Эсамбаев, Махьмуд Ӏеласолтин воӀ

Махьмуд Эсамбаев вина 1924 шеран 15 июлехь Йоккхачу АтагӀахь. Иза тайпан ишхо вара^[1]. Жима волчу дуьйна иза дика хелхавуьлуш вара. Кхо шо кхаьчча дуьйна дӀа иза ловзарашках хелхавуьлура, цига нанас вуьгура.

1939—1941 шарашкахь Соьлжа-ГӀалара хореографин училищехь дийшира. 15 шо кхаьчча Нохч-ГӀалгӀайн пачхьалкхан хелхаран а, эшеран а ансамблехь хелхавала волавелира, 19 шо кхаьчча — эшаран комедин Пятигорскан театрехь. ТӀеман хенахь иза фронтан концертан бригадица хелхавуьйлура госпиталшкахь а, фронтехь а, дуьхало йешйолу гӀишлош йечохь а.

Нохчий а, гӀалгӀай а арабохучу хенахь Пятигорскехь вара. Цуьнга элира болх а беш оцу гӀалахь Ӏе аьлла. Амма Махьмуда тӀе ца ийцира иза, баккхийчаьрца махках велира^[2]:847. 1944—1946 шерашкахь куьйгалла дира халкъан хелхаран кружоканна, балан хелхаран доьшийла йелира ГӀиргӀазойн ССР Чуйн областан Кеминан кӀоштан Акх-Тюз посёлкан оьздангаллин цӀа чохь.

ЦӀера арадехначу хенахь, 1944—1956 шарашкахь Махьмуд вара Бишкекехь йолу Операн а, балетан а ГӀиргӀазойн театрехь солист. Цигахь иза хелхавуьлура «ГӀургӀезан хӀорд» а, «Бахчисарайн фонтан» а, «Наб кхетта хаза йоӀ» а аьлла балеташкахь коьрта партиш.

1950 шарахь Махьмуд балет йитина халкъан хелхар да волавелир. 1957 шарахь дуьйна дӀа иза Нохч-ГӀалгӀай АССР-н филармонин солист ву. 1959 шарахь иза Москохахь хелхавелира шен программийца, цул тӀаьхьа «Советийн балетан седарчий» аьлла йолу труппица гастролешца кхечира Франце а, Къилба Америке а. Гастролеш боккху кхиамца дӀайахара.

Гастролаш чекхйаьлча Махьмудас шен тоба кхоьллира. Цо кхоьллира «Дуьненан къаьмнийн хелхараш» аьлла ССРС-х хьалхара цхьаммо дӀакхоьхьушйолу хелхаран программа. Цо дукха тайп-тайпана халкъийн тайп-тайпана хелхараш дира: «Бежа Ӏу» (вайнехан, узбекийн), «ТӀемало» (башкирийн), «Дашо дела» (индусийн), «ЦӀеран хелхар» де Фальи мукъаман Ӏадатан хелхар, «Ла-коррида» (испанхойн), «Арсашца хелхар» (таджикийн), «ТӀеман санна» (таджикийн), «Таллархо а, аьрзу а» (монголийн), «ТӀавус» (перун), «Маьрша Африка» (африкин), «Стомма эрзан» (колумбин), «ХӀу Ӏаьржачеран хелхар», хелхаран сценаш: «Жуьгтийн тегархо», «Автомат» и. к. д.

Йерриг в шен хелхаран карьерехь кхочуш дина 100 гергга балетан парти, хелхар, хореографин миниатюра^[3].

1961 шарахь дуьйна кинон ролаш ловзайо^[4].

1989 шарахь дуьйна — Дуьненайукъара эстрадин артистийн бертан вовшахтохархо а, президент а. Дуьненайукъарчу хелхаран академин академик. Цуьнан жигара гӀоьнца Соьлжа-ГӀалахь йира драмин театран а, циркан а керла гӀишлош^[4].

Хоржура Нохч-ГӀалгӀайн АССР Лакхара Кхеташонан депутат (1958, 1962), 8-гӀа кхайкхаман РСФСР, 10-гӀа а, 11-гӀа а кхайкхамийн ССРС депутат^[5].

Махьмуд кхелхира 2000 шеран 7 январехь Москохахь. Иза дӀавоьллина Москохахь Даниловн бусулба кешнашкахь^[5].

1. 1961 шо — «Хелхаран дуьненахь» — коьрта роль (сценарихо а кхечаьрца цхьаьна)
2. 1962 шо — «Айсина кхерч-1962» (фильм-спектакль) — «Автомат» хелхар дархо
3. 1962 шо — «Со хелха вуьйлур ву» — Махьмуд Ишхоев
4. 1968 шо — «ГӀургӀазийн Ӏам» — Ротбарт
5. 1969 шо — «Туьйра хилла дахар» (I дакъа «Хьосташ»)
6. 1972 шо — «Баппанех дина чагӀар»
7. 1973 шо — «Санниковн латта» — Шаман
8. 1975 шо — «Дуьненна йисте» — эпизод
9. 1975 шо — «Хьанал боозбунчалла» — ЦӀе
10. 1976 шо — «Сахьт лелаш мел ду» — паччахьан кертара Ӏад хьокху пондарча Иги Наги Туги
11. 1983 шо — «Жимачу Мукан леларш» — хӀазанхо
12. 1984 шо — «Бух боцучара репортаж»» — хьехархо
13. 1988 шо — «ЖоьжахӀате некъ» — Керим Рустамович Бакаев («Шах»)
14. 1994 шо — «Увертюра»
15. 1994 шо — «Дайн кхайкхам» — воккха шаман Бильге-Оол

