Оьрсийн меттан версиБашха проекташ
Мотт хийца
РУВИКИ-Х ЛАЬЦНА

Сеска Солса

Сеска Солса — гӀалгӀашна а, нохчашна а, йукъахь наьртийн эпосан турпалхо. Наьрт-орстхойн тайпанан хьалханча хилла иза[1][2].

Наьртийн эпосехь

Дуьненчу валар

Солса дуьненчу валарх лаьцна масех верси йу:

  1. Наьртийн Сескан кӀант. Нана ца йевзаш.
  1. Йукъарчу хьесапехь, гӀалгӀайн а, нохчийн а цӀераш йахаре хьаьжжина, хьалха ден цӀе йоккху, тӀаккха кӀентан цӀе. А. О. Мальсагов тешна хилла оцу хьолехь Солса Сескан кӀант вац, зудчун кӀант ву аьлла (нохч. а, гӀалгӀ. а: сесаг). Цо и хьежам бакъбо, Солса тӀулгах вина, зудчо тӀеэцна ву бохуш[2].
  2. Села Сатин Села Сатин(оьр.)нохч. кӀант[2][3]. И мотив кӀезиг лелаш а, бӀостане а йу, Солса каш лардеш хиллачу йеллачу наьртийн йоьӀан дакъа Села бехдинчул тӀаьхьа Сата вина хилар тидаме эцча. (Кхин дӀа хьажа «Села Сата вина хилар») Хила тарлуш ши хьал ду: йа Сата ненан каш лардеш хилла Солса а доцуш, кхечу Наьрто, йа Солса Сатан кӀант вац.

Доьзал

Тайп-тайпанчу меттигашкахь а, хенашкахь а дӀайаздина дуккха а туьйранаш хилар бахьана долуш, дӀайаздеш хила тарлуш долу цхьаьна ца догӀу бахьана долуш, хаамаш бӀостане хила тарло. Хила тарлуш йолу йерриге а йукъаметтигаш кхузахь дӀайазъйина йу.

  • Солсан йоӀ хилла, иза Киндий Шоаца[3] йалийна, йиша Бятарца йалийна[2][3].
  • Цхьайолчу дийцаршца Солса Боткъий Ширткин накъост ву[2][3].
  • Цуьнан накъост ву Лорса[3].

Характеристика

Наха цуьнах олура «Сеска Солса эчиган болат»[1][2][3]. Цуьнан аьтто хилла, Эл (беллачийн дуьнен) кхача, дагах кхетар боцу ницкъ а болуш. Дийцаршкахь дуьйцу, шен шаьлтанан йист зуьйш, Солсан аьтто баьлла Тумсо йа лома уллохь долчу тӀулгахула хадош. Иштта лоруш ду, Зумсоян инзаре йоккхачу тӀулган блок тӀехь цуьнан говран хьаьжкӀийн лараш йисина хилар. Массо а наьрташ санна, олхазарийн маттах кхеташ вара иза[2]. Боткъий Ширткис хьийзавора иза, амма иза цуьнга хьехар доьхуш вогӀура, цуьнан тӀедахкарш кхочушдора. Туьйранашкахь Солса Ӏалам ду. Цхьана агӀор, тӀелатархошца къийсам латтош, хьанал, нийса стаг ву иза. Амма вукху агӀор, талораш а деш, адамаш дойуш рицкъ доккху цо. Масала, цо дов до Кала-кантаца (наьрт а, дика турпалхо а) йа, кхечу орстхойца цхьаьна, Боткъий Ширткин кӀант вуьйш ву[4]. Цхьана дийнахь, талларехь шен поппаран турба йайна, лаьмнийн чкъорех рулон йира цо. ХӀетахь дуьйна майстинхоша липа чкъорехь цигара дӀасадаржо долийра[2][3].

