Оьрсийн меттан версиБашха проекташ
Мотт хийца
РУВИКИ-Х ЛАЬЦНА

Вайнехан тиекъамдин

Вайнехан тиекъамдин (оьрс. Вайнахское язычество) — нахски къаьмнашийн (гӀалгӀайн а, бацбийн а, нохчийн а) политеистийн тешарш. Уьш шуьйра йаьржина бусалба дин тӀеэцале хьалха йолчу муьрехь. Иза ду Ӏаламан ницкъаш деланалла йарна а, дайшна Ӏибадат дарна а, анимизмна а, антропоморфизмна а, шаманизмна а тӀехь лаьтташ долу дин. Динан дахарехь доккха дакъа лоцуш хилла динан дайша а, цӀой а, дарбанхоша а, гӀамаш а. Оцу тешарша эххар а вайнехан мифологи а, халкъан барта кхолларалла а, «Наьртийн эпос» а кхоьллина.

Мировоззрени

Муьлхха а кхечу къаьмнашна санна, вайнехан динна а тӀеӀаткъам беш хилла шаьш дехачу меттиго а, климато а. Гонаха долчу лекхачу лаьмнаша а, догӀанан климато а, цул тӀаьхьа йуртабахаман гӀуллакхна догӀуш доцучу латтанаша а кхоьллина Ӏаламе лераме хьежамаш, иза шен рогӀехь кӀорггера лоруш хилла, адамаш массо а кепара иза самадаккха гӀерташ хилла. Цу Ӏалашонца хилла динан дайн институт. Цу кхерчахь мел хиллачу нехан цӀарах ЦӀайн-саг (цӀу) доӀанаш дора, ламасташ кхочушдора. ГӀенашна доккха маьӀна луш хилла. ГӀенашкахула шайн лаам дӀакхачош, хиндерг дуьйцуш хилла деланаша. Деланаш адаман аматашца дӀатарбелла, дегӀан ницкъ болуш, шайн ледарлонаш йолуш хилла. Цара лелош хилла вон, оьгӀазе гӀуллакхаш (некрофили а, стаг вер а), царна таӀзар дан йиш йолуш хилла адамаша йа наьрташа. Амма оццу хенахь уьш ларбеш лоруш а, кест-кеста нахана гӀо деш а хилла. «Серлонан» а, «боданан» а деланашна йукъахь декъадалар дац, хьалха ма-аллара, цундела цигахь хьахийна дац, дуьненна тӀехь ницкъ а, олалла а къийсам латторан хьокъехь. Масала, Ӏожаллин дела хьекъале лоруш хилла, заманан эла олуш хилла, доӀанашкахь а, дуйнаш бууш а хьахош хилла. Цхьаболчу наьртийн (Боткий Ширткъа а, Сеска Солса а) маьрша лелаш хилла беллачийн дуьнене, халкъана пайде хӀуманаш (хьера а, пиво а, мехий а, шедаг а, кхин а) схьайохьуш хилла. Ӏожаллех лаьцна аьлча, церан тешаршца, стаг кхидӀа а вехаш хилла веллачу нехан дуьненахь. Эл (нохч. и гӀалгӀ. — «Ӏэл»). Беллачийн дуьне дийначеран дуьне санна хьаьжира, амма башхалла йара, наха буьйсанна болх беш хилар, цхьана версица, церан серло хилла бутт. Элна урхалла деш хилла цхьа дела (Эштр а, Этар а, Элда а). Наха цуьнга доӀанаш дора шайн беллачу гергарчарна ирсе хилар доьхуш, хӀора шарахь эсаран бутт чекхболуш беллачарна лерина фестиваль билгалйоккхуш хилла. «Хьакхарийн пхьор дӀадаьхьира» — марс-пхьор. Ала догӀу, белларш дагалецаран гӀиллакх кхолладелла мифийн турпалхо Боткий Ширткъа бахьана долуш. Легендаца, цо адамашна тоьшалла дина, беллачарна шайга хьажийна дерриге а дийначеран дуьненара схьаоьцуш хилар[1][2].

Вайнехан политеистийн динан башхалла йу баккхий а, кегий а деланаш ларар.

Дуьне кхоллар а, цуьнан дӀахӀоттам а

Дела — лакхара дела, 10 дийнахь ши дуьне кхоьллина: дийначеран дуьне (Малхи) а, беллачеран дуьне а (Ӏел а, Эл а). Элан урхалла деш ву цуьнан кӀант Эштр.

Дала стигал а, латта а кхоьллича, латта стигалал кхузза доккха хилла дӀахӀоьттина. Уьш вовшахкхеттачу хенахь, вовшах ца кхеттачу хенахь . Дала латта дӀа а хьарчийна, цунах лаьттан лаьмнаш кхолладелла. Лесташ долу латта дӀанисдан, цо кхоьллина тӀулган лаьмнаш. И лаьттан лаьмнаш бухӀанан маӀаша гӀортор йеш ду, ткъа бугӀа бӀогӀамна тӀе дӀа а йихкина.

Дала латта кхуллучу хенахь цо хаьттина: «Лаьтта хьан латтор ду?» БухӀанаш гучу а бевлла, элира: «Вай латта латтор ду, нагахь санна шинаридийнахь наха вай балха дӀа ца нисдахь, нагахь санна вай говрахь лелаш, хьала а лаьтташ, хьацар хьакхадайтахь». Оцу хьелашкахь латта шайн маӀаш тӀехь латтадо цара. Дуьне кхуллуш бухӀанашца бина барт цхьаммо а бохо йиш йац, ткъа «БугӀанийн дийнахь», йа шинаридийнахь, цхьана а гӀалгӀайн а, нохчийн а белхаш ца хуьлу.

