Оьрсийн меттан версиБашха проекташ
Нисде хатӀМотт хийца
РУВИКИ-Х ЛАЬЦНА

Вайнехан мифологи

Вайнехан мифологи (оьрс. Вайнахская мифология) — вайнехан меттанийн доьзалера къаьмнийн (гӀалгӀайн а, бацбийн а, нохчийн а) мифологи. Иза гӀалгӀайн а, нохчийн а (бусалба дин тӀеэцале) язычески тешаршна тӀехь лаьтташ хилла. Дийцарш а, легендаш а, ламасташ а, халкъан барта кхолларалла этнографаша дӀайазъйина хилла цу гӀуллакхан баккхийчеран дешнех.

Пантеон

Ӏаламан деланаш

  • Дела — Демиург а, лакхара цӏу а[1].
  • Села — стигал къовкъаран, иштта цӀеран а, кхерчан цӏу[1].
  • Гела — маьлхан дела[2][3](хетарехь, цунах Галь-ерд а олуш хилла))[4].
  • Дарза-нана (Фурки) — дарцийн цӏу[1][5].
  • Миха-нана — мохан дела.
  • Елта — талларан а, йалта гулдаран а цӏу[1][5].
  • Села-Сата — исбаьхьаллин а, говзаллин а дела а, мехкарийн верас а.
  • Тушоли — бӀаьстенан а, беркатийн а цӏу[1].
  • Эл-да (Эштр а, Этер а) — беллачеран цӏу[1][5].
  • Уна-нана — Ӏожаллин а, цамгарийн а цӏу[5].
  • Хи-нана — хин цӏу[5][6][7].
  • Аза — Гела маьлхан дела нана. Кхечу дийцаршца иза маьлхан йоӀ йу[2][3].
  • Бетта — беттан цӏу[1].
  • Дели-Малх — малх (ма-дарра « цӏун малх».)[1].
  • Кинч — ненан беттан цӏу[1][5].
  • Мож — беттан а, малхан а, йиша[1].
  • Мехка-нана — лаьмнийн цӏу. Гвилети йуртарчу бахархоша цхьана хенахь лаккхара лоруш хилла иза, Башлам лома хьалавалале цуьнга доӀанаш деш хилла. Оцу делан йоӀа гӀо деш хилла некъахошна а, лаьмнашкахь лелачарна а. Мехка-нана хаьа, лам тӀехь хазнаш мичахь лечкъина йу. Гурахь лома бухахула гуш доцу ка дӀасадоькъу цо, цунах дехьаваьлларг ларамаза мерза а волий, леш хуьлу[6].

