Оьрсийн меттан версиБашха проекташ
Мотт хийца
РУВИКИ-Х ЛАЬЦНА

Села (цӏу)

Се́ла (Се́ли, Сте́ла) — вайнехан мифологехь догӏанан а, цӏеран а, кхерчан а, цӏу[1][2].

Характеристикаш

ГӀалгӀайн а, нохчийн а тиекъамдин динашкахь уггаре а лоруш волу дела. Халкъан кхоллам а, дика хилар а шена тӀехь дозуш волу луьра, амма нийсо йолу цӏу. Цӏунах нохчаша «дашо ницкъ» олура. Цуьнан лаамна дуьхьал а бевлла, чевнаш йеш болчу наьрт-орстхойх дегӀан ницкъ ца кхочу иза. Иза Ӏаш ву Цай-лам лома лакхенгахь. Села лома синтаршца дӀавихкина наьрт Пхьармат, адамашна цӀе лачкъорна[3].

Доьзал а, бераш а

Села Фурка (Дарза-нана) цӀуна Села-Сатан а, ворхӀ (бархӀ) кӀентан а да ву[3][4].

Атрибуташ а, билгалонаш а

ЦӀун атрибуташ йу ткъес йа «Селин хаьштиг» — «Сели-хьашк», Стела хьаштиг, цуьнца цо таӀзар до къинош летийначарна а, зуламхошна а. БӀаьстенна латта йовха хуьлу, латта лело йиш йу аьлла хетара, Села цӀу-дела шен цӀеран гаьнна тӀе тоьхча, иза гуш йоцуш, йалта санна йоккха йолуш, амма инзаре йоккха йовхо йолуш. Ткъес тохар а лоруш хилла Села цӀеран Ӏаьнарера тохар[5].

СтелаӀад олу «Селан Ӏадах» — «Села (Стела) Ӏад». «Сели нур»—"Сели де".[6].

ЦӀун билгало лоруш хилла аьрзу. Нагахь цхьанна Цейлом лома уллехь лелаш аьрзу гича, цунна доӀа дора, хӀунда аьлча Села наггахь стигалхула аьрзунан кепехь лелаш хилла аьлла хетара[7].

Цул сов, вайнахана девзаш ду деланна лерина олхазарш: Стела къайг (чӀегӀаг) а, Стела (Села) а, Сата (ориола) — ткъес а, ткъес а детташ олхазарш[6].

Селин культ

Календарь

Цунна лерина ду кӀиран кхоалгӀа де (оршот)—«кер Сели» — а, шеран пхоьалгӀа бутт (хӀутоссург бутт)—«Сели-бутт». КӀиран кхоалгӀачу дийнахь, оршотдийнахь, дихкина хилла цхьанна а хӀусамера хӀума, къаьсттина цӀе, йа хӀумнаш дӀакхосса. хӀутоссург баттахь сагӀанаш дохура делан сий деш[4].

Килсаш а, ламасташ а

  • Мецхалан йукъараллехь цӀу Ганыжс дийцарехь, санктуар хилла «Сели тӏе» олучу меттехь, Моруч эвлана гергахь. «Эльгйцашна уллохь Ӏахарш дойу. ЦӀӏайнсаг (цӀу) шен деха доӀа доьшу, корта дӀа а къевлина, аьтту куьйгахь бира бокал а йолуш, малхбалехьа хьаьжна» [4].
  • Академика Шёгрена хаам бо, лаьмнашкахь йолчу ГӀалгӀайчуьрчу йекъачу ӀиндагӀехь (Гушмаг) ткъес тоьхначу диттана кӀел, гӀалгӀаша дуйнаш биъна хиларх лаьцна. Оцу меттехь дина дуйнаш а, чӀагӀонаш а, дош даларш талхо йиш йоцуш лоруш хилла[8]. («Кавказ» газетан гулар, арахецна О. И. Константиновс. — Тифлис, 1846—1847 шераш).
  • Обанехь — «Кори-Сели», «фяппинашна» йукъахь — «Кеат-Сели», ткъа «Хьамышк» бахархошна йукъахь — «Воу-Сели». Хетарехь, Кори а, Кит а Сели цӀу-дела билгалъйаьхначу адамийн цӀераш йу. Воу-Сели — Села цӀу-делера ткъес тоьхна бӀов. Зумсойн лаьмнин йукъараллехь ши урочище — Селгуне а, Селета а — динан даздарш дӀахьош хилла[8][9].
  • Аьхке йолалуш хуьлуш долу Сели-фестивал хилале цхьа кӀира хьалха мехкарий а, зударий а хи тӀе боьлхура. Шаьш хьалха кечйина кӀа (йалта йа хьаьжкӀа), хьаьжкӀаш, шура хи чу а кхоьссина, дукхаллин деле доьхура цара. И ламаст чекхдаьккхинчул тӀаьхьа, зударий кхача а беш, цӀа боьлхура[10].

