза харжар меттиган рельефех (Ӏаламан хӀоттамах) доьзна хила тарло. ГӀатташ йолу пирамида кепара тхов болу, уггаре лакхара ларваларан таронаш йолчу бӀаьвнан архитектура тидаме эцча, цо лору, иштта тайпана бӀов кхача атта йолчу, Ӏаламо чӀагӀйанза йолчу меттигашкахь йотташ хилла аьлла. Иштта бӀаьвнаш йоттара, мостагӀ бӀаьвнан пенашна гергга кхача таро хир йу аьлла чот йарца. Ткъа тӀелата хала долчу меттигашкахь кӀеззиг кӀезиг чӀагӀйина чӀапла тхов болу бӀаьвнаш йоттара[40].

Йерриге а тӀеман бӀаьвнех 50 бӀов гӀатташ йолу пирамида кепара бохь болуш йу, 40-нна тӀех бӀов — чӀапла тхов болуш йу, 30-нна тӀех бӀов — ахйохийна, дийна йисина йацарца а, таллаза хиларца а билгалйаьккхина йу[41].

Пирамидакепара тхов болу бӀаьвнаш

Дукхахйолу гӀатташ йолу пирамида кепара тхов болу бӀаьвнаш пхи гӀат йолуш йоттара, церан локхалла 20 метран тӀера 25 метре кхаччалц хуьлура. Иштта йалх гӀат йолу бӀаьвнаш а йара, церан локхалла 26 метран тӀера 30 метре кхаччалц йара. Архитектуран агӀор хьаьжча, уьш уггаре а кхоччуш йина йу аьлла лору, дукхахьолехь уьш гӀап-гӀалин комплексийн дакъа хуьлу. Иштта бӀаьвнаш йара хӀокху эвлашкахь: Лакхара а, Лахара а Эзми, Памет, Лахара ЖӀайрах, Лаьжг, Морч, Эрзи, Лакхара Хули, Хьани, Дошхакле, Лакхара Карт а, Карт а, Лакхара, Йуккъера а, Лахара а Оздиг, Кий, Эгикал, Пуй, Пялинг, Ний а, кхин цхьайолу меттигашкахь а[38].

undefined

БӀаьвнан гӀатташ йолу пирамида кепара тхов, дукхахьолехь, ткъе кхойтта (13) шатӀулган (сланцеви) экъанех лаьтташ хуьлура, ткъа цуьнан бохь боккхачу конус кепара тӀулгаца чекхболура[42].

Кавказан тӀулган гӀишлошйоттаран говзанча а, архитектор а волу А. Ф. Гольдштейна, гӀалгӀайн тӀеман бӀаьвнан эволюци йуьйцуш, цхьаьна метта кхетадо цуьнан тӀехӀоттам пирамидакепара-гӀатлин тӀулгах хиларан бахьанаш:

«ГӀалгӀайчохь, иштта цуьнца дозанехь йолчу меттигашкахь а — Нохчийчохь а, Къилбаседа Гуьржийчохь а — хаалуш йу бӀаьвнаш, церан шера лаьттан тӀехӀоттам стаган локхаллел лакхара болчу парапетаца гуо бина бу. Иза йиъ а агӀор йуккъехула боккхачу хедаро хадийна бу, цундела и къовла периметрехула йоьду пена санна йоцуш, бӀаьвнан тӀехулара сонашкахь йиъ йоккха маӀар санна йу. Оцу маӀаршна тӀехьа лечкъаш хилла бӀаьвна ларйархой; тӀеман майданан ролехь йолчу тӀехӀоттам тӀехь хилла болу уьш, парапетан оцу йаккхийчу хедаршкахь дуьхьаллеттачарна Ӏовцаш тухуш хилла.

Хедаран лахарчу декъехь чӀоьрх йина йу: иза тӀулган пенашца къевлина а, тӀехула плиташца йиллина а жима балкон санна йу, амма цуьнан бух бац. Цу чухула охьа тӀулгаш кхуьйсуш хилла. Ткъа Ӏовцаш тухуш хилла чӀоьрхан тӀулган тӀехӀоттам тӀе гола йа нох хӀоттош — иштта хьалха йаьллачу чӀоьрхо топ-таьллахо лачкъавора.

Амма лаьттан тӀехӀоттамна даиман а терго оьшу. ХӀора догӀа ма-деггинехь, иза чӀогӀачу веникца хьакха йезаш хуьлу, иза ца эккхийтархьама; ханна-хана цунах полат хьокху, катокца шарйо. Нагахь иштта ца дахь, цу чу хи оьхур ду, дечиган дукъаш дахкалур ду, тӀаккха иза йожа а тарло. Ткъа Ӏай тӀехӀоттам даиман а лайх цӀанбан беза, хӀунда аьлча къовлана тӀехьа гулбеллачу лайно майдане волу люк дӀахьулбо. И дерриге а аьтто боцуш а, чӀогӀа хала а ду.

