Боткий Ширткъа

Ширткъа — гӀалгӀайн маттахь шаткъа (оьрс.) бохург ду. Цхьаболчу дийцаршца, Боткъий хилла цуьнан ден цӀе^[1]. Амма хила тарло, цуьнан цӀе ма-дарра аьлча, «боданан декъашхо» аьлла гочъйина хилар. «Боад (Бода)» бода санна гочдича.

Шаткъа лоруш хилла зенеэкха хӀаллакдан ницкъ хиларца, цуьнан ледарло йустуш хилла дуьненашна йукъахь лела ницкъ хиларца.

Шаткъах олура «Ширтка, Элан дуьненчу дӀа а йоьдуш, малхан дуьненчу йухавогӀуш» («Ӏел, маьлха уха Ширткъа»). ГӀалгӀайн олуш ду: «Ширткъа дика йу, амма дерка вон бу» («Ширткъа — дика, дахка — во»)^[1][2][3].

Цуьнан долахь ду, ах цӀун (масала, Села-Сата) йа наьртан (Сеска Солса, кхин а) билгало йолу, цӀунан а, адаман а Ӏаламаш. Ширткъа ала мегар ду хьекъалан, Ӏилманан а, хӀилланан а, хин дерг гург волу цӀу, хьажархой а, дарбанаш деш берш а Ӏалашбеш верг.

Этнографаша (Ч. Э. Ахриевс а, Б. К. Далгата а, кхин а) тиекъамдинах лаьцна дӀайазбина кӀеззиг хаамаш а, иштта наьртийн эпосера дийцарш а, туьйранаш а анализ йича, тидам бан йиш йу, наьртийн эпосехь дукхахболу турпалхой а гӀалгӀаша а, нохчаша а Ӏибадат деш болу цӀой хиларан. Буьззина хила тарло, Ширткъин цӀу санна долу сурт, тӀаьхьарчу муьрехь динах дӀа а къаьстина, халкъан барта кхоллараллехь бен ца дисина. Иштта хила тарло, цуьнах лаьцна хаамаш вайга галъйаьллачу кепехь кхаьчна хилар а, йа динан дахарехь цуьнан дакъа кхачам боллуш теллина ца хилар а. амма мухха делахь а, дагахь дерг — дог-ойла бен йац, нийса хир дацара, цу буха тӀехь, цхьа а шеко а йоцуш, этнографин материалашкахь и бакъдерг нийса гайтаран кепехь тоьшаллаш а доцуш, Ширткъа хьекъалан, хӀилланан, рицкъанан дела ларар.

Кхузахь цхьацца билгалонаш йу, иза дела хилла хилар гойтуш:

• Цо шен дукхаха йолу хан йоккху беллачийн дуьненахь — Элехь, цига маьрша кхача йиш йолуш, цу сохьта чувала йиш йолуш, лаьттахь Ӏуьрг а, Эл тӀе воьдуш лакха хьалавоьдуш лакха хьалаваларан меттиг а ца оьшу^[1][2][4].
• Цуьнан дика васт ду, Сеска-Солсах тера доцуш, цуьнан Ӏалам шалха ду, амма дукхахдолчу туьйранашкахь иза орстхойн (вуон турпалхо) лоруш ву^[1][2][5].
• Цо ма-дарра тӀеӀаткъам бо динан ламасташна. Эсаран бутт чекхболуш (ардари) дагалецаман пхьор дӀадахьаран Ӏадат, марс-пхьор олуш, тӀеэцна Ширткъа нахана гайтинчул тӀаьхьа, дийначеран дуьненахь шайна лерина дерриге а сагӀанаш беллачарна схьаоьцуш хилар^[1][2][5]. (Кхин дӀа хьажа марс-пхьор)
• Цо бухарчу дуьненара мелхан йеана, цуьнан гӀоьнца Села Сата йохьу урц а, мехий а, пӀелг^[1][2].
• Цуьнан цӀе тиллина экханан шаткъа. Шаткъах олура «Ширткъа, Элан дуьненчу воьдуш а, маьлхан дуьненчу йухавоьрзуш а» («Ӏел, маьлха ука Ширткъа»)^[1]. Иза нохчийн-гӀалгӀайн пантеонан цӀойн башхалла йу. Пантеонехь массо а бохург санна деланашна накъостий йа суьрташ санна акхарой ​​йа олхазарш хуьлу. Масала: Сёла — аьрзу а, вранови а, Сата — селасат а, Елта — сай а, Тушоли — хӀуттут а, кхин а.
• Цхьа дийцар ду, Солса-беран тӀеэцна нана цхьана Батига, тӀулгах йина нана, ларвеш дарбане хи схьаэца йахана бохуш. Цо бакъо йелла цунна шовданера хи схьаэца, цхьана шарахь шеца Ӏен бехкамца. Царна цхьа кӀант вина (Ширткъа). Тамашийна ду, хӀирийн эпосехь, Батаг йа Гатаг — хин са, Сырдонан да (хӀирийн кепе Ширткъа цӀеран). Кхин а дӀоггара хаамаш йа кхин туьйранаш, Ширткъин ден хьокъехь, иза муьлхачу цӀу хилла, цо муьлха гӀуллакхаш кхочушдеш хилла, кхин а билггал дуьйцур долу, таханлерчу дийне кхаччалц дисина дац. Амма ур-атталла цу туьйранехь а, Батиг хин элементца доьзна хиларан хьехам бу, иза наьрт вац, йа адам дац бохучух. Ткъа логически хьаьжча, цуьнан кӀант Ширткъа хьуьнарш долуш ву, наьрташна хьалха ларамаза ву.
• Цхьана туьйранехь Селий Пиръа аьлла, цуьнан амалш нисло Ширткъах терачу туьйранашкахь долчуьнца. Цу хьолехь Пиръа Селан кӀант ву. И. А. Дахкильгов тешна хилла, ПирӀа (пирӀун) Ширткана галъйаьккхина цӀе йа, йа керста динан Ӏаткъамца хийцина йу аьлла. Муьлххачу хьолехь а, иза кхин цхьа бакъдерг ду, турпалхочун деланан чулацам гойтуш^[1][4]. Л. С. Клейна уьйр йира Пиръа (Пир’он) славянийн Перунца^[6].