Ткъесца Ӏожалла

Ткъес тоьхна вийна стаг эвлайаъ лоруш хилла, Села ша сий деш хилла. Велларг дерриге а кӀайн духарца вара, динан дай санна. Веллачунна белхар дихкина хилла, хӀунда аьлча, велларг сел сингаттамехь хир ву, церан дакъа Ӏаьржа хир ду аьлла хеташ хилла. Ткъес тоьхна адам йа хьайба дайъина меттигаш йеза лоруш хилла вайнаха, цигахь хӀора шарахь сагӀанаш дохуш хилла. Тезеташ хьалха санна къаьсташ дара. Цӏу Ганыжс дийцарехь, цхьаммо ларамаза йийна кӀентан духар дуьйхина йоӀ. ЙоӀ йийар эхье лоруш хилла, вийнарг ​​таӀзар ца деш ца вуьтура Селис. Дукха хан йалале ткъес тоьхна вийна карийра иза. Цуьнан гергарчара килс дина цунна[4].

Мифологехь

Села-Сата дуьненчу ваьлла

Горжай и Села

Цхьана дийнахь орстхой лачкъо гӀоьртина Ӏуьллучу Горжайн долахь долу уьстагӀийн рема. ХӀора шарахь Сели цӀу тешаме сагӀа доккхуш волу динан Ӏу, дукха хенахь дуьйна шен лергашна ца теша, муьлхха а леш волу стаг, таӀзар доцуш, шен бахамна тӀелатар дан ваьхьар ву бохучух. Амма Орстхоша боккъал а шен Ӏахар лачкъийна хиларх тешна хилча, Стиглахьа дӀавирзира иза, иштта дешнаш а долуш: «Орстхой сан кӀайн (цӀена) рема лачкъо баьхкина, цу чуьра ас даима а Далла а, баккхийчу эвлайаашна а уггаре а дика Ӏахар схьадохьуш хилла. ШафаӀат де суна, массо а эвлайааш!» Цуьнан доӀанаш кхочушдина стигланашкахь вехачу Сели цӀу: цӀеххьана догӀа а делира, ткъес а даьлла, догӀа догӀура, Горжайца болу массо а бахархой орстхойцамна тӀаьхьабевлира. «Кхин а меллаша дӀадаха деза вай, Сели тӀаьхьакхиа, ас агӀонаш лестор йу оцу эвлайаан!» — элира Сеска-Солса. Баккъалла а, Сели царна тӀаьхьакхиъна, Сеска-солса, схьа а лаьцна, цуьнан гаьннаш (агӀонаш) кегдина: стигалкъекъа а, ткъес а дӀаделира; шен паргӀато а йаьккхина, Селис дӀатесира орстхойшна тӀаьхьавазар, ткъа тӀаьххьарчо, таӀзар доцуш, Горжайн рема дӀайаьккхира[3].

Пхьармат

Пхьармата, наьрт-орстхойх цӀе лачкъийна, ткъес детташ волчу Стелагара, цу бахьанехь, делано халкъана тӀе дакъазалла йохуьйтуш хилла. Иза нисдан, Стеле веара иза, цо иза гуттаренна а Ӏазапна кхайкхийна, Бешлам лома (Казбек) синтаршца дӀа а хьарчийна. ХӀора дийнахь, олхазар Ида нислора цунна тӀе, цуьнан жижг хьакхадора[2][11].