Олхазарш а, акхарой а

Кхокха

Солса накъост ву дечиг хьоза. Цо гойтура цунна хин тогӀеш, Ӏаьмнаш, шовданаш лаьтта меттиг. Легендаца, леш волчу Солсана хи дахьаш хилла олхазар йа экха цхьаъ бен доцу гӀаргӀули[1][4]. ЦӀеста меллачул тӀаьхьа сихха ца велла Солса, дикка халонаш лайна. ТӀехйолучу борзе а, нисъйеллачу аьрзуне а хи дехна цо, амма цара реза ца хилла, шаьш иза валаре хьоьжуш ду, цуьнан кийрахь кхача бан лаьа шаьш аьлла. Дечиган хьозано бен ца деара цунна мерза хи. Ша валале Солса, гӀаргӀулин вортанах дашо нис а дихкина, элира: «ХӀинца дуьйна хьан цӀе сан цӀеца гуттаренна а йоьзна хир йу»[2][3]. «Ӏел кхо-онг Сеска Солса» — «Къинхетаме ду Сеска Солса беллачийн дуьненахь ган», — боху кхокхано[2]."ГӀаргӀулех йирзина" цӀе йолчу туьйранехь дуьйцу, цӀа кхаьчначу Солсас шен кӀентан зудчуьнга говран урс дӀадаларх лаьцна. Шен балха тӀехь сел чӀогӀа хьийзаш, шен голаш тӀе легаш а диллина, говр йицъйелира цунна. Ша чекхъйаьлча, говр цхьанхьа а ца карийна хилар гучуделира цунна. Эхь хетта, Дели-деле доӀа дина цо, ша гӀаргӀулех йерзайе аьлла. Дала кхочушдира цуьнан дехар. Ара а ваьнна, Солса йа ший нус а, йе ший говр а ца карайаьй. ГӀарагӀули дӀайоьдуш гича, дерригенах а кхетта, хиллачунна кӀорггера дохковаьлла иза, амма дан хӀума дацара. Шен нускалан лерам баран билгало санна, хӀора шарахь хьуьнан йистехь йалта дӀадуьйш хилла цо[3]. Хан тӀекхаьчча, Солса велча, хьуьнан йисте а йеана, сингаттаме илли аьлла гӀаргӀулеша[5].

Солса магийна, ворхӀ йарт йеха, массо а хӀума хууш, даима а бакъдерг дуьйцуш говр йара. Цхьана ирзо тӀера кхечу ирзо тӀе хьалаиккхина йиш йара цуьнан, шен кога тӀера цхьана ког тоьхча, шовда кхоллало[2].

Аьрзу а, аренан дахка а

Аьрзуно доӀах деара шен йоӀ лачкъийначу наха дӀавихкинчу Солсана, гӀаргӀулино хи деара, ткъа аренан дахка цу зӀенашна йуккъехула хьаькхира[3].

Наьрташца йолу йукъаметтиг

Калой КӀант

Цхьа дийцар ду, Солса шел ницкъ болуш стаг вен сацам бина бохуш. И стаг Калой хилла дӀахӀоьттира. Солса Ширткъега хьехар деха вирзира, Ширткъес элира цуьнга, лаххара а шина кӀиранах цхьана зудчуьнца уьйр латторца Калойн хьалха хилла ницкъ дӀаболуш бу, эша йиш йу аьлла. Солса шен йиша Калой тӀе а йахийтина, тӀаьххьара а йийсаре лаьцна иза. Ша йийсаре лаьцначу хенахь, К. даьӀахк йехна. ДаьӀахках зурма а йина, цу тӀехь гӀайгӀане мукъам лакха волавелира иза. И хезначу Калойн нанас шен вежаршка дӀа а гӀой, шена цхьа а зен хиллий хаа аьлла. ДӀакхаьчча, шайн ваша паргӀат а ваьккхина, Солсана тӀаьхьабевлла цара, амма иза хӀинцале а Тереках дехьа а ваьлла, ах баранта паромца дӀакхачийна вара. Калой цунна тӀаьхьа дӀаволавелира, амма хин хи хьаладаьлла дара. Воьхна, инзаре боккха ши тӀулг схьа а лаьцна, Терек чу кхоьссира цо, «ас шуна тӀаьхьакхиънехьара, хӀара дийр дара ас!» Ший а тӀулг ах лаьтта бухабаьлла. Солса а кхоьссина кхин а жима тӀулг, иза лаьттахь дӀатесна буьсу. И тӀулгаш лаьтташ хилла Армхи а, Терек а хиш вовшахкхетачу меттехь, Гуьржийчоьнан тӀеман шоссе тӀехь Джераховски заставана дуьхьал[2][3].

