Нохчийн духар

Божарийн ламастан духар догӀура боьршачу нехан хазаллин барамца, иза гойтура куц хилар, шуьйра белшаш, готта гӀодайуькъ хилар. Духарна юкъахь йара тайп-тайпанчу хьелашка хьаьжжина лерина масех комплекти духар. Некъан комплектана юкъахь йара верта а, цIуккуй а, холхазан куй а, цара, бакъдерг аьлча, комплект некъан комплекте ерзийрай^[1].

Верта — бӀегӀиган йина плащ йу. Цхьана а лаьмнашкахь волчу стага верта йоцуш лела йиш яцара. Вертанаш шина тайпана хилла. Хьалхара тайпа готта белшаш йолуш, горгалин кепара, чоьш доцуш, голан йохалла лахахь йолуш. И тайпа верта жаӀуй лелош хилла. ШолгӀа тайпа трапецин кеп йолуш хилла, кача д1адохкина чкъоьран лаларшца, я чимчар гӀаш дӀа а йихкина. Ишттачу вертан агӀонийн йистош хазйина хилла, я сирашца^[2].

Кавказехь тоьллачех лоруш хилла нохчийн верташ. ДогӀанан тӀадамаш охьаоьхура тӀapгӀaн т1ехула, цундела верта догӀа догӀуш т1ада ца вора. Верта дегӀана чӀогӀа къевллина ца йуьжура, цундела цуьнан аьтто бара герз къайладаккха а, маьрша герз тоха а. Верташ шайна йина ца Ӏаш, йохка а йора нохчаша. Нохчашкара верташ оьцучу гӀалагӀазкхашна, кхечарна а юкъахь, верта а хилира денна лелочу дахаран дакъа а, тӀеман духаран дакъа а^[2].

Иза лелош хилла лакхарчу элаша а Россехь, российн императорша а. Иза сел кхиаме кхоьллина хӀума хилла дӀахӀоьттира, ша йолчу хенахь цхьа а хийцамаш ца хилла^[3].

Чоьа хилла Къилбаседа Кавказехь уггаре а даьржина божарийн духар. ХӀинцалерачу заманахь иза денна лелош йолу духар санна лелош йоцуш дӀаяьлла, амма шен статус ларйина парадан а, даздарийн а духар санна. Цхьа могӀа талламхоша, и дош тюркийн маттара схьадаьлла лору: «чер» – некъ, «кесмек» – хадор. Иштта олуш хиллачух тера ду, ламанан дукъ тӀехь Ӏуналла деш хиллачу, цу кепара кхерсташ лелачарах дӀасалеларна дуьхьало йеш хиллачу Кавказан бахархойх тюркийн мотт буьйцучу кхерсташ лелачарах^[3].

Чоь дуьххьара кхиазхочунна тегна цара 10-12 шо долуш. Ахархойн 1аламехь дукхахьолахь чоьа тегаш хилла кхиарна кӀадин дикалло а, цуьнан чаккхено а гойтура стеган юкъараллин хьал. Чоьан бос къастош хилла лелочу тӀapгӀa басарца, хила тарлора сира а, Ӏаьржа а, мокха а, беж а, кӀайн а. Чоьа синкъераман духар хилла, хӀора ламанхой дацара иза. Иза тойне, синкъераме, маьждиге, нах гуллучу меттигашка воьдуш лелош хилла. Юьртара араволуш духар тӀетоьхна хилла верта а, башлакх а. Хьал долчу нехан бен ца хилла дуьззина комплект бедарш^[4].

Дукха баккхийчу нехан бен бакъо яцара нахана юккъехь чоьа дӀа а ца тоссуш, дӀахӀотта^[5]. Кавказерчу дуккхаъчу къаьмнаша бегӀийла ца хетара, чоьа а йоцуш, нах гуллучу меттехь гучубовлар. Кавказан боьршачу нехан духар дуьззина тӀеийцира дикка дукхалла йолчу российн божарша, уггаре а хьалха Ӏаьржа хӀорда тӀера Каспий-хӀорда тӀекхаччалц дӀатарбеллачу тайп-тайпанчу гӀалагӀазкхи тобанаша. XIX бӀешо долалуш и духар лело долийра российн эпсарша^[6].

