Ахриев, Чах Эльмурзиевич

Иза вина 1850-чу шеран май беттан 10-чу дийнахь Теркан областерчу Фуртоуг-йуьртахь Джейракхийн йукъараллин куьйгалхочун Ахриев Эльмурзин доьзалехь. Цуьнан нана ХаматхановгӀеран доьзалера йара. Иза гӀалгӀа вара.

1850—1860 шерашкахь регион Кавказан тӀеман тӀаьххьара муьрехь йара — Российн империно Кавказ схьайаккхаран. Дуьхьалонан цхьацца кисанаш «паргӀатдаха» тӀеман операцех цхьаъ дӀахьош, ворхӀ шо долу Ахриев Чах, кхечу кӀенташца цхьаьна, оьрсийн эскарийн отрядо йийсаре лаьцна, закъалтана йукъахь дӀахӀоттийра (ломан закъалтхой, оьрсашна йукъахь Ӏаш, шайн тешамечу доьзалшна гарантеш луш болу). Владикавказан гӀопе валийра иза, цигахь тӀеман кантонистийн училище деша дӀахьажийра (1857—1862). Шен ден вешин кӀанта, оьрсийн эскаран эпсаро Ахриев Темуркос гӀо дар бахьана долуш, Владикавказехь цуьнан хьал мелла а гӀоле дара, кхечу берийн закъалтаца дуьстича. Оьрсийн Ӏедалша лоруш вара иза, алсам паргӀато йолуш вара иза^[2]. Иза тӀеэцна оьрсийн полковникан доьзало^[1], цуьнан шен бераш дацара^[3].

1862—1868 шерашкахь Чах дешна Ставрополан гимназехь, цигахь дӀадолийра ламанан интеллигенцин доккха дакъа шайн кхоллараллин а, Ӏилманан а некъаш. Дуккха а Кавказера нах чекхйаьккхинчу школехь, царна йукъахь гӀалгӀай бара: С. Ахриев, А. Базоркин, А. Г. Долгиев, И. Бекбузаров, П. Дахкильгов, К. Мальсагов, иштта кхиберш а. 1860—1870 шерашкахь Российн империно совбаьккхира Къилбаседа Кавказ а, кавказоведение а историн а, этнографин а Ӏилманаш Ӏамор, кхоьллира ерригроссийн Ӏилманан йукъараллийн филиалаш. Оцу шерашкахь Ӏилманчаша А. П. Бергера, П. Г. Бутковс, Н. Ф. Дубровина, Д. Я. Лавров, кхин а зорбане йаха йолийра. Ахриев Чах оьрсийн культурин «дуьненна» чу а воьжна, шен заманан коьртачу нахана йукъахь карийра^[1].

Йуккъера школа чекхйаьккхинчул тӀаьхьа, цамгар бахьана долуш^[2]ши шо даьккхира цо шен даймахкахь (1868—1870). Оцу муьрехь цо гулйина фольклоран а, этнографин а материалаш, цуьнца йолало цуьнан литературин кхолларалла. Цо зорбане яьккхина 1871—1873 шерашкахь «Кавказан лаьмнашкахь болчу бахархойх лаьцна хаамаш гулбарехь» (Тифлис) а, «Терские ведомости» (Владикавказ) газетехь а. Цуьнан аьтто белира Терекан кӀоштан тайп-тайпанчу кӀошташка кхача, къаьсттина Ассинскойн ӀиндагӀехь а, Назранан кӀоштахь а. Цуьнан произведенешкахь, уггаре а хьалха этнографин Ӏалашонца, гойту ГӀалгӀайчоьнан лаьмнин ярташкара баккхийчеран тоьшаллаш, цара шайна теш хилла ца Ӏаш, XVIII бӀешарахь гӀалгӀайн културан хиламаш а, ламасташ а хилла ца Ӏаш, XVII бӀешарахь шайн дайша баьхначу дахарх лаьцна дийцарш а дагалоьцуш хилла. Церан дешнашца гойту гӀалгӀайн халкъан дахаран кеп, мифаш, легендаш, ламасташ, шира динан культаш, Ӏадатан низам, ламасташ, деза денош, этногенетикан ламасташ. Цул совгӀа, гӀалгӀай къаман наьртийн эпосера элементаш дуьххьара йийцинарг ву Ахриев Чакх. Масала, цо билгалдаьккхира XIX бӀешарахь дуьйна гӀалгӀаша «Нарт мо санна ва из» («Наьрт санна ву иза!») боху алар хастаман кеп санна лелош хилар^[1].