Хьамчий Патриж

Цхьана дийнахь таллар деш волчу Хамчий Патрижна карийна велларг денван йиш йолу буц. Амма наьрташ цуьнах ца тешна, Солса вийна иза. ТӀаккха цхьана наьрто веллачу стеган дакъа буц тӀе дӀа а диллина, Патриж денвелира[2].

Кинди Шоа

Шуьйра йаьржина легендаш йу К. Шоа Сеск Солсан йоӀ лачкъийна хиларх лаьцна. Шоан ондачу ненаца къийса ницкъ ца кхочуш йолчу Солса, дукхахьолахь, къобалдо и захало. Цуьнан захалонах лаьцна йолчу легендин кхин цхьа верси а дӀайаъзйина йу. Солса а, БӀотӀкий Ширткъа а Шоа хьошалгӀа воьду. Цигахь нанас ларамаза куьг а тоьхна, Солсана даьӀахк кагйира. Шоа магийна тӀулг хилла, чов я дӀаьвше меттиг тӀе хьаькхча, дӀаболуш. Баркалла аьлла, Солсас шен йоӀ маре йелира цунна[2][3].

Бятар

Цхьана дийнахь Солса хаьттина шен дерриге а хууш йолчу говре, мила ву дуьненчохь шел ницкъ болуш, доьналла долуш, аьлла. Бятаран цӀе йийцира говро. Солса цунна тӀе а веана, дикка къийсалуш и шиъ, нахе хоьттуш, амма хӀетте а къаста ца лора, шайх майра а, ницкъ болуш а мила ву. ТӀаккха Бятаран нанас хьехар дина царна, беллачийн цӀуне Эштру тӀеберза аьлла. Эл-гӀала охьа а бевлла, Эштре шайн дов дӀанисдар дехна цара. Уьш зийначул тӀаьхьа, Эштра сацам бира, Бятар майра а, ницкъ болуш а ву аьлла. Цо дийцира Солсага, майралла къонахалла а йоцуш, хьекъало къастош хилар а, ницкъ хьекъалца цхьаьна нисбелча, стаг нуьцкъала хуьлуш хилар а. Иза хиъначу Солсас Бятарца доттагӀалла лелийна, шен йиша цуьнга маре йелира[2][3].

Саьрмик

  • Солса, ткъес детташ волчу Села гӀоьнца, эшийра дракон паччахь (Сартал Сармак). Села ткъес туьйхира Сарталан аьтту бӀаьрга[2].
  • Цхьана кхокхано, Солсан хьагвеллачу дехарца, цхьана ирзох охьадогӀучу хин йистера пӀелг а хьажийна, массо а агӀор цунах хи ца мала гӀертара. ОьгӀазваханчу Солса, оьгӀазвахана, гӀаргӀули йийна. ТӀаккха цунна гира ирзо тӀехь сармак, шен йиллинчу багара дӀовш долу хьацар хьаькхна. Солса вийна из. Йийначу гӀаргӀулин дегӀах гӀайгӀане волчу Солсана гира кхин цхьа жӀаьла хьала а иккхина, йийначу кхокхан корта лома хьала а тарбеш. Солса тӀаьхьаваханчунна гира цо корта сийначу тӀулга тӀе а биллина, цу тӀера керла дегӀ хьаладаьлла. Солса кхийтира, и тӀулг бозбунчаллин хиларх, вийнарг денван йиш йолуш хиларх. Сеска Солса ведда лелаш долу драконаш дайина, кхокха денбира[3].

Ӏожалла

Солса валарх тайп-тайпана версеш йу.