Цундела, хетарехь, бӀаьвнан шерачу тӀехӀоттам тӀехь, оцу тӀеман майдана тӀехь, догӀанах-лайх ларбалархьама дечигах таьлла йора. Дечиган шатёркепара тӀехӀоттам тӀеман бӀаьвнашна тӀехь Россехь а лелош хилла. Къилбаседа-малхбален Кавказан цхьацца йолчу бӀаьвнашна тӀехь йиъ маӀар санна лаьтта лакхара сонан пенаш, схьахетарехь, оцу таьллийн бӀогӀамийн ролехь хилла. Нагахь дечиган шатёр тӀулгаца хийцахь, вайнахан тӀеман бӀаьвнан билгала йолу лакхара кеп хир йу. ТӀеман бӀаьвнашна тӀера дечиган шатёрш чӀогӀачу гӀишлошца хийцар Россехь а, Малхбузен Европехь а санна, ГӀалгӀайчохь а хила тарлуш хӀума дара».

Шера тхов болу бӀаьвнаш

ЧӀапла тхов болу бӀаьвнаш дукхахьолехь 4-5 гӀотах лаьтташ йоттара. Ларваларан Ӏалашонна церан тхевнаш чӀагӀдора парапетца йа цергаш йолу боххьашца. Церан локхалла йуккъера барамца 16 метран тӀера (Мецхал эвлахь) 25 метре кхаччалц (Баркин эвлахь) хийцалуш хуьлура. Лакхара парапет (дуьхьало) йолу чӀапла тхов болу тӀеман бӀаьвнаш йара ФуртовгӀехь, Хьарпехь, Лаьжгехь, Фалханехь, Шуанехь, Гадаборшехь, Костехь а, кхин дӀа а. Ткъа тхевнан маьӀигашкахь цергаш йолу бӀаьвнаш гӀап-гӀалин комплексашкахь йара Густахь, Мецхалехь, Горакехь, Биштехь, Наькастехь, Бисарехь, ЦӀорехь а, кхин дӀа а[43].

undefined

Иштта хьахийначу тайпана бӀаьвнан масала ду БӀалгӀанера тӀеман бӀов. Иза Мятлом (Маьтлоам) лам тӀехь БӀалгӀана эвлахь йу. Иза 16 метр локхалла йолу, чӀапла тхов а, цергаш йолу бохь а болу тӀеман бӀов йу. Цуьнна гергахь кхин а 4 дахар-деран бӀов йу. Уьш IX—X бӀешерашкара архитектуран иэсаш йу, амма билггал хӀара бӀов XII бӀешерера йу аьлла лору[44].

ТӀулган чхерашца йина бӀаьвнаш

ГӀалгӀайн бӀаьвнийн хаам баран система

ГӀалгӀайн эвлаш вовшашна гергга йотташ хилла, 500 метран тӀера цхьа километр йукъаметтиг йолуш. Цхьана эвлара гуттар а лулахойн тӀеман бӀаьвнаш бӀаьрг тоххалучохь хуьлура: бӀаьвнаш хаам баран гӀирс санна а лелайора, масех секундана йукъахь кхераман хаам дуккха а километрашка дӀахоуьйтура. Дерриге аьлча санна эвлаш гунийн баххьашна, чӀожийн басешна йа даккъашна «тӀелеташ» санна йинера. Нагахь ламанхойн ГӀалгӀайчоьнан картине хьаьжча, гур ду бӀаьвнийн эвлаш Ӏаьсса, Ӏарам-хи а, церан геннийн а тогӀешца цхьа хедда йоцу зӀе санна йахъелла латташ[14].

undefined

Россехь уггаре а гӀарабаьллачу ларваларан-хатӀаман бӀаьвнийн комплексах йу «Вовнушки» комплекс. Иза иштта чӀапла тхов болучу бӀаьвнах лоруш йу[14].

БӀаьвнаш кечйар а, цуьнан культураца йолу уьйр а

БӀаьвнан неӀарехь дукхахьолехь гойтуш хуьлу куьйган кеп — иза бӀов йоттачу говзанчин куьйган лар йу. Иза говзанчо шен гӀишло чӀогӀа хиларна йелла гарантин билгало санна лорура. Хан-замано иза бакъ а до — бӀаьвнаш шайн дайшкал дуккха а бӀешерашкахь йахна.

Дукхахйолчу бӀаьвнашна тӀехь суьрташ-петроглифаш даьхна ду. Царна йуккъехь элпех тера йолу хьаьркаш, жӀарийн суьрташ, хьийзина спиралаш, свастикаш, малхан гонаш, дахар-деран гӀирсийн а, герзан а суьрташ ду. Иштта бӀаьвнашна тӀехь тайпанан билгалонаш — тамгаш — а дохкура.