Баранту Даьла кхоьллина берзашна жӀаьлеш, амма стага берзашгара дехна уьстагӀий: «Ас уьш хьуна а, суна а цхьаьна латтор ду». Цу кховдорна реза а хилла, цу стаге шен Ӏахар дӀаделла борзо. Билгалъйаьккхинчу хенахь, цу стагана тӀе а йахана, ах ка йухадерзор тӀедожийна цуьнга, цу шардарца. Амма стаг реза ца хилира. ТӀаккха латкъамца Деле йирзира борз. Дала жоп делла: «Ас хӀун дийр ду хьуна, хьан цергашца хьан кхача йиш йолу хӀума хьан хир йу». ХӀетахь дуьйна борз цу стеган уьстагӀий лачкъо йолайелла, хӀетахь дуьйна, борзна а, стагана а йукъахь мостагӀалла лаьттина. Шоьтан де лоруш ду «барзийн де» — «Бердзи-сотт» — цуьнан сий деш верг ларвийр ву барзаша хьийзорах. Шинарин а, шотдин денош, «мохийн де», шинарин а, шоьтан а деношца цхьатерра схьадалар долуш ду[1].

Кхолларан легенда

Стигла а, латта а кхоьллинчул тӀаьхьа, Дела олхазарш а кхоьллина. ТӀаккха цо сацам бира адамаш кхолла. Цо хӀора куьйга лаьцначу лаьттара стаг а, зуда а кхолладелира. Стаг кхоллавелла малхбалехь, ткъа зуда малхбузехь. Адамаш кхоьллина, Дела сацам бина, зуда-майра хила деза аьлла. Амма соька дуьхьало а йина, и ца магийта дош а делла, зуда лачкъийна, лекхачу ирзо тӀе дӀайаьхьна. Цхьана дийнахь, талларна ваханчу стагана, ирзо лакхахь зуда гина цунна. Цо шен говр а йийна, цуьнан кийра схьа а баьккхина, чохь дӀалачкъа аьлла. Цо нийса иштта дира. Соька дӀакхаьчча, говран жижиг дан лаьа шена элира цо. Охьа а йоьссина, стаг шена чохь лечкъаш волу говр гина овхӀанна. Зудчунна тӀе а деана, нисвелира иза. Иштта, зуда а, стаг а йуха вовшахкхетта. Дала, овхӀанна тӀе а вирзина, хаьттина цуьнга, зуда а, стаг а вовшахкхетта-те аьлла. ХӀан-хӀа жоп делла овхо, амма Дала аьлла, иштта дац, ша ирзо тӀе нисвелча, бакъдерг хиира шена аьлла. И ӀиндагӀа тӀе кхаьчча, шаьшшиъ вовшахкхетта гина, Деле дӀахаийтина цу жӀаьлина, Дала хаьттира, муьлхачу дуьненахь таӀзар дан лаьа соькина? ХӀара цхьаъ йа важа? Дийначу нехан дуьненахь таӀзар хаьржина овхо. ТӀаккха Дала аьлла цуьнга: «Дийнахь бӀаьрса дайна, олхазаршна йукъахь сий дайа хьан».

(Кхин дӀа хаа хьажа иштта «Вайнехан мифологи» цӀе йолчу статьяга).

Ӏаламан цӀой (баккхий цӀой)

Баккхий цӀой хилла Ӏаламан деланаш а, цӀой а (ткъесан а, малхан а, талларан а, б Ӏаьстенан цӀой а, кхин а). Уьш универсалан хилла, маьӀна ду церан цӀераш цхьатерра хилла массо а тайпанашна а, ур-атталла халкъашна а (гӀалгӀайн а, нохчашна а). Климатан хьелаш бахьнехь вайнахийн динехь коьрта меттиг дӀалоцу ткъес деттар цӀу Села. Иза лоруш ву демиургца цхьаьна, дуьне кхоьллинчу — цӀунан Дела.

Иштта, тидаме эца, ма-дарра аьлча, наной (нана а, нанилг — нана а) олуш болу деланаш цхьатерра лоруш хилла хилар. ЦӀой уггаре а хьалха зударша Ӏибадат деш йолу хӀуманаш йу; уьш къинхетаме а, адамаш лардеш а бу. Масала, бӀаьстенан а, беркатан а цӀу Тушоли; говзаллин цӀу-нана Сата; ткъа хин нана Хи-нана.

Амма зуламе цӀой а бу, масала, лоьман цӀу, а Дарза-Нана (гӀалгӀ. Фурки), цамгарийн цӀу Ун-нана а.