  • Цхьана версица иза велла, Дела а, Села а, кест-кеста адамашна тӀелетарш дарна, наьрташ хӀаллакбарна, царна ницкъ беш, литта цӀестан молуш[2].
  • Солса а, кхин болу орстхой а, шаьш халкъана тӀебохьучу бохамах а, дакъазаллех а кхетта, шаьш мелира и литта цӀестан[2].
  • Цхьана дийнахь, талларна арабевллачу наьрташна карийна йелла акхарой а, адамаш а дендеш йолу буц. ХӀетахь дуьйна шайн байъина накъостий денбира цара. Цунна Дела хӀаллакбина наьрташ[2].
  • Солса цхьа бӀаьрг болуш вара, буьйсанна мостагӀаша важа бӀаьрг схьабаьккхича, иза велира[2].

Флора а, фауна а

  • Солсамекхаш (Солсан мекхаш) — огар[6].
  • Солсахокх — кхокха (наьртин Солсан кхокха)[6].
  • Сопсагӏаьли — гӀалгӀ. алцӀензӀам[6].

Топоними

  • Тумсой-Лам тӀехь, ГаланчӀоже боьдучу новкъахь, Пеша олу йурт йу. Цу йуьртана гена йоццуш, Тумсой-Лам тӀехь, цхьа тӀулг бу, цунна дуьхьал, боху, Солса шен шаьлта тоьхна. Цунна гонах кхин тарх тӀулгаш а, тархаш а дац, буц бен йац. И тӀулг шина декъе бекъна боху Солса, шен шаьлтанан ира хилар зуьйш. Оцу тӀулгана гена йоццуш кхин меттиг йу. Цуьнан ӀиндагӀ ду, шекаран бепиг дӀатардан тоъал доккха ор санна. И Ӏуьрг Соска Солсан говро тӀулг тоьхча кхолладелла боху цара. Цу чу адаман а, акхаройн а когаш ца бахийта, латтах йуьзна хилла иза[2].
  • Шуьйтан кӀоштехь Зонах-йуртахь уллохь цхьа боьра ду. Цара дуьйцу, цу лома чухула, дуккха а бӀеннаш шераш хьалха, цхьа хин йист хилла бохуш. Некъа тӀера ткъе итт гӀулч гергга хьала а йолуш, тховкӀело йан йиш йолу хьех йу. Оцу хьех чохь кхоъ йиша йехаш хилла боху. Йижаршна хи оьшучу хенахь, шайн месаш тӀе кхаба а йихкина, кхузткъа гӀулч лахахь лелачу хин йистера схьаоьцура цара. И кхо йиша йехаш йу бохучу ломана дуьхьал, малхбузехьа, Варандой уллохь, кхин цхьа лам бу. Кхо йиша схьакхаьчча, боху цара, Солса шен говр цхьана лома тӀера вукху лома, йижарий бехачу метте вахана. Кхо йиша йаьхначу лам тӀехь Солсан говран ларш йисина боху цара. Солсах кхерайелла, цигахь маьрша йаха аьтто боцуш, кхо йиша Башлоаме дӀайахара[2].
  • Цай-лам дукъ уллехь йолу Сеска Солса хьех[2].
  • Сеска Солса ницкъ болуш хилла, цо шен саьнгарца ЦӀай-лам лам бекъабелла[2].

Астрономин объекташ

Кхо седа — цхьаъ цӀен, цхьаъ бодане, цхьаъ йуккъера серло йолуш — Солса-гебагӀа олу, вуьшта аьлча, Солсан тур[1][2].

Килс

Маго-Ерды уллохь, наьртийн баьччана Сеск Солсана жима килс йина. Дийцарехь, килсехь сирла серло луш хилла, буьйсанна иза сел сирла хилла, тега йиш йолуш. Маготе (Магате а, Магогали а, Магат а) — Салгана къилба-малхбалехьа 1,1 км генахь йолчу Загал-Дук олучу хьаннийн, ирачу лаьмнин лакхенгахь йолу бӀовнийн меттиг. Легендаша дуьйцу, и динан гӀишло дӀахӀоттийна хилла бозбунчийн Магон кӀенташа. Л. П. Семеновс йаздора, «оцу килсе дӀавижначу нийсачу нахана пайхамарийн гӀенаш гира, цаьргахула меттигерчу бахархошна хиира тӀебогӀу йалта гулдар, мацалла, иштта дӀа кхин а».