• Социалистийн Къинхьегаман Турпалхо (1984 шарахь) — советийн хореографин говзалла кхиорехь даккхий гӀуллакхаш дарна а, 60 шо кхачарна а.
• РСФСРн хьакъдолу артист (1957 шо)
• РСФСРн Халкъан артист (1966 шо)^[6]
• ГӀиргаӀазойн ССР Халкъан артист (1969 шо)^[7]
• СССР Халкъан артист (1974 шо)
• «Даймахкан хьалха кхиамашна» III тӀегӀанан орден (1999 шеран 15 июль) — хелхаран говзаллехь гӀарабевлла кхиамашна^[8]
• ДоттагӀаллин орден (1994 шеран 20 июль) — хелхаран говзаллехь гӀарабевла кхиамашна а, беркате йукъаралин белхана а^[9].
• Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман II даржан орден (1985 шеран 11 март)
• Ленинан орден(оьр.)нохч. (1984)
• Кхо Къинхьегаман ЦӀен Байракхан орден (1965, 1971, 1981)^[10]
• Даймехкан тӀеман орден(оьр.)нохч. II тӀегӀанан (1985 шо)
• Самукъане хӀуманан областехь а, «Овация» гӀарайаьлла музыкин а къоман российн музыкин совгӀат, номинацехь «Дийна легенда» (1998)
• Москохара советийн кегийрхойн Йерригсоюзан фестивалан дешин а, шиъ детин а мидалш (1957)
• Тайп-тайпана халкъашна йуккъера къовсамийн лауреат.

• Да а, нана а — нохчий. Нана хьалхе йелла, дас масийттаза зуда йалийна. Ден шолгӀа зуда — жуьгти София Михайловна Одессера — цунна дукха везара Махьмуд, цуо гӀо лацара цуьнан кхоллараллин^[11].
• Зуда — Нина Аркадьевна Эсамбаева (маре йахале Ханумянц) (1924—2002), къомана эрмало, лор. Йевзира 1945 шарахь^[12][13].
  • ЙоӀ — Эсамбаева Стелла Махьмудан йоӀ .

• 1976 шарахь Соьлжа-ГӀалахь арахецна Чахкиев СаӀидан(оьр.)нохч. «Тхи диллина бецаш» жайна, цунна чохь лерина йу Махьмудан леринав байт^[14].
• Астероид (4195) Эсамбаев, 1982 шеран 19 сентябрехь советийн астрономо Черных Людмилас цӀе тиллина Эсамбаевн сий деш.
• 1995 шарахь Нохчийн Республика Ичкерис арахийцира Нохчийн нахарийн(оьр.)нохч. кепаш. Эсамбаевн сурт диллира 3 нахаран ахчанан кехат тӀе.
• Соьлжа-ГӀалин йуккъера цхьаьна урамна Эсамбаевн цӀе тиллина^[15], кхин а ГӀалмакхойчоьнан коьрта шахьрахь Элистахь а тиллина цуьнан цӀе^[16].
• 2007-чу шеран октябрь беттан 19-чу дийнахь Москохан областан Одинцовон кӀоштахь йолчу Лесни Городок пансионатехь церемониальни кепехь схьабиллира гӀезалойн скульпторан Акчурина Римин Эсамбаевн Российхь дуьххьарлера хӀоллам. 2009-чу шарахь Эсамбаевн борзанан суьртана го бина бархӀ рельефо, цо шен кхоллараллин дахарехь кхоьллина уггаре а тидам тӀебохуьйтуш долу суьрташ гойтуш^[17].
• 2008 шеран 17 июлехь Соьлжа-ГӀалахь Махьмуд Эсамбаевна цуьнан 84 шо кхачар даздеш хӀоллам схьабиллина. ХӀоллам хоттина Оьздангаллин а, говзаллийн а республикин центран цӀийн хьалха. Скульптура йина Бена-Йуьртара Аслан Тимерхановс. Цо иза Нохчийн Республикин оьздангаллин министраллин совгӀатан йелла.Цул тӀаьхьа хӀоллам Эсамбаев винчу Йоккхачу АтагӀа дӀа а кхачийна, йуьртан оьздангаллин цӀенна хьалха хӀоттийна.
• Нохчийн Республикин Правительствон 2009-чу шеран октябрь беттан 8-чу дийнахь динчу омрица Эсамбаевн цӀе тиллина "Даймохк" ансамблан^[18].
• 2011 шарахь «Молодая гвардия» аьлла арахецараллехь «Башха неха дахар» серехь арахецна Ӏалаудин Мусаевс йаздина жайна «Махьмуд Эсамбаев».
• Эсамбаевн цӀе гуттаренна а йазйина йу Москохарчу "Российн Федерацин седарчий" галерейхь "Росси" пачхьалкхан концертан залан хьалха.^[19].
• Эсамбаев Махьмудан цӀарах Дуьненайукъара гӀоьналлин фонд йу.^[20].

• Эсамбаев Махьмуда сценин васт йоцучохь цкъан а нахана йукъахь куй дӀа ца боккхура. Иза цхьаъ вара ССРС пурба делла паспортан сурт даккха коьртахь куй а болуш^[21].
• «Зал чохь уггаре а синтем боцу меттигаш колонна тӀехьа а, шен гуттар а хьалха лаьттачу Эсамбаев Махьмудан куьйна тӀехьа а ду»^[22] (Никита Богословский).