ГӀалгӀайчоьнан бӀаьвнийн архитектура, ширачу материалан оьздангаллин къегина тӀаьхье хиларе терра, Кавказехь а, дерриге дуьненахь а шатайпа йу. ГӀалгӀай этнос санна шайн бӀаьвнийн оьздангаллица ойланца а, сица а уьйр йолуш бу. Лоруш ду, бӀаьвнийн комплексаша дуккха а бӀешерашкахь гӀалгӀайн ламанхойн хьекъалехь хазаллан синхаам а, доьзалан деза меттиг санна хӀусам ларйаран лаам а кхоллира аьлла — иза гӀалгӀайн сийлаллин кодексан — Эзделан — коьртачу бухца доьзна ду.

Галерей

ТаргӀимера ширачу гӀалин бӀаьвнан гӀап-гӀалин комплекс
Аьрзийн тӀеман бӀаьвнаш
«ВӀовнушке» гӀап-гӀала — йукъара план.
ВӀовнушкера бӀаьвнаш
ВӀовнушке — малхбален агӀо
Арамхин чӀожера бӀаьвнан пен
Фалкан

Билгалдахарш

Комментареш
  1. ↑ Цхьаьна хенахь, говзанчаша Ломан ГӀалгӀайчоьнан йуккъерчу бӀешерийн бӀаьвнийн гӀишлойн дукхахйолу меттигаш XV–XVIII бӀешерашка йазйо.
  2. ↑ Масала, Ӏаьсса чӀожехь, ГӀалгӀайчоь йукъараллехь иштта центр йара гӀалгӀайн уггаре йаккхийчу йуккъерчу бӀешерийн нах бехачу меттигех цхьаъ йолу — Эгикал. Иза лаьттара масех чӀогӀачу гӀап-гӀалин комплексах, царна йукъахь йара 11 тӀеман, 5 ахтӀеман а, 50 дахар-деран а бӀов тайп-тайпанчу тӀехӀитторг-гӀишлошца а, тӀулган ларваларан пенашца а.
  3. ↑ ГӀалгӀайн кица: «Фусамда вовзаргва цун ков-картага хьежача» («ХӀусамда вовзар ву цуьнан ков-кертага хьаьжча»).
Хьосташ
  1. ↑ Чахкиев Д.Ю., 2003, с. 103.
  2. ↑ 1 2 3 4 Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев, 2013, с. 136.
  3. ↑ 1 2 Сайт «Комсомольской правды». Ингушетия - страна башен. Сайт «Комсомольской правды». ТӀекхочу дата: 2026 шеран 6 февраль.
  4. ↑ Уникальные места России, о которых вы вряд ли слышали. Лайфхакер. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 6 февраль.
  5. ↑ Чахкиев Д. Ю. О территории и этнической основе зарождения боевых башен с пирамидальным венчанием на Кавказе //Археология и вопросы этнической истории Северного Кавказа. Грозный, 1979. С. 153.
  6. ↑ 1 2 3 Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев, 2013, с. 143.
  7. ↑ Дахкильгов И. Древняя ингушская архитектура. — 2003. — Т. 1.
  8. ↑ Долгиева М.Б., Картоев М.М., Кодзоев Н.Д., Матиев Т.Х. История Ингушетии. — 4-е изд. — Ростов-на-Дону: Южный издательский дом, 2013. — С. 154.
  9. ↑ Мужухоев М.Б. Ингуши. Страницы истории, вопросы материальной и духовной культуры. — Саратов, 1995. — С. 42.
  10. ↑ Уникальные места России, о которых вы вряд ли слышали. Лайфхакер. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 6 февраль.
  11. ↑ 1 2 Щеблыкин И. П., 1928, с. 280.
  12. ↑ 1 2 Макалатия С. И. Хевсурети. — Тбилиси, 1940. — С. 95.
  13. ↑ Крупнов Е.И., 1971, с. 149—150.
  14. ↑ 1 2 3 4 5 Пелевин П. История и традиции строительства ингушских башенных комплексов, 2011.
  15. ↑ Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев, 2013, с. 140.
  16. ↑ 1 2 Чахкиев Д.Ю., 2003, с. 132—133.
  17. ↑ Марковин В.И., 1975, с. 143.
  18. ↑ Робакидзе Л.И., 1968, с. 65.
  19. ↑ Кегелес, 1931, с. 4.
  20. ↑ Крупнов Е.И., 1971, с. 71.
  21. ↑ Марковин В.И., 1975, с. 119.
  22. ↑ Азиев М. А., Чахкиев Д. Ю. Каменная летопись страны вайнахов / В. И. Марковин. — М., 1994. — С. 21.
  23. ↑ Илли, 1979, с. 238.
  24. ↑ Илли о том как построили башню, Свободен лишь тот, кто может позволить себе не лгать. (2010, 11 январь). Дата обращения: 6 февралехь 2026.
  25. ↑ Хасиев С.-М. А. Из истории развития кустарных промыслов чеченцев и ингушей в дореволюционном прошлом (обработка металла и камня) // Хозяйство и хозяйственный быт народов Чечено-Ингушетии. Грозный, 1983. С. 23.
  26. ↑ Крупнов Е.И., 1971, с. 131.
  27. ↑ Муталиев Т. Х.-Б, Чахкиев Д. Ю. Славные сыновья и дочери Ингушетии. С. 47.
  28. ↑ Чахкиев Д.Ю., 2003, с. 126.
  29. ↑ Хасиев С.-М. А. Из истории развития кустарных промыслов чеченцев и ингушей в дореволюционном прошлом (обработка металла и камня) // Хозяйство и хозяйственный быт народов Чечено-Ингушетии. Грозный, 1983. С. 25.
  30. ↑ Гольдштейн, 1975, с. 112.
  31. ↑ Гольдштейн, 1977, с. 229.
  32. ↑ Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев, 2013, с. 142.
  33. ↑ Мужухоев М. Б. Средневековая материальная культура Горной Ингушетии. Грозный, 1977. С. 20.
  34. ↑ Робакидзе Л.И., 1968, с. 48—49.
  35. ↑ Марковин В.И., 1975, с. 121.
  36. ↑ Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев, 2013, с. 137.
  37. ↑ Щеблыкин И. П., 1928, с. 277.
  38. ↑ 1 2 Чахкиев Д.Ю., 2003.
  39. ↑ Гольдштейн, 1977, с. 236.
  40. ↑ 1 2 Мужухоев М. Б. Ингуши. Страницы истории, вопросы материальной и духовной культуры. Саратов, 1995. С. 30.
  41. ↑ Чахкиев Д. Ю. О территории и этнической основе зарождения боевых башен с пирамидальным венчани- ем на Кавказе //Археология и вопросы этнической истории Северного Кавказа. Грозный, 1979. С. 153.
  42. ↑ Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев, 2013, с. 139.
  43. ↑ Долгиева, Картоев, Кодзоев, Матиев, 2013, с. 138.
  44. ↑ Радиоуглеродные датировки боевой башни с. Бялган (горная Ингушетия). Результат: 1108-1429 гг. web.archive.org. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 6 февраль.