Деланаш-верасаш

Хьажа иштта: Дайшкара культ(оьр.)нохч.
undefined
  • Мятцели — Тамыжин а, АмгӀалин а воккхах волу ваша. Массо а деланашна йукъахь уггаре а гӀараваьлла а, лоруш а верг. Асаран бутт а, кӀиран де а (кӀирандийнахь) цуьнан цӀарах ду. Цуьнан леррина ларам бу зударшна. Мятцели дезачу дийнахь царна вас йар а, вас йар а дихкина ду[1].
  • Тӏамаш-ерда — (Тамыж-ерда). ГӀалгӀай маттара гочдича «тӀемаш долу са» (тӏам — крыло[1]).
  • Амгали-ерда — Тамыж-ердан ваша. Хули йуртахь Будур-лам тӀехь Ӏаш ву[1].
  • Молдз-ерд — Тӏеман дела (ГӀалгӀай маттара гочдича «говза са»)[1].
  • Сусол-дяла — Мятцели делан муьтӀахь[1];
  • Болом-дяла — дийцарехь, цхьана гӀалгӀайн доьзалан цхьа дакъа бацбийн халкъана улло хьийзачу хенахь, лаьмнашка хьалаволуш, цхьа йоӀ цомгуш хилла, мохь туьйхира цо «Даьлой, ва даьлой!» (Ва Дела! Ва Дела!). ЦӀеххьана дерриге а дӀакъевлира, дӀа ца кхачалуш йолчу боданехь хила, иза цӀанделча, хьалха Ӏаьржачу гӀум-аренан лаьтта тӀехь гуш йара луьста баьццара буц. И тамашийна хӀума хиллачул тӀаьхьа, ах доьзал (Хили-уачи), йуха а бирзина, Арзи баха охьаховшу. И тамашийна хӀума дагалоцуш, цара дина Болом-дяла (Болом) кхерч.
  • Тхаба-ерда («Сийлаллин (ерда) ши эзар») — йуьхьанца иза керста динан кхерч бара, тӀаьхьо язычески кхерч хилла, цигахь деланашна сагӀанаш дохуш хилла[1][7];
  • Магал[8](Маги-ерда) — иза хиндерг хууш хилла, цуьнан цӀахь Ӏаш хилла мохийн седа а, лаьхь а, къинхетам (сиха) бохьуш долу олхазар а[1].
  • Мелер-ерда/Дени — маларийн (чагӀар а, пиво а) верас. Лажган малхбузехьа, «Мелара-гӀала» уллехь «Мелара кхаш» (гонаха йолчу йарташкахь Ӏадатан дезденаш дӀадахьа бепиг а, маларш а кхиош хилла лелош долу латтанаш)[1][9]
  • Дошо цIy — морзгалан верас, ма-дарра аьлча «Дашо дела». Б. Алборовс дийцарехь, хӀора шарахь нехчийн кӀиранах, оцу верасо сийдечу денна, кечйора деттийн кхаба а, чудаш а, нехча а. Йуьртахой хьошалгӀа а кхойкхуш, дехарш динчул тӀаьхьа синкъерам хӀоттийра. Цу даздарехь коьрта дакъалоцуш берш зударий бара. ХӀара доӀа дешна: «Сийлахь-Веза, нагахь санна хьо тхоьга хьошалгӀа веънехь, цхьанна а зе а ца деш, дита тхо. ДӀавала тхох, тхоьца къинхетаме дог-ойла йолуш». Кхаба чуьра даьтта схьа а эцна, хӀусамнанас элира: «Ва морзгал дела, хьан морзгалш къинхетаме дӀадевлла тхуна тӀера», иштта дӀа кхин а. Тойне маларш ца молуш хилла. Нагахь цхьанна морзгал лазар хиллехь, цуьнан доьзалан декъашхоша цхьацца бакъонаш ларйора: Дихкина хилла сингаттам, сингаттам санна долу синхаамаш гайтар, йа цомгушчун дегӀа тӀехь лаьттачу хьацаршна цецвалар. Цуьнан меттана, самукъадаьлла, «Дашо, диканиг, дӀагӀо вайх» ала деза. Цуьнан хьошалла дан дезаш вара цомгашчунна уллера цхьаммо. Иштта дихкина хилла цомгушчун чоьнах цӀе йа йуург йаржор а, тегар а, герз лелор а, кӀур баккхар а, боьха когашца чувахар а, эвхьаза гӀуллакх лелор а. Ӏаьржа котам бен ца йойтуш, цуьнан цӀий кхерчан йеа маьӀӀе хьаькхна хилла. Цомгушниг товаллалц, цӀахь чуда йеш, лулахошка дӀасайекъаш хилла[10].