Бустамаш хилла кавказан кепан гӀап. Иза чоьа тегна яра лекхалла некха кхаччалц, бустамаш могӀа бара - цилиндр кепара кисанаш, цу чохь хьалххе мах хадийна барамехь тоьпан молха а, даьндарг а дӀайуьллура. Цул сов, бустамаш некха ларбора тоьпех а, шийла герзах а. Уьш некха шина а агӀор 7-8 дакъа лаьтташ хилла. Бустамаш гучуйалар доьзна ду долу герз гучудаларца. ТӀаьхь-тӀаьхьа бустамаш шен маьӀна кеп дӀадаьлла, кавказхойн духаран декоративни дакъолг хилла дӀахӀоьттина. Кисанаш чуьра арадевлла кортош, йан долийна маӀашах, детих а, даьӀахках ара^[7].

Ц1уккуй йеха чаккхенаш йолу йовха коьртахь хӀума, коьртахь хӀума тӀехула лелош йолу. ЦӀе, тюркийн «баш» (корта) бохучух схьайаьлла йу. Кавказан массо а къаьмнийн цхьатерра дизайн йара ц1уккуйн. Башхаллаш йара тегарца а, йарарца а. Ц1уккуй хазъййеш хилла дешин тегарца а, сирца а, чимчаргӀа а. Хьалдолуш кечдина ц1уккуй невцан духарехь дӀакъаста йиш йоцуш дакъа хилла. Несо шен майрачун гергарчарна хьакъ долу совгӀатна хаза кечдина ц1уккуй луш хиллак^[8].

Ц1уккуйн башхалла ю цуьнан еха лаг, мерах я гӀодайукъах дӀа а хьарчийна, юьхь мохах ларъйеш я къайла а йоккхуш, ца йовзаш йисархьаман. Ц1уккуйн барам къастош хилла холхазан куй кепе хьаьжжина, цунна тӀехула лелош хилча белшаш дӀакъовла йезаш хилла^[9].

ГIовтал лекха лаьтташ йолу кач а болуш, йеха пхьуьйшаш а долуш, куьйган пӀелгаш тӀе кхаччалц готтадуьйлуш ду. Кач а, пхьуьйшаш а дӀадохкуш хилла чимчаргӀашца йиначу нуьйдарчий. Доьхкана бухахь гIовтал шорлуш хилла. ГIовтална лахара йист нисса голана тӀехула йара. Баккхийчу нехан гIовтал йеха а, кӀади йовха хила чкъор бамбеца а, тӀаргӀаца а. Даздаран гIовталш йеш хилла чорда бамбин кӀадехь, ткъа хьал долчу нахана атласах а, тӀаргӀах а, йа дарех, дукха хьолахь сирлачу басахь. ХӀора дийнахь лелош йолу гIовталш тегна хилла Ӏаьржачу кӀадех: Ӏаьржа а, мокха а, Ӏаьржа сира а. Дукхахьолахь гIовтал чоьан кӀел лелош хилла. Юьхьанца гIовтал ма-дарра дегӀа тӀехь лелош хилла; кӀелхьара коч тӀаьхьо гучуйелира^[10]. ГIовтал даима а чоьан йоца хилла^[11].

Цул тӀаьхьа бамбийн гIовтал хилира аьхна курткин прототип, ткъа дайна дацдина гIовтал лардеш басахь - эскархойн формин кочан прототип^[12].

ГIовталца цхьаьна нохчашна юкъахь шуьйра йаьржина хилла кавказан коч олуш йолу хӀума а. Г1овталах тера йолу дуккха а башхаллаш (лекха лаьтташ болу качан, нодарчий шаддаш, цунах тера йарар) аьтто бо, иза гIовталхь схьайаьлла хилар чӀагӀдан. ГIовталахь къаьсташ, коч йоца яра, гӀодайуккъехь готта а йоцуш. Цул тӀаьхьа заводан нодарчий лело йолийра коч йеш. Коч сатинах, дарех, «шайтӀанан кӀадех», тӀаьхьо крепдешинах йина хилла. Даздарна тӀейуху коч сирлачу басахь йара, ткъа денна лелош йолу коч бодане басахь йара^[13].

Хеча йуьхьанца ц1ахь боьзна кӀадех дина хилла. Уьш пезагаш чу дӀа а йиллина, буха агӀор гатйеш хилла. Чоьхьара бедарш хьал долчу декъан бен чоьхьара бедарийн дакъа хилла. Когашна йуккъехь йоккха ромб санна аса тоьгуш хилла, говрахь т1ехь лела а, вада а, атта хилийта^[14].