Характеристика

Наьрт вац иза. Шен хьекъалца а, забарца а къаьсташ ву иза, шалха жоьпаш луш, хӀетал-металшца къамел деш, массо а агӀор наьрташна вас йеш ву^[5]. Цуьнан ницкъ бу Элан бухарчу дуьненчу ваха^[5]. Иза уггаре а хьалха цигахь вехаш ву, дуьненашна йукъахь йуккъеметтиг лелош ву. Иштта хьахийна ду иза цхьана Ӏамна уллохь Ӏаш хилар а, кхерам тӀехӀоьттича цигахь лечкъаш хилар а. Ширткъа — хьажархо ву, пайхамаралла санна гӀенаш гуш ву. Нехан къинхьегам аттачу баккхархьама, беллачийн дуьненара хин хьийза йеара цо^[1]. Цхьана стаге бӀаьрг тохар бен ца оьшура цунна, церан qерриге а къайлахчу ойланех сихха кхета. Цунна хаьа чевнаш а, лазарш а йерзо^[1][4].

Дуьненчу валар а, доьзал а

Тайп-тайпанчу меттигашкахь а, хенашкахь а дӀайаздина дуккха а туьйранаш хилар бахьана долуш, дӀаяздеш хила тарлуш долу галморзахаллаш бахьана долуш, хаамаш бӀостане хила тарло. Кхузахь дӀайазъйина йу массо а хила тарлуш йолу гергарлонан йукъаметтигаш. Цуьнан да вара Батиг (Ботки):

• Цуьнан да наьрт ца хилла. Наьртийн эпосехь иза хьахош ву дарбане хи долу шовда лардеш волу стаг санна. ТӀулгах йина йолу Солса тӀеэцна нана шен кӀанта дехарца шовдане йеара хи даккха, амма Батига шен кхаба йуза бакъо ца йелира цунна, цхьана шарахь шен цӀахь Ӏен бехкамца бен. Иштта, Ширткъа дуьненчу ваьлла. ХӀирийн эпосехь а цунах тера мотив тидам ца бан хала ду. Сирдонан да (хӀирийн вариантехь «Ширткъа») хилла хин са Гатаг (Батаг)^[1].
• Сеска Солса цуьнан накъост ву йа накъост ву^[1].
• Ширткъа Сата цӀахь Ӏаш ву боху^[1].

Селий ПирӀа

«ПирӀа» — гӀалгӀаша пирӀунах олуш хилларг ду (керста Ӏаткъам). ДӀайазъйинчу легендехь Селий ПирӀа позитивни турпалхо санна гайтина (хин Ӏуьрг халкъана кхачийна цо). Хила тарло, ПирӀа галъйаьлла (йа нийса ца кхеташ) гочдар ду. Ширткъа («Сеска Солса а, Селий ПирӀа а» дийцар дӀайазъйина 1936-чу шарахь Пхуго йуьртара вахархочуьнгара Пугоев Шахмарзас. ДӀайазъйина Д. Мальсаговс)^[1].

Сармак и Боткий Ширтка

ГӀенах Б. Ширткана гучувелира драко Сармак, цо дӀахьедира цунна наьртийн инкаран мекара планех лаьцна^[1]. Тамашийна ду, дийцаршкахь, саьрмикаш беллачийн (Эл) дуьненахь Ӏаш хилар, «сармакийн паччахьна» муьтӀахь хилар^[4]. Дукха хьолахь, керста динан а, бусалба динан а тӀеӀаткъам бахьана долуш, беллачийн дела сармакхойн паччахь ала волавелла. Хила тарло, шен дукхаха йолу хан Элехь йаьккхинчу Ширткъа, бухарчу дуьненан дийнаташца (саьрмик а, эшап а) а, ша беллачийн делаца Эштромца а зӀенаш хилла хилар.