Наьртийн эпосера персонажаш

undefined
  • Бятар (гӀалгӀ. Баьтар) — шен ненаца Ӏаш хилла жима стаг. ТӀеман походе дакъалоцуш вацара иза, амма оьшуш хилча тӀамехь герз лело йиш йара цуьнан. Цо кхаш а лелош, даьхни лелош хилла. Пандура локхуш а, халкъо лоруш а вара иза. Цунна а, Солсана а йукъахь къовсам иккхира, царех муьлха ву ницкъ болуш а, доьналла долуш а бохуш. И дов дӀадерзийна Эштра (беллачийн дела), Бятарна пайдехьа. Солса Бятарца доттагӀалла лелийна, шен йоӀ маре йелира цуьнга[6]. «Бятар а, йоӀ а» туьйранехь дуьйцу, цхьана буса кешнашкахь хаза йоӀ Бятарна дуьхьалкхетарх лаьцна. Цунна гучуделира иза элан йийсархо хилар. ХӀора буса кешнашка а йоьдуш, шен веллачу вешера кхаъ а бохьуш цӀайогӀуш хилла цо иза, коша тӀе нисделлачу доккхачу олхазаро йоӀе дӀакхачош хилла болу. Бятара олхазар а, эла а вийна, йоӀ шеца дӀайахьира. Амма йоӀ йелла, делла олхазар гича. Сурхахи эвлан дехьа, Кен хин дехьа, Бятарас дӀайоьллина йоӀ. «Бятар а, вампал а» туьйранехь цо хӀилла до вампална, шен корта дӀа а баьккхина, шен голаш тӀе дӀа а хӀоттийна, маж дӀа а йоккхуш, Сеска Солса а изза леладо бохуш. Бятарна хаьара, нагахь санна вампалан корта дӀабаьккхича, иза йуха а шен вортанах дӀатоьхна хир буйла, цундела, вампало шен корта дӀа а баьккхина, шен голаш тӀе дӀахӀоттийча, цо цу тӀе йукъ хьаькхира. И бахьана долуш вампалан корта йуха ца нисбелла, иза велира[6].
  • Чопа — Баратан кӀант. Цунна марехь хилла хьуьнан зуда (гӀалгӀ. кхийнан халсаг а, алмаш а). Цуьнца ши йоӀ а, цхьа кӀант а хилла цуьнан. Чопа вийна хьуьнан зудчун ваша. Цхьана дийнахь новкъахь дуьхьалкхетта Чопа шен кӀантана. КӀанта тӀехь вохо вина, хала чевнаш йина цунна, шен ден вешина бекхам беш. Ша валале Чопа весет дитина, шен чоьна чу цхьа а ма вала, аьлла. Амма цхьа зуда йисина, теш хилла хьуьнан зуда а, цуьнан йоӀарий а буьйса йуккъе йаьлча Чопана дог дохуш гучудовларан. Хьуьнан зудчо, цу чоьна чохь стаг хилар хааделла, неӀалт аьлла зудчунна. «Кто слышит наш разговор, да не удовлетворятся души его потомства!» (гӀалгӀ. «Тха къамаьл хозаш волчун тӏехье хийла цхьаккхача хӏаман сатем боацаш»") — элира цо. Цу зудчух схьабевлла карабулакаш (орстхой). Уггар синтем боцу халкъ ду уьш, цхьана а хӀуманна реза а боцуш[6].
  • Кинди — вехаш хилла шен кӀантаца Шоаца, Эгикална гена доццуш, «КӀиндий эмарш (гӀалгӀ. Кӏиндий Ӏимараш — чурташ Киндин)». Д. Мальсаговс цу туьйранна иштта билгалдаккхар дина: «Гана (гӀалгӀайн мифически xӀy. — И. Д.) кӀант Га хилла а, Га ГӀалгӀа хилла а, ГӀалгӀайчоьнан кӀант Кинда хилла а, Кинда кӀант Шоа хилла. Киндин кӀант Шоа ваьхна Эмашка йуьртахь»[6].
  • Оршма — нартийн Аршан да (гӀалгӀ. Аьрш, Эрш).
  • Оршамара Арш (гӀалгӀ. Аьрш, Эрш) — нартийн Оршмын кӀант.
  • Селий Пиръа — «Пиръа» Иштта ду гӀалгӀаша фараонах олуш хилларг (керста Ӏаткъам). ДӀайазйинчу дийцарехь Селий Пиръа дика турпалхо санна гайтина (хин хьера халкъана кхачийна цо). Хила тарло, Пиръа галъйаьлла (йа нийса ца кхеташ) Ширтка кеп хилар[6].
  • Ачамза а, Ачамаз а[6]
  • Джантельг (гӀалгӀ. Джаьнтельг) — шен шина накъостаца лелла наьрт. «Джантелг» туьйранехь, беллачийн дуьнен чу а бевлла, Ешап олучу акхаройна дуьхьалкхетта уьш. Ешапа царна гайтина иза йен гӀоьртинчу 63 тӀемалочун кортош. Амма Джантелг эшап тешийра, шаьш иза вен ца лаьа аьлла, шен накъосташца буьйса йаьккхина. Цу буса, эшапна уьш байа лаьара, амма Джантельг, хьераваьлла, кхехкачу кхаби чу кхоьссира иза. Цо цу акхаройн цӀий хьаькхира байинчу нехан кортош тӀе. 63 тӀемало йуха а дахаре а веана, Джантелг дӀакхетта[6].
  • Бетта Лир (ма-дарра «беттан нур»)[6]
  • Малха Аза, Мялха Аза (гӀалгӀ. Маьлха Аза) — маьлхан йоӀ. Лаьттахь лекхачу бӀов чохь Ӏаш йара иза, гуьйренехь лаьтта охьайоьссина дашочу ламино, стигала малхе йухайерзайора иза. Цхьана туьйранехь иза наьрт-тохан (гӀалгӀ. Тӏох) зуда йу, цуьнгара кӀант вина Моказ (гӀалгӀ. Моакхаз), вукху туьйранехь иза йу Хамчий Патрижан зуда, цо иза кӀелхьарайаьккхина шен да (гӀалгӀ. сармак) малх дӀакхаьллинчу саьрмико (гӀалгӀ. сармак)[6].