  • Дела — лакхара дела а, демиург а[1][3].
  • Села — ткъес деттар а, цӀеран дела а[1][3].
  • ГӀела — маьлхан цӀу[3][4] (хетарехь, Гал-эрд а олу)[5].
  • Елта — талларан а, йалтан а цӀу а[1][3][6].
  • Эль-да (Эштр а, Этер а) — бухарчу дуьненан дела[1][7].
  • Тушоли — гуьйренан а, беркатийн а цӀу[1][8].
  • Села-Сата — исбаьхьаллин а, говзаллин а цӀу[1].
  • Дарза-нана (фурки) — дарцийн цӀу[1][9].
  • Хинана — хин цӀу[1][10].
  • Уна-нана — Ӏожаллин а, цамгаран а цӀу.
  • Меха-нана — механ цӀу[11].
  • Аза — маьлхан цӀу Гелан нана. Кхечу дийцаршца иза маьлхан йоӀ йу[3][4].
  • Мехка-нана — лаьттан цӀу ву. Гвилети йуьртарчу бахархоша цхьана хенахь лаккхара сий деш хилла иза, Башлам лома хьалавалале цуьнга доӀанаш деш хилла. Оцу цӀун йоӀа гӀо деш хилла некъахошна а, лаьмнашкахь лелачарна а. Мехка-нана хаьа, лам тӀехь хазнаш мичахь лечкъина йу. Гурахь цо лома бухахула гуш доцу ка дӀасадоькъу, цунах дехьаваьлларг ларамаза мерза хуьлу, валале[6][10]
  • Малх — маьлхан цӀу бу. Малхах иштта олуш хилла «Дэла-Малх» («Делан малх»)[1][8].
  • Бетта — беттан цӀу ву[1][8].
  • Кинч — беттан нана йу[1][3][8].
  • Мож — маьлхан а, беттан а вон йиша йу[1][9]

Верас-цӀой (кегий цӀой)

Жима деланаш — меттигера Ӏалашдаран цӀой бу. ХӀора халкъан а, ур-атталла тейпан а хилла шен-шен поценаш (Ауш а, Болом а, ЦӀори а, Байни, кхин а), царна бен ца бевзаш, амма наггахьверасан культ декъаш хилла масех тукхамна (Мяцели а, Тамыж а, Гал а, Молдз а). Верасашна йукъахь дукха хьолахь хилла тайпа кхоьллина хилларш, лераме нах, хьалха дуьйна дуьйцуш берш, йа ур-атталла ткъес тоьхна байина нах а. Б. К. Далгата, шен «Первобытная религия ингушей и чеченцев» цӀе йолчу балха тӀехь иза дузу тӀаьхьарчу муьрехь кхолладеллачу дайшна Ӏибадат даран тӀеӀаткъамца. Верасан цӀарна тӀетоьхна ерда, ерд а, цӀу, йа даьла боху дош. Патронан деланаш хилла шайн иерархи, лакхарчу а, жимачу а декъе бекъабелла. Кегийчу меценатийн аьтто бара нехан дехарш баккхийчаьрга дӀакхачо. Зиярташ а, верасаашна Ӏибадат деш йолу меттигаш а нохчаша селинг олуш хилла, ткъа гӀалгӀаша ерда йа цӀу олуш хилла.

  • Мятцели — Тамыжин а, АмгӀалин а воккхах волу ваша ву. Массо а цӀойн йукъахь уггаре а гӀараваьлла а, лоруш а ву иза. Мангалан бутт а, кӀиран де а (кӀирандийнахь) цуьнан цӀарах ду. Цуьнан леррина ларам бу зударшна. Мятцели дийнахь царна вас йар а, вас йар а дихкина ду[1].
  • Тӏамаш-ерда — (Тамыж-ерда). Гочдина гӀалгӀ. «тӀемаш долу дух»[1] Тӏам — (оьрс. крыло)
  • Амгама-ерда — Тамыж-эрда ваша ву. Иза вехаш ву Хули йуртахь Будур-лам лам тӀехь[1].
  • Молдз-ерда — тӀеман цӀу ву (гӀалгӀайн маттера «хьекъале са»). Арес санна, тӀаме а вахана, гӀалгӀашна хьалха а ваьлла, царна толам баьккхира цо. Цунна цхьана а кепара зе дан йиш йац, иза дух хиларе терра. Массо а йукъараллашкара гӀалгӀаша а, ламанан нохчаша а лоруш вара иза. Цара цуьнга доӀанаш дора, сагӀанаш дохура, тӀамехь цуьнга гӀо дар доьхура[1][8].
  • Сусол-дяла — Мятцели цӀунан муьтӀахь стаг[1].
  • Болом-дяла — дийцарехь, цхьана гӀалгӀайн доьзалан цхьа дакъа бацбийн халкъана улло хьийзачу хенахь, лаьмнашка хьалаволуш, цхьа йоӀ цомгуш хилла, «Даьлой, ва даьлой! ЦӀеххьана дерриге а дӀа ца довла йиш йоцчу дохкано дӀакъевлира, иза цӀанделча, хьалха Ӏаьржачу гӀум-аренан лаьтта тӀехь луьста баьццара буц кхиира. И тамашийна хӀума хиллачул тӀаьхьа, ах доьзал (Хили-уачи), йуха а бирзина, Арзи баха охьаховшу. Тамашийначу хӀуманан сий деш, цара дина Болом-дяла (Болом) кхерч»[1].
  • Тхаба-ерда — гочдина «Деза (ерда) ши эзар». Йуьхьанца керста динан кхерч хилла, тӀаьхьо иза тиекъамдин кхерч хилла, цигахь цӀойна сагӀанаш дохуш хилла[1][2].
undefined
  • Магал[11] (Маги-ерда) — дийцарехь, иза хилла галваьлла, цуьнан цӀахь Ӏаш хилла мохийн седа а, лаьхьа а, къинхетам бохьуш долу олхазар а[1].
  • Мелер-ерда — маларийн лардархо ву. ГӀалгӀайн хилла леррина йалта кхио лерина лелош долу латтанаш, цунах лелош хилла ламастан маларш. Мелер-ердан сий деш хилла дезде дӀайаьхьира лахьанан баттахь[1][12]

ГӀамаш а, холмачхо а, дарбанхош а

Пал кхаькхан ламройн зудриш — нохчийн холмачхой. А. П. Ипполитовс дийцарехь, цаьрга балош хилла цомгуш нах. Иштта цо хьахадо холмачхой лелош долу безаман молха.