Делан гӀишло-килс гергарчу барамехь нийса агӀонан бух бу (2,45 х 2,03 м), фронтонан, гӀулчаш йолу тхов (6 сланцан плита, дукъ кепара таж а долуш), къилбаседа-къилбехьа хьажийна йу. Малхбузера пена чу йина йу нартол йолу дугӀийла неӀар (0,53 х 1,5 м), къилбаседан пена уллехь. НеӀаран аьтту агӀор пенах нийса агӀонан ниша йу (0,13 х 0,12 х 0,35 м). Чохь пенаш дӀакъевлина ду ирачу муцӀара сводац. Ши боьра дӀасайаржийна чоьна. ТӀулган лаьтта тӀехь нийса шаршу кӀайн штукатуркаца дӀайуьзна йу. Конструкцин йерриг локхалла 2,52 м йу. Пенийн йуткъалла 0,48—0,55 м йу. ХӀоллам лерина бина, лайман растворах пайда а оьцуш. Пенаш дӀахӀиттийна дукха агӀонан кепехь, рогӀера кепана герга а йогӀуш. Арахьара а, чоьхьара а пенаш комаьрша штукатуркаца дина ду, можа-охран басахь а, кӀайна басахь а.

ХӀоллам Ӏамийна Л. П. Семеновс а, И. П. Щеблыкин а, Е. И. Крупновс а, М. Б. Мужухоевс а, иштта кхыболча говзанчаша а. Иза йина XVII бӀешо йуккъе даьлча хьалха ца хилла[7][8].

Легендаш а, туьйранаш а список

  • Сеска Солса а, Боткий Ширткъа
  • Наьртийн Ӏожалла
  • Колой КӀант а, наьрт-орстхойци а
  • Сеска Солса йухан даьӀахк
  • Бятар а, Сеска Солса
  • Сеска Солса эшийра Сарталс
  • Сеска Солса вина
  • Велар йуьхьӀаьржанон тӀаьхьа
  • Сеска Солса а, Селы Пиръа
  • Сеска Солса а, стеган туьта
  • Беллачийн пачхьалкхехь дерзийна дов
  • Сеска Солса а, Батиг Шитка а
  • Орхостойцы а, Ботоко Ширтга а
  • ХӀун Боткий Ширткъа мах хадийна Сеска Солса
  • Сеска Солса а, Батиг Шитка а
  • Сеска Солса а Вампал а
  • Сеска Солса а талорхой а
  • Туьйра наьртийн Сеска Солсах

Билгалдахарш

  1. ↑ 1 2 3 4 Далгат Б.К. Первобытная религия ингушей и чеченцев / С.А. Арутюнов. — Москва: Наука, 2004.
  2. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 Далгат У. Б. Героический эпос чеченцев и ингушей. — Москва: Наука, 1972.
  3. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 Дахкильгов И.А. Ингушский нартский эпос. — Нальчик, 2012.
  4. ↑ 1 2 Мелетинский Е.М. Мифологический словарь / Е.М. Мелетинский. — Москва: Советская энциклопедия, 1990.
  5. ↑ Дахкильгов И.А. Ингушские сказки, сказания и предания. — Эль-фа. — Нальчик: Издательский центр Эль-фа, 2002. — 459 с. — ISBN 5881955552.
  6. ↑ 1 2 3 Алироев И.Ю. Флора и фауна Чечни и Ингушетии. — Москва: Academia, 2001. — ISBN ISBN 5-87444-025-9.
  7. ↑ Чахкиев Д.Ю. Древности горной Ингушетии. — Назрань: Министерство культуры Республики Ингушетия, 2003.
  8. ↑ Маготе. Открытый Кавказ. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 25 октябрь.

Литература

    • «Первобытная религия ингушей и чеченцев» / Б.К. Далгат. — Москва: Наука, 2004.
    • «Героический эпос чеченцев и ингушей» / У. Б. Далгат. — 1972.
    • «Ингушский нартский эпос» / И. А. Дахкильгов. — 2012.
    • Мифологический словарь / Е. М. Мелетинский. — 1990: Советская энциклопедия.

Категореш