Ахриев Чахин произведенеш тӀаьхьо йуха зорбатоьхна «Ингуш» (1996) а, «Ахриев Чах. Хаьржина произведенеш» (2000) а книжкашкахь. Иза ваьхначу хенахь Ахриев Чахин кхоллараллина тӀебирзира Кавказан Ӏилманчаш, археологаш, этнографаш, оьрсийн юристаш Ф. И. Леонтович, Б. К. Далгат, М. М. Ковалевский, иштта кхиберш а. Цуьнан материалашна тӀехь диссертацеш йазйеш йу тахана а^[1].

1870—1874 шерашкахь иза дешна Нижински лицейхь. Иза чекхйаьккхинчул тӀаьхьа, шен «Народная воля» гӀуллакхдар бахьана долуш, официалан йоцу махкахбаккхаран Ӏаткъам бина, Елисаветполан губерналлин (хӀинца Азербайджан) Евлах а, Нуха а гӀаланашкахь тайп-тайпанчу административан органашкахь гӀуллакх деш. Цо жигара дӀахьедира паччахьан реформаш Кавказан къаьмнийн интересашца нисъяр, Россин пачхьалкхан чоьхьарчу реформашна тӀеӀаткъам бан гӀертара. Шен граждански позици бахьана долуш, кхин цхьа гӀалгӀайн кхетош-кхиоран белхахо Долгиев А. Г. санна, цунна карийра «шен лаамехь махкахваьккхина», дӀахьажийра Закавказье йаржийна мисси. Цуьнан шуьйрачу официалан декхарша а, кест-кеста гӀалара гӀала дӀасалеларо а кӀезиг аьтто бира цуьнан Ӏилманан а, литературин а балхана дӀавала^[2].

1874 шеран 16 октябрехь Ахриев Чакх Тифлисан кхелехь официалан даржашка кандидат хӀоттийра, йалх шарахь официалан даржашка кандидат а, мировой суьдхочун гӀоьнча а, кхелан талламхо а вара. 1882 шеран 24 ноябрехь иза хӀоттийра Елизаветполан губернан кӀошташкахь пачхьалкхан бахамашна урхалла даран агент, 1889 шеран 31 январехь дуьйна леррина тӀедиллар долу хьаькам вара бахархой бехачу меттигашна а, квитрентан статьяшна а тӀехь терго латтош. 1897 шеран 27 майхь дуьйна иза хилира набахтин попечительски комитетан Нухински отделенин директор. 1900 шеран 23 октябрехь дуьйна Елизаветполан губернехь пачхьалкхан латтанийн а, квитрентан статьяшна а жимахволчу хьаькаман болх бира^[2].

1912 шеран 28 сентябрехь иза балхара дӀаваьккхира могашаллин бахьанашца, коллегиальни советникан даржера. Владикавказе йухавоьрзу иза, цигахь иза велира 1914 шеран 29 апрелехь шекаран диабет лазар бахьана долуш^[4]. Иза дӀавоьллина шен дай баьхначу Фуртоуг йуьртахь^[2]. Цул тӀаьхьа регионан культура а, социально-экономикан дахар а Ӏамор дӀадаьхьира гӀалгӀайн Ӏилманчаша М. Базоркина, А. Г. Долгиевс, А. Тутаевс, кхинболчара а^[1].

Цуьнан йоьӀан Нина Чаховнин дагалецамашца, цуьнан да эхь-бехк долуш, синтем болуш стаг вара, нахаца уьйр йолуш, самукъане дог-ойла йолуш. АхриевгӀеран цӀахь йоккха библиотека йара, дуккха а газеташ, журналаш йаздеш вара иза. Цунна уггаре а везаш волу поэт вара Н. А. Некрасов^[4].

Ахриев Чах зуда йалийна вара, цуьнан пхи бер дара — кхо кӀант а, ши йоӀ а^[4]. Цуьнан хӀусамнана хилла Базоркина Ӏайша, полицин белхахочун Базоркина Мочхон йоӀ. Цуьнан кӀентий а, йоӀарий а бара:

• Рашид-Бек (1895—1942) — Къилбаседа Кавказера дуьххьарлера летчик, Таджикистанера дуьххьарлера летчик. Сийлахь-боккха Даймехкан тӀом болчу хенахь Ленинградна герга кхелхина иза.
• Руслан — полицехь болх бина, кхелхина 1926 шарахь.
• Тамара — дуьххьара дешар Ӏамийначу гӀалгӀайн ламанхойн зударех цхьаъ, хьехархочун болх бина.
• Нина

ГӀалгӀайн гуманитаран Ӏилманийн Ӏилманан-талламан институтан цӀе тиллина Ахриев Чахан сий деш^[1].

2005 шарахь «этнографин декъехь баккхий кхиамаш бахарна а, йеххачу хенахь Ӏилманан болх барна а» Ахриев Чаха «Дикачу гӀуллакхийн орден» йелира веллачул тӀаьхьа^[5].