  • Няртби (гӀалгӀ. Наьртби)[6]
  • Нясар (гӀалгӀ. Наьсар а, Наьсарг а) — Наьрт ЦӀокъан кӀант. «Нарт Цок, цуьнан кӀант Нясар а, Мехка-нана а, Хи-нана а» цӀе йолчу туьйранехь дуьйцу, Нясарийн хин цӀарах цунна тиллина хилар. ГӀебартойн эло 14 шо кхаччалц кхиийна иза, 15 шо кхаьчча цӀа хьажийна. ЦӀа кхаьчча, шен дай баьхна йурт ногӀаша йохийна карийна цунна. Ньясара, мостагӀчун лар тӀаьхьа а хӀоьттина, уьш хӀаллакбина, хьалханчин йоӀ йийсаре а лаьцна, иза шен зуда йало сацам бина. Шен ден Ӏаьнна тӀе йуха а воьрзуш, шен даймахках дӀаваха сацам бира цо, амма Мехка-нана а, Хи-нана а цӀу-деланаша дӀатесира иза, махкана кхин цкъа а мостагӀаша тӀелатар дийр дац аьлла, дош а луш. Делан-нанойн хьехарца Нясара йийсаре лаьцна йоӀ дӀахецна, амма иза дӀайаха реза ца хилла, шен ницкъ ма-кхоччу иза шега маре йахийта гӀерташ хилла. Амма цуьнан тешор эрна хиларх кхеттачу хенахь, саьрмик хийцайелла, Нясарна шен хьаж тӀе хьакха аьтто баьлла, цо ша валале. ХӀетахь дуьйна шен галъйаьлла хьаж къайладаккха маж лелош хилла цо. Мехка-нана а, Хи-нана а цуьнга Сеска Солсан йоӀана маре йаха кховдийра[6]. «Нясар-Коьртахь дуьххьара охьахиънарг мила ву» бохучу туьйранехь Ньясара оццул йеха маж хилла, коьртан букъ тӀехьа дӀайихкича, йистош гӀодайуккъе кхаччалц кхозуш. Нясар-Коьртахь, Нясарг хица охьахиъна иза. Наьрт Ачамаза адамийн мекхах шена меха коч йина, НясаргӀин мекхаш ворта санна лело дагахь. Ачамаз шен цӀа а веана, чов йина цунна, амма иза вен аьтто ца баьлла, Нясаран карах велира. Шена йинчу чевнех товеллачул тӀаьхьа Гуьржийчохь поход йан новкъа а ваьлла, нах йийсаре лецира цо. Царна йукъахь гуьржийн элан кӀант а вара, Нясара дика кхаба а, хи а молуш, ницкъаца болх ца беш. Цхьа хан йаьлча, Нясара элан кӀант дӀахецна, цхьаьна Гуьржийчу дӀабахара уьш. ГӀалин генарчу чоьнна чохь Нясарна карийра элан зуда. Цуьнан дегӀах дакъа дихкина дара. Цо дийцира цуьнга, йийсарехь волуш, элана гина Нясаран зуда шена жаӀуьнца Ӏехош, ша а меттигерчу жаӀуьнца тешаме ца хилла аьлла хеташ. Цундела цо жаӀу вийна, цуьнан дакъа цуьнан дакъаца дӀадихкина. Нясара эле дош делира, цо дина муьлхха а дехар кхочушдийр ду аьлла, дехар дира цуьнга, шен зудчунна оццул къиза Ӏазап ма хилийта аьлла. Цул тӀаьхьа цӀа а вахана, дӀакхаьчча, шен зуда шен безамца карийна, шена а, жаӀунна а, шен зудчунна а йукъахь дӀасакъастар а, бахам бекъар а дӀакхайкхийна цо. Оцу декъадаларехь цуьнан зуда а, безамхо а велира дог ца тохар бахьана долуш[13].
  • Жер-баба — гӀалгӀ. меттара йоккха йисина зуда. Наьрташна хьехамаш беш йолу хьекъал долу зуда. Цуьнан бозбуунчаллин кад бу, цу чуьра йуург цкъа а дӀа ца йолу. Дукхахдолчу туьйранашкахь ирсечу заманера йисинчу мукхах буьйсанна сецначу наьрташна алссам бепиг а, галнаш а кечйо цо. Цуьнан и болх муха бан аьтто боккху бохучух цецбевллачу наьрташна, жер-бабера хиъча, шаьш схьакхачарца къинхетам чекхбаьлла хилар, цара сацам бо шаьш-шайна тӀе куьг дахьа а, мерзделла цӀестан мала а[5][6][7].
  • Сятал (гӀалгӀ. Саьтал) — хьекъал долчу Жер-баба хьехарца акха нал дайарца гӀараваьлла волу Наьрт. Къамел деш говр йара цуьнан, Дурс цӀе йолуш. Говр кхаа дитт санна лекха йара, цунна кӀел латта лестадора, бӀаьргаш чуьра цӀераш леташ йара, ност чуьра кӀур хьаьвзира[6].
  • Орзми[6]
  • Охкар Кант (гӀалгӀ. Охкар Кӏант) — цхьа наьрт-орстхой, Сеск Солсан 60 салтийдайх цхьаъ а, цуьнан тешаме доттагӀ а. Охкара гӀалахь Ӏаш вара иза. Цуьнан маре йоьдуш йоӀ йара Аьлбика.
  • Цок (гӀалгӀ. Цӏокъ — ламанан цӀокъберг) — цунна и цӀе тиллина, нагахь санна цунна лаахь, ламанан цӀокъберг шура йа йиш хиларна. ХӀинца Гамурзиево эвла йолчу кӀоштахь ваьхна, наьртийн баьчча хилла иза. Иза хилла наьртийн нясарийн да. Йуьртана тӀелеттачу ногӀийн эскарша вийра иза. Цу хенахь ГӀебартара схьакхаьчначу цуьнан кӀанта Нясара, шен ден Ӏожаллин чӀир а эцна, бисина мостагӀий хӀаллакбина[6].