Исбаьхьаллин литературехь

  • Стратановский Сергей, стихийн пьеса «ДӀатоьхна Пхьармат».
  • Нелли Фрейд (Наила Ерусланова), поэма «Делана — Сели».

Суьртан искусствехь

Суьртан искусствехь Сели га тӀехь гойтуш йу хӀинцалера оьрсийн суртдиллархон Нелли Фрейда (Найла Ерусланова)[12].

Топоними

СиелтӀа-гӀала (Сиелта-гала) — йуртан къилбаседа агӀор йолу тракт Хьевхьа. Тиекъадин заманан культ йолу меттиг[13].

Сиелтӏа (Сиелта) — йуртан къилбаседа агӀор йолу тракт «СиелтӀа-гӀала» Хьевхьа, цигахь лаьтта «СиелтӀа-гӀала». Хетарехь, кхузахь лаьтташ хилла лакхарчу делан Селена лерина тиекъамдин кхерч (СиелтӀа-ара)[13].

Примечания

  1. ↑ Далгат Б. К. Первобытная религия ингушей и чеченцев. — Москва: Наука, 2004.
  2. ↑ 1 2 Мелетинский Е.В. Мифологический словарь. — Москва: Советская энциклопедия, 1990.
  3. ↑ 1 2 3 Джамбеков, 1991.
  4. ↑ 1 2 3 4 Далгат, 2004.
  5. ↑ Сказки, 1986.
  6. ↑ 1 2 Алироев И.Ю. Флора и фауна Чечни и Ингушетии. — Москва: Academia, 2001. — ISBN 5-87444-025-9.
  7. ↑ Дахкильгов, 2012.
  8. ↑ 1 2 Левин М.Г.Маркелов А.Б.Плисецкий М.С.Токарев С.А.Толстов С.П. Религиозные верования народов СССР / Маркелов М.Т Плисецкий М.С.. — Том 2. — Москва: Атеист, 1931.
  9. ↑ Ахмед Сулейманов. Топономия Чечни. — Эль-Фа, 1976. Архиван копи 2019 шеран 28 сентябрехь дуьйна Интернетан архив#Проекташ
  10. ↑ Левин М.Г.Маркелов А.Б.Плисецкий М.С.Токарев С.А.Толстов С.П. Религиозные верования народов СССР / Маркелов М.Т Плисецкий М.С.. — Том 2. — Москва: Атеист, 1931.
  11. ↑ Чокаев К.З. К вопросу бытования образа Прометея в фольклоре чеченцев и ингушей. — Известия Чечено-ингушского научно-исследовательского института истории языка и литературы, 1972.
  12. ↑ Наиля Ерусланова. vk.com. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 30 октябрь.
  13. ↑ 1 2 Сулейманов А. С. Топонимия Чечено-Ингушетии. — Грозный: Чечено-Ингушское книжное издательство, 1978.

Литература

  • Далгат Б. К. Первобытная религия ингушей и чеченцев / С. А. Арутюнов. — М.: Наука, 2004.
  • Дахкильгов И. А. Ингушский нартский эпос. — Нальчик, 2012.
  • Дахкильгов И. А., Мальсагов А. О. Сказки, сказания и предания чеченцев и ингушей. — Гр.: Чечено-Ингушское книжное издательство, 1986.
  • Джамбеков Ш. А. Нохчийн фольклор. — Гр., 1991.
  • Чокаев К. З. К вопросу бытования образа Прометея в фольклоре чеченцев и ингушей // Известия Чечено-ингушского научно-исследовательского института истории языка и литературы. — 1972.
  • Танкиев Х. Ингушский фольклор. — Гр., 1991.
  • Мелетинский Е. М. Мифологический словарь / Мелетинский Е. М.. — Советская Энциклопедия, 1990.
  • Мальсагов А. О. Нарт-орстхойский эпос вайнахов. — Гр., 1970.

Категореш