«Ламанхоша чӀагӀдо, цхьаболчу нахана йевзаш йолу цхьа тайпа бецаш йу, джлиенга леттан бецаш (уьш мелча жӀаьлин лета) нагахь санна иза малар йа йуург санна йелча, иза талхор гойту лазамечу лазаршца, дог Ӏовжорца, жӀаьлин лаьхьа санна мохь беттарца».

Цул тӀаьхьа и бецаш гулъйаран ламаст дӀало цо:

«Вон зуда, йа стаг, буьйсанна, дукхахьолахь, бутт буьззина хилча – делахь а, и оьшуш долу хьал дацахь а – новкъахь цхьанна а дуьхьал ца вала гӀерташ, цӀера араволуш, хьалххе дуьйна йинчу метте, джалиенга-леттен-бутс лелачу лома воьду. Цигахь шен йерриге а бедарш дӀа а йохуш, йерриге а Ӏовдал, йухахьа йоьду, и бецаш лоьхуш, когашна йуккъера схьайаккха гӀерташ. Оцу процессехь холмачхл, ойланехь а, дешнашкахь а, шен ийманах а, Делах а дӀатотту. «Суна Дела ца вевза; со цуьнан кхолларалла йац: со цуьнца цхьатерра а, иза санна ницкъ болуш а ву. Ас гуттаренна а дӀатосу иза», – боху цо. Иза йу лакхахь хьахийна бецан бецаш гулъйеш массо а агӀор лелош йолу ламанан холмачхошна, холмачхой а лелош йолу Ӏамалийн йукъара. Массо а пачхьалкхийн, массо а заманан холмачхана а, холмачхан а санна доцуш, вон са, схьагарехь, ламанан бозбунчаша ша цхьаъ дитина, цуьнан гӀо ца лоьхуш. Иштта схьайаьккхина бецаш, цул тӀаьхьа дӀа а йихкина, кхачанан йа маларан кепехь дӀало Ӏазапехь волчунна. Амма зе хилларг уллехь хиъна Ӏачу пеша чу кхоьссича а тоьар ду уьш гуттаренна а хӀаллакбан. Безаман бецах тешар, лаьмнин бахархошна йукъахь даьржина ду, джалиенга-леттен-буце. Цу бецан Ӏаткъам, тӀаьххьарниг санна, цуьнан амалех а, иза гулъйеш лелочу хьехамех а, хьехамех а бозуш бу. Безаман бецан шозза Ӏаткъам бу: йа цо цхьа стаг кхечу стагаца дӀавуьгу эшалур боцу безаман синхаамца, йа, мелхо а, цо эшалур воцу цабезам а, дегабаам а кхуллу»[13]

  • Пхьенер хьажер — и цӀераш хилла, хьалха дӀадовзийтарехь, Ӏаьнан даьӀахкаш (пхьаьрсаш) лелош хиллачу нехан. Цхьа мехала хилам хилале йа церан кхане йовза лууш, нах цаьрга дӀабирзира. Кхин дӀа хьажа лахахь (пал тасар)[13].
  • Зиракъ — дарбанча йа шайх, хиндерг хуург йу, динан дайн кастин декъашхо вац. Динан дас Ганыжс ма-аллара, «уьш халкъан хьехамчаш бара, цӀой санна, гӀенаш нийса маьӀна деш, цамгарш йовзуьйтуш». Керлачу шеран буса (Наджой) деш хилла дукхахьолахь. ЦӀу цӀийнахь буьйса а йаьккхина, Ӏуьйранна шен гӀан халкъе дӀадийцира палхочо. Делан лаам санна тӀеоьцуш хилла гадалхочун дешнаш[13][14].
  • Цӏайн-саг — цӀу. Динан дай уггаре а нийса лоруш хилла галбаьхначарна йукъахь. Церан шатайпа дивизин кеп хилла, кач ​​токх олуш. Кхин а дӀа хьажа лахахь (палтасссархо)[1][13].