  • Лорса — Сеск Солса ден агӀор ваша ву[6].
  • Козаш (гӀалгӀ. Къозаш) — кура а, онда а Наьрт. Муьлш бу ца хуучу нехан мажех а, мажех а йина верта йара цуьнан, тӀаме воьдуш лелош йолу. Йерриг Гарман тогӀи цуьнан йара (гӀал. гарман аре — аре, нохч. гэрмение арие[14] , Терек а, Гӏалми а хишна йуккъера меттиг). Къоьзашехь Ӏаш вара иза. Къозаш Германца дов даьлла, цо вийна. Цуьнан кӀентан кӀанта бекхам бира цуьнан Ӏожаллина. Кхечу дийцарехь, иза вийна наьртийн йасара, Гарман тогӀи чу а баьхкина, Козаш тидаме а ца оьцуш, Нясар хин хьостанехь чӀагӀо йина. Ала догӀу, Нясар Козаш вен дагахь вацара, латтан хьал маьрша дийцаре дан лууш вара, амма Къозаш чӀагӀвелла вара. Эххар а, Козашан накъостий дӀабевлира, ткъа Гарман тогӀи чохь вехаш волу Германч а, Ачамза а, кестта дӀатесира иза, Нясара вен ца лууш. Нясар а, цуьнан нах а Гармехь дӀатарбелира[6].
  • Германч — Гарман тогӀи чохь (гӀалгӀ. гарман аре — аре, нохч. гермение арие[14], Терек а, Гӏалми а хишна йукъахь), немцойн дӀабоьхкинчу гу тӀехь вехаш хилла нарт. Наьртийн къоьзашца девне а волуш, берриг а доьзал байина цо, амма цуьнан цхьа нус гергарчаьрга хьошалгӀахь хилла цу хенахь. Доьзалхочух йара иза, цхьа хан йаьлча кӀант вина. Къозашан кӀентан кӀанта шен деден чӀир а эцна, Германч а, цуьнан берриг доьзал а хӀаллакбина[7].
  • Тинин Вюсу[7]
  • Фарг (гӀалгӀ. Фарг)[6]
  • Лял-Султа[6][11]
  • Тох (гӀалгӀ. Тӏох) — нарт а, Малх Аьзнин мар а[6]
  • Моказ (гӀалгӀ. Моакхаз — мокхаз) — наьрт а, Малх Аьзнин а, Наьрт Тохан а волу кӀант. Дийцарехь, Тох дӀакъаьстина Малх Аьзних, шен мостагӀчуьнца Инкарца хиллачу тӀамна иза йукъагӀертарна. Цо гӀо ца динехьара ша цкъа а мостагӀ эшор воцийла хиъча, цунна тӀаьхьа нах бахийтира цо. Йухайерза реза ца хилла, стигала, малхе хьалайаьлла иза. Амма хӀара хьалха Малха Аьзнин шен кийра а хадийна, малх санна хаза кӀант схьаваьккхира. Цара цунна Моакхаз (мокхаз) аьлла цӀе тиллина. Шарахь цкъа стигала хьала а ваьлла, нене хьошалгӀа ваха бакъо луш хилла цунна. Ненан хьехарца цхьа де а, цхьа буьйса а 60 баланан диттах йиначу цӀеран гаьннаш тӀехь Ӏуьллуш, цул тӀаьхьа кхо дей а, кхо буьйсий а, ламанан цӀокъберг шурин черма чохь Ӏуьллура цо. Цу гӀуллакхо цуьнан дегӀ чӀагӀдора, болат санна а волуш. Цуьнан дерриге а дегӀ, бӀаьргаш боцурш, лаза йиш йоцуш дара, бӀаьргаш дӀакъевлина, кӀора тӀехь Ӏуьллуш хиларна. Цул тӀаьхьа, наьртийн хьалханча волчу воккхачу Няртбига латаре кхайкхина цо. Иза эшийна, керла куьйгалхо хӀоьттира иза. Моказ велира шен бӀаьргашна тоьхначу пхаро[6].
  • Эшк — Ӏаш хилла Эгикалехь. Цо лачкъийна Сеска Солсан йоӀ, цуьнан аьтто ца белира иза йухайерзо, хӀунда аьлча Сескан нанас, шен долахь Ӏаламат боккха ницкъ болуш, цуьнан даьӀахк кегйира, йеккъа цуьнан белш тӀе куьг хьакхадаларца[6]
  • Чухи (гӀалгӀ. Чухьи) — ворхӀ стагах лаьттачу наьрт-орстхойн тобанан хьалханча. Чухиевн тобано (гӀалгӀ. Чухьий гӏар) хьалдолчу стеган кӀант лачкъийна, мах боьхуш хилла. Дас мах гулбиначул тӀаьхьа, тидамза дитар бахьана долуш велира кӀант. Царна дуьхьал цӀий Ӏанор кхайкхийра, амма ур-атталла уьш кӀелхьарадовларо а гӀо ца дира царна таӀзарх кӀелхьара бовла. Дала уьш гуттаренна а мацалла йемал бира. Лелаш лелаш, Жербабан хӀусамна тӀе а кхетта, лачкъийна цара магийна кад (гӀалгӀ. гуй), цу чуьра йуург цкъа а чекх ца йолу. Амма и гӀуллакх таӀзар доцуш ца дитина дала. ЧӀогӀа мох а хьаькхна, Цазик воцург берриге а талорхой магийначу кадца стигала хьалабевлира. Уьш седарчех дирзира. Талорхой кадна го бина, цунна тӀекхача гӀерташ. Дала Жербаба керла кад а, талорхойх ларбан жӀаьла а делира. Жима Урса седарчийн тобанах «Чухиеван тоба» олу (гӀалгӀ. Чухий гӏар), ткъа полярни седа «пхьегӀа» (гӀалгӀ. гуй) олу[6].