Нохчийн мачаш кӀезиг къаьсташ хилла луларчу къаьмнийн мачах. Божарша лелош хилла атта эткаш гоьлаш т1е кхаччалца юткъачу чкъурах йина. Хача эткаш чу лоцуш хилла. Хьал долчу лаьмнашкахь бахархоша эткаш а, кӏархаш а лелош хилла бесара т1аьрсигаха^[15]. Божарша а лелош хилла наьӏар мачаш йина морсачу хьийна не1 чкъурах юьйцина айра^[16].

Лаьмнашкахь лело йеш хилла морса чкъор долу йа дечигах йина айран ланцаи^[17].

Пезагаш хилла хача тӀехула лелош, когашна гонаха дика къевллина хилла, голаш тӀера хьакхолг кхаччалц. Пезагаш нохчийн духаран билггал долу дакъа хилла. ГӀашлошна а, дошлошна а синтеме хилла уьш, говран хьацарх а, гаьннах а, тӀулгех а ларъйеш. Пезагаш исхарх йина яра, наггахь истангах, ткъа парадан т1аьрсигахь йина^[17].

Амма уггаре а даьржина хилла морсачу хьийна не1 чкъурах мачаш, пӀелга тӀехь а, к1ажа т1аьхь эвна а долуш наьӏармачаш. Иза когаш берзина тӀехь лелош хилла^[18].

Зударийн а, божарийн а мачаш йукъара дуккха а башхаллаш йара. Хьал долчу нохчийн зударша лелош хилла меттигера арахоьцу пошмакхш а, туфлеш а, калош а. Бахархойн кӀезиг хьал долчу декъехь алсам лелаш йара хьалха дуьйна лелош хьийна йолу мачаш^[18].

Пошмакхаш туфлеш йара, къора буьхьиг задник йоцуш онда бух а болуш гӀехьа кӀажаш долуш. Ишттачу мачашна пӀелг дукха хьолахь бес-бесара чкъоьрах йа бархатах бина, дагарца хазбина хилла^[19].

Нохчаша корт бошуш хилла, цуо гӀо дора хаддаза коьртахь хӀума лелоран Ӏадат кхолладаларна. Борч стаг даима а нахана хьалха коьртахь хӀума а уьйьйхина гучуволура, а чоьхь а дӀа ца йоккхуш. Коьртан хӀума статус а, этикан маьӀна а долуш хиларна, иза уггаре а дикачу дикаллин хила йезаш йара, цунна тӀехь цхьа а ахч ца кхоош. Коьртахь хӀума лелоран маьӀна нохчийн кицанашкахь гуш ду "Стага шина хӀуманан дола дан деза - шен холхазан куйна а, шен цӀеран а", "Куй йовхонна лелош яц, сий дан лелош йу" ткъа кхечаьргахь. Нохчана холхазан куй маьӀне совгӀат дацараа^[17].

Холхазан куй ламастан божарийн коьртахь хӀума хилла. "Холхаз" бохучу дашца карарчу хенахь хьахош ду холхаз. Ма-дарра аьлча, холхазан куй йеш хилла бухаринх. Нохчийн холхаза куй лекха хилла, лакхенехьа шуьйра а йолуш, бархатан а, исхарана а, бух тӀехула хьалайаьлла аса а йолуш. Холхазан куй лахара йист ц1оцкъамна тӀехула пӀелган шуьйралла хила йезаш йара^[20].

СССР-н халкъан артиста, Социалистически къинхьегаман Турпалхочо Эсамбаев Махьмуда шен холхазан куй цкъа а дӀа ца боккхура. Цу хьокъехь аьлла композиторо Богословский Никитас: "Аудиторехь уггар синтем боцу меттигаш колонна тӀехьа а, шен даимлера холхазан куйца Эсамбаев Махьмудна тӀехьа а ду"^[21]. Эсамбаев цхьаъ бен вацара СССР-хь шен паспортан сурт коьртахь хӀума йоьхна даккха бакъо елларг^[22].

Иштта кхин тайпа коьртахь хӀуманаш а хилла: кхакхан куй, жаӏуьнан куй, бухарин куй. Иштта тайп-тайпана варианташ хилла: ерриге а мехах йина холхазан куйнаш; куйнаш, меха а гонахь йолуш, исхарахь йя бархатах йина тӀехула йина; уьстагӀийн чкъурах лергина йина; бес-бесара кӀадинах динаи^[23].

