ГӀалгӀайн некрополаш

Л. П. Семеновс дӀабаьхьна йуккъера бӀешерашкахь Ламанан ГӀалгӀайчоьнан склепан структураш детальца теллина. Царна йукъахь цо билгалъйаьхна лаьтта бухара а, ах лаьтта бухара а, лаьтта тӀехула а йолу склепаш. Хьалхара ши тайпа склепаш дика цхьатерра йу, лаьмнашкахь дӀайоьллинчу кӀоргенца бен къаьсташ йац. Царна йукъахь йу гӀишлош, лар йан йиш йолуш дохаллин харцан свод гучуйаларца, чоьнан барам алсамбаларца, пенош чолхе хиларца тӀегӀа-пирамидан кепе кхаччалц, йерриг гӀишло лаьмнин тӀехула дӀайаккхарца. Лаьтта бухара терахьаш VI—IX бӀешерашкара йу, ахлаьтта бухара склепаш IX—XIV бӀешерашкара йу, ткъа лаьтта тӀехула йолу склепаш XIV—XVIII бӀешерашкара йу. Цхьана ханна цхьана хенахь болх беш хилла уьш. Склепийн архитектуран схьадалар дӀадолало вайн эрал хьалхара II эзар шарахь. Склепийн гӀишло гучуйевлла бронзан оьмарехь, Эгикал йуьртара склепийн прототипаш вайн эрал II эзар шеран шолгӀачу декъехь хилла^[1].

Хамхи йуьртан къилба-малхбален а, къилба-малхбузан а йистехь, лаьмнин йистехь йу 6 лаьтта тӀехула а, ах лаьтта бухара а гулдина склепан зийартех лаьтташ йолу беллачийн гӀала, йуккъера бӀешерашкахь чекхдовлуш хилла. Хьалхара гӀишло бӀов кепара йу, йиъкӀов бух а болуш, хип-гӀулчаш йолу тхов а болуш (13 сланцеви плита, йоккха конус кепара чекхбаккхаран тӀулг а болуш). Цуьнан кхо гӀат ду: хьалхара гӀат тӀе кхача йиш йу къилбаседан фасадан пенан йуккъехь йолчу йиъкӀовчу Ӏуьргахула, шолгӀачу гӀат тӀе кхача йиш йу малхбален пенан цунах тера кеп йолчу Ӏуьргахула, ткъа кхоалгӀачу гӀат тӀе кхача йиш йу къилбаседан пенан трапецин кепара Ӏуьргехула. Склепан тархан бух бу, гӀатташна йуккъехь йуткъа дечигах дина Ӏаьнарш а долуш. Склепан локхалла йу 5,40 метр. ШолгӀа склепан бӀов кепара йу, дӀасадаржийна пирамидан-тӀегӀан йолу тхов а болуш. Кхо гӀат ду цуьнан. Каш лайман растворца дина хилла. КхоалгӀа бӀовнан склеп а йу бӀовнан кепара, йиъкӀов бух а болуш, кхо гӀат а долуш. ХӀора гӀат тӀехь шуьйра тӀулган тептарш дара велларг дӀахӀоттош^[1].

Кяхк йуьртан гергахь, лаьмнин йистехь, дӀасадаржийна ду йуккъера бӀешерашкахь чекхдовлуш долу диъ ах лаьтта бухара а, лаьтта тӀехь долу цхьаъ а коллективан склепан кешнаш. ХӀора ах лаьтта бухара хӀоллам бу нийса агӀонан бух болуш, цхьаъ бен йоцу харц купол йолу дӀабоьхкина чоь, П-кепара тӀулган терхиш а долуш, шиъскатан тхов а болуш. Склепийн гӀишлойн карийна, цхьана декъехь Ӏамийна Л. П. Семёновс(оьр.)нохч. а, И. П. Щеблыкина а^[1][2][3].