Пал тассарш

  • Куьзган пал тассар (куьзгана хежа) — лелайо йеккъа цхьана кегийчу зударша шайн хинволчу майрачунна хьалххе дӀахаийта. Иза дика атта ду. Пешахь куьзга а хӀоттийна, саклян тхов тӀера, нисса цу чу хьоьжу. Шина-кхаа минотехь иштта хьаьжначул тӀаьхьа, тхов тӀера охьа а боьссина, чоьнан хӀора маьӀӀера жимма латта схьа а оьций, йа йиъ меттиг йолчу агӀор, иза шад а бина, буьйсанна гтӀераайбана кӀел дӀа а дихкина, дӀайуьллу уьш. Цхьаболчарна шайн маре йахначу стеган йуьхь ша куьзганахь го; цигахь иза ца гуш болчарна, лакхахь хьахийначу кепара гулдина латта шайн миндар кӀел а диллина, хӀинцале а гӀенах гуш хила тарло иза.
  • ТӀулгашца пал тассар (пал тасар) — лаьтта, дукхахьолахь йоккхачу стага, исс жима тӀулг схьа а оьций, царех шинна тӀе безачийн цӀераш шабарш а йина, цӀеххьана дерриг а исс тӀулг лаьтта охьакхоссарх. Уьш охьаэгначу кепе а, вовшашна генахь Ӏуьллучу геналле а, тӀаьххьара а, безамхойн шина тӀулгана йуккъехь Ӏуьллучу тӀулгийн терахье а хьаьжжина, церан кхиамца йа кхиамца хиллачу зӀенах а, и зӀе хиллачу хенах а, нисдала тарлучу дуьхьалонех а лаьцна жамӀ до.
  • Куьйган йовлакхца пал тассар (дол дьустер) — а леладо палтуьйсург гӀоьнца. Кепехь, йоккха куьйге йовлакх схьа а оьций, цхьана йистехь шад дӀа а йихкина, тӀаккха цу шаддан тӀера дуьхьал йолчу маьӀӀе кхаччалц йолу геналла шен логах лору палтуьйсургчо. Цу шина меттигна йуккъехь йисина меттиг, хиндолчун хьалаайа луучунна кӀезиг-дукха дика хир йолчу хиндолчун бух санна лела. Амма цу тайпана кхайкхам бар йеккъа цхьана безаман кхаъ балар дац, амма дукха хьолахь леладо цу хьолашкахь, лазархочун гергарчарна дийца йиш йоцчу цамгаран бахьана хаа лууш хилча, йа дийначу стеган йа веллачу стеган вон бӀаьрган Ӏаткъамца иза дузуш хилча. Цу палтассар жамӀаш ларамаза хуьлу, говзалле а, цуьнан куьйгийн говзалле а хьаьжжина хиларе терра. И кхо кеп шуьйра лелош йу ламанан мехкарша а, зударша а, церан бен доцу бахам а бу.
  • УьстагӀан даьӀахкаца пал тассар (пхьен хажар) — халкъан йукъара пал тассар йу, Шамилан наибаша а тидамза ца дуьтуш. ТӀеман хенахь цунах пайда оьцура тӀеман кампанин кхиам къастош. Шамилан лакхарчу даржашкахь болу наибаш походана новкъа ца бовлура, хажере (гадалка) дага а ца бевлла. Шаро-Орган хин йистехь йолчу цхьана йукъараллехь вехаш хилла гӀараваьлла ламанан хажер Тода, цуьнан хьехамаш а, пайхамаралла а Шамила лерамза ца лоруш хилла. Гуниб тӀехь Шемилна тӀехӀоьттина кхоллам цунна хьалххе дуьйна дӀахаийтина хилла бохура цара, ткъа цу пайхамаралла бакъ хиларх Шамил тешна хилла, амма хьелаш иштта кхиъна, кхечу кепара лела йиш йоцуш, лаахь а, ца лаахь а Гуниб тӀехь чӀагӀвала декхаре хилла бохуш дуьйцура цара. Тода наиб Нур-Ӏали валар хьалххе дӀахаийтира. ЧӀеберлойн а, Шуьйтан а йукъараллашна урхалла деш хилла Нур-Ӏали, шен партин терахь нохчашца алсамдаккха а, оьрсашца тӀом бан а Жимачу Нохчийчу вахча, леррина Тода йуьртана уллохь сецира иза, цигахь Тода шен гергарчу хенахь валаран хьалххе дӀахаийтира, рамийн Ӏовраш йешна. «Говр дӀайуьгуш го суна, цунна тӀе канашца дихкина дакъа ду», — аьлла цо цуьнга, кхин дийца ца лиира. Кхин а цхьа кӀира даьлча, Нур-Ӏали холера цамгарх велира, ткъа Тода кхин а доккха сий а, ларам а хилира лаьмнашкахь.
  • Пал тассар кхаш тоссуш (качъ тоьх) — дӀайаьхьира цӀеххьана цамгаран бахьана довзаран Ӏалашонца. Дийцар динан дас деш хилла. Цомгушчо дуьйцура цӀуне муьлхачу дийнахь шаьш вон гӀуллакх дина. Нагахь санна иза оршот (Селин де) делахь, цомгашчо Сели цӀун хьалха къа латийна бохург дара иза. Масала, кӀайниг Селан кхаж хир бара, билгало йоцуш йерг — цуьргах тоьхнарг хир йара, ткъа Ӏаьржаниг, Мятцелин цӀун кхаж хир бара. Нагахь санна пометкаца йерг хьалайаьллехь, цомгушниг къинойх маьрша хилла. Динан дас кхузза кхаж тухура. Нагахь санна рогӀехь кхузза билгало йолуш охьадоьжнехь, кхин а цхьа-ши де дӀадоьдура дивизион. Нагахь санна лота йуха а лар а йолуш охьахиъча, тешна хилла цомгушниг лийр ву аьлла. Кхечу хьолашкахь и процесс чекхйолу деланна сагӀа даккхарца[13] .

А. П. Ипполитовс дӀайазбина дивизин тайпанех лаьцна хаамаш[1][13].