Уггар лахара мифологи

Хьуьнан синош

Хьуьнан синош (Хьуьн-саг а, хьуьнан йоӀ а, алмас а) муьтӀахь ду Елтена, талларан а, беркат хиларан а делан[1].

Хьуьнан йоӀ (гӀалгӀ. Хьунан ЙоI) дети-дашо йеха месаш йолуш, шен башхачу хазаллица къаьсташ йара иза. Цуьнца йукъаметтигаш хиллачу стагана цкъа а ца хилла талларехь эшам. Амма цо цхьаьнгге а цунах лаьцна дийцича, иза Ӏуьйранна велла карор вара[11][15].

Вочаби ламанан кӀезан куц-кеп дара церан, амма дукхахьолахь адамашна уьш гуш ца хилла, церан аьзнаш бен ца хезара. Шайн хьайбанаш дайъинчу таллархошна таӀзар дора. Цул тӀаьхьа, таллархочо кхачамбацарш ловш хилла йа кхин таллар дан ца ваьхьаш хилла[7].

Алмас йа хьуьн-саг (стаг) шина а боьршачу стагаца хуьлу. Божарий тӀех месаш кхиъна а, кийрахь диг долуш дийнаташ, къиза а, хӀиллане а меха дийнаташ ду. Зударий шайн хазаллица къаьсташ йу. Цхьайолчу дийцаршца, буьйсанна кешнашкахь йа генарчу меттигашкахь нисдала тарло уьш. Некъахошка шайца хелхадовлар доьху цара, реза ца хиллачунна таӀзар до. Иштта Алмас стеган Ӏожалла хьалххе дӀахоуьйту, гӀайгӀане илли олуш, церан цӀе а йоккхуш[1][11].

Синойн Ӏам

Нохчийн лаьмнашкахь, Акински йукъараллехь, ГаланчӀож йуьртана уллохь Ӏуьллу жима Ӏам; ткъа оцу дикачу хьелашкахь нохчашна сихха дагахь лаьтта шаьш чӀогӀа лоруш долу Ӏамийн Са. ГаланчӀож Ӏам схьабаларх а, Ӏамийн синан культах а лаьцна поэтически миф дӀайазъйина В. Ф. Миллерс[1][16]:

Йалхорой эвлана уллохь, дийцарехь, Амка олучу меттехь, цхьана хенахь Ӏам хилла. Цхьана дийнахь, цуьнан берда йистте а йахана, сонтачу кепара, цуьнан цӀеначу ангалин санна долчу хиш чохь боьха лоччар йила йолайелла нана а, йоӀ а. ОьгӀазваханчу Ӏамийн сино, оцу сийсаздарна, ший а зуда тӀулгех йирзина, хӀинца а Амкана уллохь гуш йолу. Амма Ӏам а реза ца хилира шен сийсазчу чхо тӀехь йиса. Иза, тамашийна, лекхачу сту хилла дӀахӀоьттира, цу тӀулган ӀиндагӀехула дехьа а ваьлла, шена тӀаьхьа йоккха схьадаккхар а йуьтуш, шерачу тӀадамна тӀера охьавоьссина. Цул тӀаьхьа, хӀинца Ӏам а, хьалха лелош долу латта а долчу меттигна герга кхаьчна бухӀа. Цхьаболчу меттигерчу бахархошна лаьара и сту балха дӀа а нисдеш, вукхара иза делан сту бу бохуш, дуьхьало йора иза хьаьжкӀашна тӀе дӀа а хьарчийна. Амма эххар а, сту дӀа а лаьцна. Дуьххьара шен хершнаш дӀа а йохуш, лай гучуделира; шолгӀаниг дӀа а хьаькхна, кхин а шера хилира; кхоалгӀаниг схьаоьцуш, лаьттара хи араделира; ЙоьалгӀаниг схьаоьцуш, хи дӀа а хьаьдда, кха а, дерриге а халкъ а дӀа а хьаьдда, дӀадоьдура. Ӏамийн тулгӀенашна йуккъехь дӀайайра бухӀа. ХӀетахь дуьйна цӀеххьана гучубаьллачу Ӏамехь доьгӀначух теша кхерам кхуллу меттигерачу бахархошна: цара иза бух боцуш лору, цуьнан хи ца молу.