ТӀаргим йуьртан къилба-малхбален йистехь, хьалхарчу бусулба кешнийн территори тӀехь дӀайаздина ах лаьтта бухара кхоъ а, лаьтта тӀехула шиъ а коллективан склепан кешнаш йуккъера бӀешерашкахь чекхдовлуш хилла. Лаьтта тӀехула долу кешнаш, план нийса агӀонан кепехь, хаъал лома йистехь дӀасадаржийна ду, цуьнца малхбалера малхбузе кхаччалц дӀасадаьржина ду. Лаккхара Пялинг йуьртан къилба-малхбален йистехь, лаьмнин ирчачу йистехь лаьтта «Беллачеран гӀала», лаьтта тӀехь лаьттачу ворхӀ коллективан склепах лаьтташ, йуккъера бӀешерашкахь чекхдовлуш йолу. Оздите эвлан къилба-малхбален йистехь (Гулойха хин аьтту берд), лаьмнин йистехь, йуккъера бӀешерашкахь чекхйолу телхина, изоляци йина бӀовнан усадьба йу, меттигерчу бахархоша «Потара-гӀала» (Потара Ӏер-дахаран бӀов) олу цунах. «Потара-гӀала» усадьба къилба-малхбузан йистехь лаьтта ах йохийна бӀов кепара йукъара коллективан склеп. Эгикалан шира кешнаш — ГӀалгӀайчоьнан кура-араксийн культурин а, историн а йукъараллин тезетан хӀоллам. Таргиман бассейнехь, ширачу Эгикхал гӀалин малхбузехь, Скалисти къилбаседа агӀонаш тӀехь лаьтта. Иза йоккха некрополь йу, гергарчу хьесапехь 40 ах лаьтта бухара а, 10 лаьтта тӀехула а гулделлачу кешнех лаьтташ. Беллачеран гӀалахь йерриг лаьтта тӀехула йолу склепаш шина гӀат тӀехь йу, нийса агӀонан планехь, лоджиш а, двускатан-тӀегӀан тховнаш а болуш.

Эгикальскийн шира кешнаш карийна, гуттаренна а Ӏамийна Б. М. Хашагульговс 1988 шарахью Оцу дӀабоьхкинчу меттигехь Ӏамийна тӀулган йаьшкаш а, шен башхалла йолу куро-араксесан хьуманийн комплекс йолу кешнаш а. Шаьш тӀулган йаьшкаш лаьтташ хилла йистехь дӀахӀиттийначу тӀулган плитех, ницкъ болчу тӀулгаца дӀакъевлина . Оцу шира кешнашийн гӀишлош карийначу кхечу тайпана дӀабоьхкинчу некрополехь олу склепаш йа кешнаш. Амма уьш В. И. Марковина мелла а тӀаьхьарчу заманца билгалйоху, вайн эрал II-гӀа эзар шо йуккъе гергахь Къилбаседа Кавказан оьздангаллин-исторически йукъаралла олучу шираллех лаьцначу гонца йоьзна йу^[4][5].

Бешт йуьртана йукъахь йу йуккъера бӀешерашкахь чекхдовлуш йолу, йоьхна, шина гӀаттан йукъара шиъ шира кешнаш. Бештан къилбаседа йистехь, кӀедачу лаьмнин йистехь лаьтта хьалхара бусулба мавзолей, лоха, нийса агӀонан структура гӀишлойн планехь. Кхойрах йуьртан кӀоштахь билгалъйаьккхина, XVI—XVII бӀешерашкахь хилла ах йохийна лаьтта тӀехула ши коллективан склепан каш. Лаьтта тӀехула ши коллективан каш а йу Кашетехь а, Ляжги йуьртахь, лаьтта тӀехула диъ каш йу Керби йуьртахь. Уьш карийна Д. Ю. Чахкиевс 1998-чу шарахь. Гвези йуьртана уллехь йу йуккъера бӀешерашкахь чекхдовлуш дуьйна тӀулган йаьшканаш чохь дӀабоьхкина некрополь. Царна чохь цхьацца а, шиъ а дӀабоьхкина меттигаш йу, букъ тӀехь дӀа а йиллина, кортош малхбузехьа хьаьжна. Цхьайолчу меттигашкахь кхаа ярусаш дӀанисйина йу йаьшканаш. ТӀулган йаьшканан некрополна уллехь лаххара а пхиъ лаьтта бухара йукъара склепан шира кешнаш йу^[1].

Кели йуьртан къилба-малхбузера йистехь билгалъйаьккхина склепан некрополь, лаьтта тӀехула ах дохийна диъ а, лаьтта бухара ворхӀ а коллективан кешнех лаьтташ йолу. Кели юьртан 0,4—0,5 км малхбузехьа, инзаре йаккхийчу тӀулгашна кӀел, лаьтта 21 ах лаьтта бухара коллективан склепан кешнаш. Царех хӀораннан а бохург санна цхьаъ дӀавоьллина чоь йу, дукха хьолахь тӀулган терхиш а, тайп-тайпана тайпанийн дуккха а лахьташ а йолуш. И склеп, «Беллачеран гӀала», XIII—XV бӀешерийн шолгӀачу декъехь йина йу.