Тиекъархо

Цӏайн-саг — тиекъархо (гочд. «стаг килс» а, «цӀена стаг»). ХӀора тукхаман шен-шен тиекъархо вара. Цкъа дахарехь йукъаралло хаьржина иза. Хьалхара шарӀ хилла гӀенаш тида а, ирс дийца а хаар. Тиекъархо дика цӀе йолуш, лоруш стаг хила веза. Цхьацца меттигаш а хилла, тиекъархоша тӀаьхьенца дӀабоьлхуш. ЦӀайн-саг лоруш хилла, деланашна а, адамашна а йукъахь дӀасалела проводник. Цо шен тидамехь латтадора кхерчахь сагӀанаш даха кечам бар, дӀахьора ламасташ, доӀанаш дора. Динан дас гина гӀенаш пайхамаралла лоруш хилла, деланийн лаам санна тидина. Тиекъархон бозбунчаллин атрибуташна йукъахь йара кӀаьна байракх а, горгалеш а долу аса (лелийна ламасташкахь а, кхерча чу лелачу хенахь а), дечигах йина варзап а, дечиг а (Мятцели ламаз деш лелош хилла). Тиекъархо кӀайн духар бен ца лелош хилла (шен цӀеналла гойтуш). Ламазаш дечу хенахь динан дас карахь мерза стака латтадора. Динан дас мехкарий а, зударий а хоржуш хилла ламасташ кхочушдан.

Б. К. Далгат дийцарехь, цара шайн даржах пайда а ца оьцура, йа шайна тӀебаьхкинчаьргара пайда а ца оьцура.

«Некъахоша оццул кест-кеста хьахош йолу шарлаталла а, тиекъархоша халкъах пайда оьцуш а йолу муьлхха а ойла кхузахь дӀакхоьссина хила йеза. Ша тиекъархо волчу Ганыжс дийцира, гайтира суна цунах сел тешам болуш, шен дешнийн даггара хиларх шеко хила йиш йоцуш, цу диванан кеп. Йукъарчу хьесапехь, гӀалгӀаш хӀинца а кхиъна бац хӀиндин йа мисархойн динан дайн кастийн тӀегӀане, цара динан ламасташ пайда эцаран объекташка дерзийра. Мелхо а, гӀалгӀайн цуинсагаша (шаманаша) ларйо шайн кхайкхаман ерриг юьхьанцара цӀеналла, церан амалш билгалйовлу оьздангаллица, догцӀеналлаца, кӀорггера тешарца»[1].

Ловзаран Ӏадаташ

Муьлххачу а доьзалера зуда маре йахар доьзна ду шен дайшца йолу уьйраш дӀахедарца, иза керлачу доьзале йахарца, оцу керлачу доьзалан дайшкара культе дӀайаларца.

«Хьалха, йоӀ маре йахча, — боху воккхачу стага Казбыка, — цуьнан доттагӀий а, хьеший а гуллора цуьнан дена-нанна цӀахь, пешахь цӀе а латош, невцан уггаре а дикачу стага (тӀаьхьо нускалан доттагӀчо) куьг а лаьцна, йуьхь кхузза дӀа а къевлина, невцана гонаха дӀахьош хилла иза. ХӀора минотехь алсамйолучу йезачу пешан Ӏаь санна, жима зуда беркате (берашца ирсе) хилийтар доьхуш, эвлайаашна (Сели а, кхечарна а) доӀа а деш, иллеш олура йоӀарша; шен майрачуьнца а, доьзалца а дӀатесна (лепаш) хир йу аьлла, сажа санна (аьлча а, шен цӀа а, майра а везаш, цул тӀаьхьа ца йисархьама, синтарна а, турбана а тӀаьхьа ца йисаре терра), кхин а «Далай!» ТӀаккха уггаре а дикачу стага цхьана куьйга синтар схьа а эцна, вукху куьйга нускалан куьг а лаьцна, нускалан а, цуьнан доьзалан а, цуьнан культан а йерриге а зӀенаш дӀайаларан билгало санна, синтар лестош хилла. Цул тӀаьхьа, невцан дагахьболчара нускал схьа а лаьцна, шен белшаш тӀехь чоьнах арадоккхуш хилла, нускал лачкъийна бохуш дуьйцучу кегийрхоша неӀалт кхайкхош, йеттарш а деш; иштта декъаза волу тоьлла стаг йиттина, йерриг а аренга кхаччалц, йуьртал дехьарчу новкъа дӀавуьгур вара. Кхузахь вайна гуш ду нускал шен ден-ненан цӀийнан культах паргӀатдаккхаран акт. Нускал невцан цӀа кхаьчча, нускал невцан гергарчеран культ йовзийтаран цхьатерра бохург санна гӀуллакх леладора»

Тойнан Ӏадаташ

Велларг кхоалгӀачу йа доьалгӀачу дийнахь дӀавуллура. Хьалхарчу муьрехь дакъа дӀахӀиттош хилла леррина йиначу склепашкахь (каш). Церан уггаре а дикачу духарца а, герзца а лелош вара велларг. Цаьрца цхьаьна склеп чу дӀахӀиттийна велларг дахарехь лелийна хӀуманаш а, музыкан гӀирсаш а, кхин йолу. И дерриге а цунна оьшур ду аьлла хеташ хилла вайнах, Элехь (беллачийн дуьненахь). Иза лаьттахь дӀавоьллина, склеп а йоцуш, велларг хӀусам йоцуш витар бохург дара. Эпидеми йолчу хенахь, оццул дукха адамаш делча, дийна бисинарш, дӀабоьхкина ца хиларна кхоьруш, шайн хӀуманаш а, кхабанаш а йолуш, пешана тӀехула синтар а долуш, склепашна тӀе богӀура. Цхьа доьзалан декъашхо мукъане а дийна велахь, бӀов чохь кхаба а, синтар а дисина хир ду аьлла хеташ хилла. Уьш каш дӀакхалхар, доьзалан массо а декъашхо валар бохург дара. Тезет дӀадирзинчул тӀаьхьа, маьнги тӀехь самадовлар дӀадаьхьира. Цара къийсадаларш дӀахьора, толам баьккхина говр а, цуьнан долахо а динан дас волчу дӀавуьгура, цо говр веллачунна лерина ламаст кхочушдора. Цул тӀаьхьа веллачуьнан говр эхартахь гучуйолу аьлла хеташ хилла. Цул тӀаьхьа ши шо даьлча, доккха тезетан ловзар хӀоттийра. Уьш дӀанисйина хилла веллачун хӀусамнанас. Цул тӀаьхьа шен сингаттам дӀа а боккхуш, йуха а маре йаха йиш хилла цуьнан (дукхахьолахь велларг волчун гергарчуьнга). Дийцарехь, белларш дагалоцуш Ӏадат тӀеэцна наьртийн боьткий ширткъа нахана гайтинчул тӀаьхьа, беллачарна шайга даийтинарг дийначеран дуьненара схьаоьцуш хилар. Беллачеран сий деш, эсаран бутт чекхболуш (ардари бутт) дӀахьош хилла «йалта гулдаран пхьор» — «марс-пхьор»[7][11] (кхин дӀа хьажа Эштр статья тӀехь).