undefined

Ламанан синош

  • Алла-Белла — ламанан са[11]
  • Бельлас — ламанан синошна йукъахь коьрта пайхамаралла деш верг[11]

«Чергази Ӏиса а, нохчийн Ӏиса а» цӀе йолчу туьйранца, дӀайаздинчу Ч. Э. Ахриевс (Карак йуьртахь), шина доттагӀчо (чергазий а, нохчочо а) ламанан гӀу чохь буьйса йаьккхира. Нохчийн Ӏисана хезира гӀу чохь ламанан синоша къамелаш деш. Алла-Беллас тезетан ловзаре кхайкхина Беллас, амма иза реза ца хилла, шен гӀу чохь хьеший хилар а далош, Алла-Беллага шаьш нускал схьадало новкъадовлуш ду аьлла. ДоттагӀаша шолгӀа а гӀу чохь буьйса йаьккхича, Бельлас хьалххе дӀахаийтира, шаьшшиннан той долчу буса чергазий а, цуьнан зуда а саьрмико Ӏоттар йу аьлла. И хьалххе дӀахаийтар хезна, дӀакхачийнарг ​​тӀулгах дӀаверзар вара. Нохчочо шен керла маре ваханчу доттагӀчун чоьнаш ларйира, амма оцу хӀумано шеконаш гӀаттийра чергазхочун, шена хезначу синошна дина къамел гучудаккха декхаре хилира иза. Цунна оьшура чергазийн кӀентан коьртехь хиллачу лаьхьанан хьакхадалар. Иза карийна, дерриге а дийцира цо. КӀант реза хилла шен ден доттагӀчун дуьхьа шен са дӀадала. Нохчочо шен хьалха хиллачу йухавирзича, цо уггаре а хьалха дехнарг лаьхьарчий дара. Олхазаран гӀоьнца, коьртах а, дегӀах а са а доккхуш, денвира цо чергазийн кӀант[11].

ВампӀал

Вампал — вампӀал ву. Уьш наггахь цхьа бӀаьрг болуш а хуьлу. Цаьргахь боккха ницкъ бу, амма Ӏаламца сонта бу. Уьш дукха хьолахь наьрт-орстхойн туьйранашкахь а хуьлу[1].

Буьйдолг

Бийдолг-Бяре или Пхьагал-Бяре (ма-дарра «гола барамалла» а, «пхьагаллин хехо» а) — легендашкахь а, туьйранашкахь а иза нехан зударий лачкъош волу мостагӀ санна гучуволу, кхин а. Цхьана тайпана хӀилланца бен эшалур вац иза. Цкъацкъа дика Ӏамалш а йо цо[6][7].

Саьрмикаш

Сармак — уггаре а хьалха хиш чохь Ӏаш долу сармак. Цхьана наьртийн дийцарехь, цигахь вехаш хилла Сартал — Сармак — цӀе йолу паччахь, саьрмиках хийцавала йиш йолуш. Наьртийн Сеска-Солса эшийра иза. Иштта легенда йу, дракона Сармака малх дӀакхаьллина бохуш[6]

ХӀордан дийнаташ

ХӀордан вампал — хӀордан паччахь ву. ХӀорда чохь Ӏаш долу дийнат. Цо цунна тӀехь олалла до, хӀордан дийнаташ а ду цуьнан куьйга кӀел. (Пхиаринг чӀерий)[6].

Бухарчу дуьненан кхолламаш

Ешап — антропоморфни зударийн дийнат ду. Цо лардо Элан бухарчу дуьне. Наьртийн эпосехь кест-кеста гучуйолу иза[7].

Убарш а, гӀамаш а

Убур — экханна чудахана вон са ду; адаман цӀий молуш убар йу иза[1][3].

Гам-саг — гӀам. Дерза йеш, са дегӀах дӀа а долуш, муьлххачу а дийнатехь Ӏаш хуьлу. Нагахь санна оцу минотехь дӀатесна дакъа дӀадерзадахь, гам-саг лийр ду. Ганыжин цӀу дешнех Б. К. Далгата дӀайазъйинчу цхьана легендаца, буьйсанна гул а луш, кхаж тухуш хилла уьш. Кхаж шена тӀедоьжначунна тӀехь хилла стаг вен[1].

Гарбаж (Горбож, Гарбаш — ма-дарра аьлча «лай») — адам дууш верг ву. Оьрсийн Баба Йага санна, хьуьнхахь цӀачоьхь Ӏаш бу уьш, некъахошна дӀатарбала меттиг а кховдош, буьйсанна уьш бойуш. Цуьнан бозбуунчаллин тӀулг бу, цуьнца белларш денбан йиш йолуш. «Орстхойцы а, Боткий Ширтка а» туьйранехь адамаш дууш волчу Гарбажан кӀентий бу[12].