Литература

  • Белоконский И. На высотах Кавказа. М., 1906.
  • Виноградов В. Б., Марковин В. И. Археологические памятники Чечено-Ингушской АССР.— Грозный, 1966.
  • Гольдштейн А. Ф. Башни в горах. — М.: «Советский художник», 1977. — 334 с.
  • Гольдштейн А. Ф. Средневековое зодчество Чечено-Ингушетии и Северной Осетии / Утв. к печати Государственным Комитетом по гражданскому строительству и архитектуре при Госстрое СССР. Ред. К. Н. Долгова. — Центральный научно-исследовательский институт теории и истории архитектуры. — М.: «Наука». Главная редакция восточной литературы, 1975. — 158 с. — 1000 экз.
  • Долгиева М. Б., Картоев М. М., Кодзоев Н. Д., Матиев Т. Х. История Ингушетии. — 4-е изд. — Ростов-на-Дону: Южный издательский дом, 2013. — 600 с. — ISBN 978-5-98864-056-1.
  • Илли. Героико-эпические песни чеченцев и ингушей / Редколлегия: Р. С. Ахматова (отв. ред.), Ю. А. Айдаев, И. А. Дахкильгов, А. О. Мальсагов, Р. М. Нашхоев, Х. В. Туркаев. — Грозный: Чечено-Ингушское книжное издательство, 1979. — 239 с. — 25 000 экз.
  • Крупнов Е.И. Средневековая Ингушетия. — М., 1971.
  • Кегелес М. У горах i на полонинах Iнгушетii(укр.). — Харкiв: Пролетар, 1931. — 92 с. — 6000 экз.
  • Ладыгина О. Средневековые башни в наследство(оьр.) // Русское географическое общество : официальный сайт. — 2021. — 20 июля.
  • Марковин В.И. Некоторые особенности средневековой ингушской архитектуры // Архитектурное наследство. — М., 1975.
  • Чахкиев Д.Ю. Древности Горной Ингушетии. — Назрань, 2003. — Т. 1.
  • Робакидзе Л.И. Жилища и поселения горных ингушей // КЭС.. — Вып. II. — Тбилиси, 1968.
  • Щеблыкин И.П. Искусство ингушей в памятниках материальной культуры // Известия ИНИИК. — Вып. I. — Орджоникидзе, 1928.

Хьажоргаш

Кхин дӀа темана тӀехь

Категореш