Кхечу культураша бина тӀеӀаткъам

Вайнехан цӀойн тоба а, ша церан мифологи а йара дика лардамза, кхечу культурашкара схьаэцна а. Вайнехан деланаш грекин деланаш санна бу (церан цӀерш а, гӀуллакхаш а, церан турпалхой а, цунах тера легендарни мотиваш а). Цигахь тоьшаллаш хилла кхерчаш чохь лаьттачу цӀушна, амма халахеташ делахь а, уьш таханлерчу дийне кхаччалц ца дисина, хӀунда аьлча уьш хӀаллакдина шаьш бусалба дин тӀеэцначу гӀалгӀаша (В. Миллеран 1886 шеран экспедици). Иштта Къилбаседа Кавказан къаьмнашна йукъахь лаха йиш йу деланийн йукъара цӀераш а, гӀуллакхаш а, наьртийн эпос а[1].

Исламизацин муьрехь

Вайнах дукхахберш бусалбанаш бара 2232 денна хьаста билгалдаьккхина дац, амма цхьадолу тукхамаш тиекъамдин культийн агӀончаш бара.

«Масал гуш ду, 1870-чу шарахь цӀори халкъо зикр (бусалба мазхӀаб)* хьакхаделла, шайн лардархочун цӀорин кхерч бохийна, цул тӀаьхьа рогӀ-рогӀехь кхаа шарахь йалта ца хилла церан, ткъа 4-чу шарахь йалта хӀаллакдина догӀано, цу йалта гулдечу хенахь цара шайн лардархочунна тӀедиллина йуха а кхерчахь, хӀора доьзалера цхьацца стерчий сагӀина доккхуш»[1].

Керста дино кӀезиг тӀеӀаткъам бина гӀалгӀайн а, нохчийн а дуьнене хьежамашна. Миссионераша дина кхерчаш а, Ӏибадатханаш а тиекъамдин кхерчашка дерзийна (масала, Тхаба-Ердин кхерч), ткъа керста динан хьехамаш а, ламасташ а тиекъамдин Ӏибадаташца уьйр йолуш хилла. Бусалба дин а, шен хьалхарчу деношкахь, сихха тӀе ца эцна; масала, гӀалгӀайн а, цхьадолу нохчийн тукхамаш а тиекъамдин деланашна Ӏибадат деш лаьттира, амма тӀаьхьо нохчийн Башханийн династин заманахь исламизацин кепаш алсам лаьтташ хилира. Теологин белхаша а, бусалба дин тӀеэцначара йемалбаро а, лерамза хиларо а, ткъа иштта шира Ӏибадатханаш дохоро а вайнахийн доккха дакъа, гӀалгӀай боцурш, XVII бӀешарахь бусалба дин тӀеэцна. Бусалба дин тӀеэцна къаьмнаш дехачу аренашка нохчий дӀакхалхаро а дакъа лоцуш хилла.

XVI—XVII бӀешерашкахь Шамхала Тарковскийс леррина хьехамчаш бахийтира тиекъамдинаш, цара царна йукъахь даржийра шафиӀин ислам, дӀайаьхна церан лелоран тӀаьххьара йисина керста ламастийн тиекъамдинца ийна. Ламасташа цӀе тиллина говзачу хьехамчин Термаол, цо кест-кеста ницкъ а, Ӏазап а лелош хилла. Цул тӀаьхьа, нохчаша атта «ясак» (ясакх) луш хилла цхьана ханна Шамхална, цу хенахь ДегӀастанан Вали хилла дӀахӀоьттинчу. Термаола дӀаболийна болх, дийцарехь, чекхбаьккхира XVII бӀешо долалуш нохчийн куьйгалхо хиллачу шайхо Берсана. Цо бусалба дин тӀеийцира тӀаьххьара тиекъамдин нохчий, Ахшпатой, Гуни йарташкара бахархой. Имам Шейх Мансура (1785—1791) дакъалаьцна нохчашна а, гӀебартошна а, цхьана барамехь гӀалгӀашна а, хӀирий а, чергазашна а йукъахь бусалба дин дӀахӀотторехь. ТӀаьххьара бусулба дин тӀеэцна гӀалгӀаш бу Гуьржийчоьнан тӀеман шоссе тӀехь йолчу Гвилети йуртан бахархой. И хилам хилла 1861 шарахь, вуьшта аьлча, «Кавказ схьайаккхар» хӀинцале а чекхдаьллачу заманахь[1].