Села-Сата и Боткий Ширтка

Дийцарехь, Села-Сата хӀусамехь вехаш хилла Боткъий Ширткъа. Цхьана дийнахь, цо иза Эл волчу схьайалийра. Беллачийн дуьненахь цхьана ханна Эшапан йалхо хилла цо. Ширтка Ӏамийна цунна биргӀа йан, тӀаккха омра дина Эшап сакъоьруш хилийта аьлла. Эшап къаьркъа меллачул тӀаьхьа, Сатана шена товш дерг схьаэца бакъо а йелла, дийначу нехан дуьненчу дӀахьажийра цо иза. Села Сата шеца йалташ а, нож а, иштта кхидӀа а дӀадаьхьира^[1].

Наьрташца йолу юкъаметтигаш

Наьртоша иза хьийзош, массо а кепара иза йухьӀаьржа хӀотто йа зен дан гӀерташ хилла.

Цуьнца цхьаьна царна йукъахь Ӏедал лелош вара иза; наьрташ цуьнга хьехарш деш, гӀо доьхуш, йа экспедицешка кхойкхуш хилла цуьнга^[5]. Ширткъа реза ца хилира, цхьалха хилар гӀоле хеташ, нехан дахарна йукъа ца гӀерташ. Лаьттан гӀиллакхаш доцуш хетало цунна: зулам а, чӀир эцар а ца хаьа цунна; наьрташ ларбо цо, уьш шеца мостагӀалла долуш белахь а. Ч. Ӏ. Ахриевс дӀайазйина дийцар, шен наьрто шен кӀант вийначу Ширткъас, уьш байинчу нахана бекхам бан, гарбашан (каннибалан) кӀотаре муха балийна бохуш. Ша Ӏожаллина дуьхьал вуйла хиъча, Ширткъана гечдар доьхура Солсас, муьлхха а лаам кхочушбан дош делира цо. БотӀхий Ширтка къинтӀера а бевлла, уьш кӀелхьара баьхна, хӀилланца дов а доккхуш, ГӀарбашна а, цуьнан кӀенташна а йукъахь^[3].

Иштта кест-кеста даьржина туьйранаш ду Сеска Солса, хьагӀ бахьана долуш, наьртех цхьаъ Ширтка говран балдаш хадо вахийтарх лаьцна. Амма и хиъна Боткъий Ширтка, шен рогӀехь, массо а наьртийн говрийн мӀараш йоху. ТӀаккха, массо а наьртийн говрашна хьалха, Ширткъа веларна кхаьрдаш, йуьхьӀаьржа хӀотто гӀерта Сеска Солса. Амма Боткъий Ширтка жоп ло, говр шена хьалха йоьдучу цӀога доцчу наьртийн говрашна йоьлуш ю бохуш. ОьгӀазбаханчу наьртийн дагахь бу чӀир эца, амма Ширтка лечкъаш ву беллачийн дуьненахь^[1][2][4].

Велларг дагалоцуш долу Ӏадат

Цхьа къаьстина туьйра дара, цу тӀехь Боткий Ширткъа нах тешош, беллачарна сагӀа даккха кхача. «Муха дӀадоладелира самадовларан Ӏадат» цӀе йолчу туьйранехь малх а, бухарчу дуьненара а турпалхочо Боткий Ширткъа а шен кепехь кхочушдо «культуран хьуьнар», беллачарна самадовлар дӀадахьа нах Ӏамош. Цунах нах тешийта, Ширткъа дийначех цхьаъ шеца схьа а оьций, беллачийн дуьненчу охьавоьссина, дийначара беллачарна сагӀа делларг гучудоккху^[1][2].

Самукъане гӀуллакхаш

Цхьа самукъане а, гучудоккхуш а гӀуллакх дӀайаздина ласточкаца доьзна йаздархочо Матиев Абас: «Цхьана дийнахь нахана гира аьрзу, лекха лакхахь го а бина, охьа а хьаьдда, шен мӀаьрго чохь жима экха схьа а эцна, иза дӀа а кхаьллина, лакха хьала а лелхаш» . ТӀаккха, хӀаваэхь, агӀонгара агӀонга дика йетта йолайелира аьрзу, тӀаккха лаьтта охьа а иккхина. И дерриге а тидаме а оьцуш Ӏаш волу жаӀу, ведда аьрзуна тӀе а вахана, иза йелла гина. Аьрзунан кийрахь цӀий Ӏенош Ӏуьрг гуш дара. ГӀиргӀанна гена йоццуш Ӏуьллуш йара леш йолу ласточка (ширткъа). ЖаӀу кхийтира, аьрзуно дӀаюьйш йолу ласточка, кестта шен ирачу цергашца аьрзунан кийрахь дӀа а хьаькхна, арайала аьтто баьлла хиларх" (Ялсмален карт. Назрань, 1997. С. 71.)^[1].