Билгалдахарш

  1. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 Далгат Б. К. Первобытная религия ингушей и чеченцев. — Москва: Наука, 2004.
  2. ↑ 1 2 Танкиев Х. Ингушский фольклор. — Грозный, 1991.
  3. ↑ 1 2 3 Мелетинский Е.М. Мифологический словарь / Мелетинский Е.М. — Советская Энциклопедия, 1990.
  4. ↑ Ф.И. Горепекин – “просветитель народа ингушей”. https://web.archive.org/. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 15 октябрь. Архивйина 2018 шеран 8 июлехь
  5. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 Мальсагов А.О. Сказки и легенды ингушей и чеченцев / А.И. Алиева. — Москва: Наука, 1983.
  6. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 Дахкильгов И.А. Ингушский нартский эпос. — Нальчик: Тетраграф, 2012.
  7. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 Далгат У.Б. Героический эпос чеченцев и ингушей. — Наука. — Москва, 1972.
  8. ↑ Ахриев Ч.Э. Ингуши. Их предания, верования и поверья. // «Сборник сведений о кавказских горцах». — вып. VIII. — Тифлис, 1875.
  9. ↑ 1 2 3 Сулейманов А. С. Топонимия Чечено-Ингушетии. — Грозный: Чечено-Ингушское книжное издательство, 1978.
  10. ↑ Левин М.Г.Маркелов А.Б.Плисецкий М.С.Токарев С.А.Толстов С.П. Религиозные верования народов СССР / Маркелов М.Т Плисецкий М.С.. — Том 2. — Москва: Атеимт, 1931.
  11. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 Ахриев Ч.Э. Несколько слов о героях в ингушских сказаниях. // «Сборник сведений о кавказских горцах». — вып. IV. — Тифлис, 1870.
  12. ↑ 1 2 Ахриев Ч.Э. Из чеченских сказаний // «Сборник сведений о кавказских горцах». — вып. V. — Тифлис, 1871.
  13. ↑ Дахкильгов И.А. Ингушские сказки, сказания и предания. — Нальчик: Издательский центр Эль-фа, 2002. — 459 с. — ISBN ISBN 5881955552.
  14. ↑ 1 2 Алироев И.Ю. Сравнительно-сопоставительный словарь отраслевой лексики чеченского и ингушского языков и диалектов / Куркиев А.С.. — Махачкала: Чечено-Ингушское книжное издательство, 1975.
  15. ↑ Джамбеков Ш. А. Нохчийн фольклор. — Грозный: Книга, 1991.
  16. ↑ Миллер В. Ф. Осетинские этюды / С. П. Таболов. — 2. — Владикавказ: Северо-Осетинский институт гуманитарных исследований, 1992.

Литература

    • Из чеченских сказаний // «Сборник сведений о кавказских горцах». вып. V / Ахриев, Чах Эльмурзиевич. — Тифлис, 1871.
    • Несколько слов о героях в ингушских сказаниях. // «Сборник сведений о кавказских горцах». — вып. IV. / Ахриев Ч. Э.. — Тифлис, 1870.
    • Горепекин Ф. И. — 1909—1915 гг..
    • Первобытная религия ингушей и чеченцев. / Далгат, Башир Керимович. — Москва: Наука, 2004.
    •  Героический эпос чеченцев и ингушей.Далгат У. Б.. — Москва: Наука, 1972.
    • Ингушский нартский эпос. / Дахкильгов И. А. — Нальчик: Тетраграф, 2012.
    • Нохчийн фольклор / Джамбеков Ш. А.. — Грозный, 1991.
    • Этнографические очерки Аргунского округа // «Сборник сведений о кавказских горцах». — Выпуск I. / Ипполитов А. П.. — Тифлис, 1868.
    • Ингушский фольклор / Танкиев Х.. — Грозный, 1991.
    • Сказки и легенды ингушей и чеченцев / А. И. Алиева / Мальсагов А. О.. — Москва: Наука, 1983.
    • Мифологический словарь / Мелетинский, Елеазар Моисеевич. — Советская Энциклопедия, 1990.
    • Осетинские этюды / С. П. Таболов. / Миллер, Всеволод Фёдорович. — Владикавказ: Северо-Осетинский институт гуманитарных исследований, 1992.
    • Топонимия Чечено-Ингушетии / Сулейманов, Ахмад Сулейманович. — Грозный: Чечено-Ингушское книжное издательство, 1978.
    • Очерки по демонологии народов Северного Кавказа / Таказов Ф. М.. — Владикавказ: Северо-Осетинский Институт Гуманитарных и Социальных исследований им. В. И. Абаева ВНЦ РАН и Правительства РСО-А, 2008. — ISBN ISBN 978-5-91480-002-1.

Категореш