Иштта даьржина хилла «мангалан куй» олуш йолу б1ег1иган куйнаш. Дукха хьолахь йовхачу муьрехь юьртара белхаш бечу хенахь лелош хилла уьш. Куй ах горгалла кепехь йара, кӀеда йист даккхий аренаш йолуши^[24].

Доьхка кхин долчу хӀуманашца цхьаьна, тӀеман хьелашца йоьзна йа царна гергара Ӏалашонаш кхочушъдеш хилла. ГӀирс а, герза а кхозуш хилла, цуьнан Ӏуналла 1алашдар доьзна хилла. Доьхка тӀехь лелош хилла шаьлта а, тӀоьрмиг кресалц а, к1ожамца а, тоьпан герз хьакха мохь чохь йолу яьшка, кхин а тӀемалочун а, некъахочун а хӀуманаша^[25].

XIX бӀешеран шолгӀачу декъехь а, XX бӀешеран юьххьехь а даьржина готта чкъоьран доьхканаш. Цхьана йистехь металлех йина м1ар дара церан, цу чухула металлех йина суй дара доьхкан важа йист дӀаса а йоккхуш. И тайпа доьхканаш массеран а карахь хилла, денна духаран элемент хилла. Кхин цхьа тайпа доьхка хилла кӀадих я б1ег1игах дина доьхка^[25].

Божарийн а, зударийн а, духарш зударша деш хилла. Духар дан говзалла тӀаьхьенера тӀаьхьене дӀакхаьчна хилла. Мискачу зударша лакхарчу дикаллин ц1ахь боьзна маша лелош хилла духарш деш. Лакхарчу классо бедарш йора махкара чудаийтинчу дезачу кӀадех: дари а, атлас а, бархат а. Зударийн духаран кеп божарийн санна йара: духар чоьа кочах тера дара; куртка бамба т1ехь цIуккуй терахетарат^[26].

XIX бӀешарахь лаьмнин зударша лелош хилла некха т1ехь даьккхина кучан ходана а, ирахь лаьтта кач болуш. Коч тоьгуш хилла голаш тӀе кхаччалц, татанахь а, дарех а. Еха нийса пхьуьйшаш дара куьйгаш дӀакъевлина. Даздарийн кочарийн пхьуьйшаш лаьтта кхаччалц ала мегар долуш дараа^[26].

ГӀабали хийца ца луш бохург санна дийна йисина таханлерчу дийне кхаччалц. Уьш кӀайн я сирлачу дарех тоьгуш хилла. Хазалла йан лелайора галунаш а, бой а, металлех йина туьйдаргаш а, хьалхауллургш а, наггахь дашо тегарш. Духарна кӀелахь, кочана тӀехула, лелош яра догӀуш долу бархат йа, стигалан басахь г1овтал, тӀехь тегна детин йома а йолуш, деши диллина, духаран гуш йолу даьккхина кучан ходана меттехь. Г1абали иза цхьаьна къовладора, цӀестан йа, детин доьхкаца деши диллина. Доьхкан пластинаш тӀехь гравюраш йа, т1едиллар оганца а, шарнирашца тӀейузамаш хилла, хазйина деза я ахдеза тӀулгашца: агатца а, сердоликца а, мехала т1улгца а. Духаран пхьуьйшаш лаьтта кхаччалц охьадоьду^[27].

Шийлачу хенахь зударша лелош хилла хьалхара йиллина духар, дари йа кӀадинан кӀадинах дина, аьхна юткъачу кӀадинан тӀаргӀа йа, бамбин, цу тӀехь чоьа хатӀ дара, готта пхьуьйшаш а долуш. Нохчийн зударша лелош хилла керч, дукхахьолахь, уьстагӀийн чкъорех еш хилла. Хьал долчу зударша шайн керч тайп-тайпанчу кӀадашца дӀахьулдора. Керч а, кетар а, меха коч а хилла баккхийчу зударийн духар. Кегийрхошна гӀоле хетара гӀовталш^[28].

Берийн духарехь гендеран башхаллаш яцара. Дукха хьолахь иза баккхийчу берашкара кегийчаьрга дӀалуш хилла йа, баккхийчеран ширачу духарх тегна хилла. Духарца йолу башхаллаш кхиазхочун хенахь бен гучу ца йаьхна^[19].