Бухахь динан дас Ганыжс аьлла дешнаш ду, Б. К. Далгат:

ХӀинца зикристаша (фанатикийн бусалба наха) тешийра Ганыж, Мятцел а, кхин долу цу а жинаш (вон синош) бен кхин хӀума дац, деланаш дац аьлла, цо дӀатесира и гӀуллакх. Ганыжс аьлла: «Баккхийчеран дехарца, вайн дайша Ӏибадат деш хиллачу меттехь динан гӀуллакх дина ас; дукха ца хиллехь а амма хӀетте а со тешара, Мятцелан адамашна дика дан йиш йу аьлла; цундела со кхоьрура и тешар сан даг чуьра дӀадаккха, къаьсттина оццул дукха божарий, зударий, бераш Деле а, Мятцеле а ларар а, гӀо а доьхуш хиларна, цаьрга шайн доӀанна тидам ца бан йиш ца хиларна. Зикристаша элгиташ хӀаллакдан долийчахьана, вайгахь йалта ца хилла: ткъес деттар алсамдаьлла»[1]

Билгалдахарш

  1. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 Далгат Б.К. Первобытная религия ингушей и чеченцев / С.А Арутюнов. — Москва: Наука, 2004.
  2. ↑ 1 2 Ахриев Ч.Э. Ингушские праздники // «Сборник сведений о кавказских горцах». — вып. V. — Тифлис, 1871.
  3. ↑ 1 2 3 4 5 6 Мелетинский Е.М. Мифологический словарь / Мелетинский Е.М. — Москва: Советская Энциклопедия, 1990.
  4. ↑ 1 2 Танкиев Х. Ингушский фольклор. — Грозный: Книга, 1991.
  5. ↑ Горепекин Ф.И (1909-1915 гг.). ТӀекхочу дата: 2025 шеран 22 октябрь. Архивйина 2017 шеран 11 февралехь
  6. ↑ 1 2 Мальсагов А.О. Сказки и легенды ингушей и чеченцев. — Москва: Наука, 1983.
  7. ↑ 1 2 Ахриев Ч.Э. Похороны и поминки у горцев // «Сборник сведений о кавказских горцах». — вып. II. — Тифлис, 1870.
  8. ↑ 1 2 3 4 5 Далгат У.Б. Героический эпос чеченцев и ингушей. — Наука. — Москва, 1972.
  9. ↑ 1 2 Таказов Ф.М. Очерки по демонологии народов Северного Кавказа. — Владикавказ: Северо-Осетинский Институт Гуманитарных и Социальных исследований им. В.И. Абаева ВНЦ РАН и Правительства РСО-А, 2008. — ISBN 978-5-91480-002-1. Архиван копи 2017 шеран 11 февралехь дуьйна Интернетан архив#Проекташ
  10. ↑ 1 2 Дахкильгов И.А. Ингушский нартский эпос. — Нальчик: Тетраграф, 2012.
  11. ↑ 1 2 3 Ахриев Ч.Э. Ингуши. Их предания, верования и поверья //«Сборник сведений о кавказских горцах». — вып. VIII. — Тифлис, 1875. — 1—40 с.
  12. ↑ Сулейманов А. С. Топонимия Чечено-Ингушетии. — Грозный: Чечено-Ингушское книжное издательство, 1978.
  13. ↑ 1 2 3 4 5 6 Ипполитов А.П. Этнографические очерки Аргунского округа. — Сборник сведений о кавказских горцах.. — Тифлис, 1868.
  14. ↑ Ахриев Ч.Э. Этнографический очерк ингушского народа с приложением его сказок и преданий. — Терские ведомости, 1872.

Литература

  • Ахриев Ч. Э. Ингуши. Их предания, верования и поверья //«Сборник сведений о кавказских горцах». — Тифлис, 1875. — С. 1—40.
  • Ахриев Ч. Э. Ингушские праздники // «Сборник сведений о кавказских горцах». — Тифлис, 1871.
  • Ахриев Ч. Э. Похороны и поминки у горцев // «Сборник сведений о кавказских горцах». — Тифлис, 1870.
  • Ахриев Ч. Э. Этнографический очерк ингушского народа с приложением его сказок и преданий. — 1872.
  • Далгат Б. К. / С. А. Арутюнов. Первобытная религия ингушей и чеченцев. — Москва: Наука, 2004.
  • Далгат У. Б. Героический эпос чеченцев и ингушей. — Москва: Наука, 1972.
  • Дахкильгов И. А. Ингушский нартский эпос. — Нальчик: Тетраграф, 2012.
  • Джамбеков Ш. А. Нохчийн фольклор. — Грозный, 1991.
  • Ипполитов А. П. Этнографические очерки Аргунского округа. Сборник сведений о кавказских горцах. — Тифлис, 1868.
  • Мальсагов А. О. Сказки и легенды ингушей и чеченцев. — Москва: Наука, 1983.
  • Мелетинский Е. М./ Мелетинский Е. М. Мифологический словарь. — Москва, 1990.
  • Миллер В. Ф. / С. П. Таболов. Осетинские этюды. — Северо-Осетинский институт гуманитарных исследований, 1992.
  • Сулейманов А. С. Топонимия Чечено-Ингушетии. — Грозный: Чечено-Ингушское книжное издательство, 1978.
  • Таказов Ф. М. Очерки по демонологии народов Северного Кавказа. — Владикавказ, 2008.. — ISBN 978-5-91480-002-1.
  • Танкиев Х. Ингушский фольклор. — Грозный, 1991.

Категореш