Нохчийн литература

Оцу халкъан хьалхара доьзалан хроникаш - тептарш - лара мегар ду нохчийн литературин йуьхьанцара кепаш - цхьана билггалчу доьзалан-тукхаман (тайпа) истори а, генеалоги а йехачу хенан йукъахь билгалйаьккхина историн тексташ, иштта уггаре а мехала ладаме хиламаш хилира тайпанийн а, йукъалаллин а дахарна. Халкъан барта кхоллараллин материалашца и дӀаяздарш цӀокана тӀехь а, дечиг тӀехь а, тӀулг тӀехь а деш хилла (хьажа «нохчийн йоза»)^[3].

Российн империн Ӏаткъам нохчий бехачу регионе баржарца, царех цхьаберш оьрсийн оьздангаллин агӀор дӀаберза буьйлабелира. Россехь политикин система хийцалучу хенахь (1917-чу шеран революци), нохчий шаьш малхбален вайнах къаьстина халкъ санна кхоллабаларан процесс хӀинца а дӀайоьдуш йара. Цхьа могӀа тӀемаш а, дуьхь-дуьхьал хӀиттамаш а кхачийра оцу хьалакхуьуш долчу халкъана йукъахь лакхара къоман оьздангалла керлачу кепара кхолла йезаш хиларе - оцу муьрехь нохчийн шайн йозанан мотт а, оцу маттахь лакхара литература а ца хилла. Меттигера литературин мотт жигара кхио болийра 1925—1927 шерашкахь латинан абат йукъайаьллачул тӀаьхьа. Оцу реформаша а, иштта 1930-чу шарахь ССРС махкахь йерригйукъара йуьхьанцара дешар йукъадаккхаро а гӀо дира нохчийн интеллигенци сиха кхиарехь. 1929 шарахь схьайиллина хьалхара ши хьехархойн ишкол, нохчийн хьехархой кечбеш Соьлжа-ГӀалахь, ткъа 1938 шеран сентябрехь гӀалахь схьайиллина шен Нохчийн пачхьалкхан университетӀхьехархойн институт, кхо факультет йолуш: историн, филологин, математикийн. Амма массо а Сталинан репрессеш бахьана долуш, 1938 шо чекхдалале Нохч-ГӀалгӀайн АССР шен йерриг аьлча санна дешна класс дӀайаьлла, дуккха а кхечу Къилбаседа Кавказан къаьмнашна тӀехьа ^[2][4].

Нохчийн советийн литературин бухбиллархо вара Бадуев СаӀид, нохчийн дуьххьарлера «Мацалла» цӀе йолу дийцаран автор ву. 1920-гӀа шераш чекхдовлуш, 1930-гӀа шераш долалуш цо йаздина тайп-тайпана дийцарш, пьесаш, зударийн эмансипацеш - «ПетӀамат» проблемана лерина роман. Оцу шерашкахь поэташ а, йаздархой а Арсанов СаӀидбей («Ши тӀаьхье» роман), Айсханов Шамсуддин, Ӏ. Дудаев, Мамакаев Ӏарби, Мамакаев Мохьмад, Музаев Нурдин, Нажаев Ахьмад, Ошаев Халида, Саракаев ИбрахӀим-Бек, кхин берш а шуьйра бевзира нахана.

Сталински репрессийн муьрехь инзаре доккха зе хилира нохчийн литература кхиарна - дуккха а гӀуллакхаш даьхна похӀма долчу йаздархошна дуьхьал контрреволюцин жигаралла лелорна бехке а беш, ткъа вайнах арабахаро (1944 шарахь) Нохчийн маттахь зорба тохар сацийна хилла.

Дукхахболу нохчий махкахбаьхначуьра цӀабирзинчул тӀаьхьа, 1960-чу шерашкара 1980-чу шерашка кхаччалц йолчу муьрехь нохчийн литературехь проза олалла дан йолаелира, уггар хьалха историн роман - «ДоттагӀалла девзича» (С. А. Арсанов), «Революцин мурд», «Зеламхан» (Ӏ.М. Мамакаев), «Веа урхалчийн республика» (Окуев Шима), «Йеха буьйсанаш», «Лаьмнакара ткъес» (Айдамиров Абузар). ХӀинцалера гӀуллакхашна лерина ду кхоллараллаш Музаев Нурдинан, Мусаев Мохьмадан, Д. Дадашевн, У. Ахмадовн, Саракаев Хьамзатан дийцарийн а, романийн а тема; поэзи Ӏ. Ш. Мамакаевн, Н. Музаевн, З. Муталибовн, Х. Эдиловн, иштта кхечеран а тидам тӀебохуьйтуш хилам хилла дӀахӀоьттина. Нохчийн драматургина доккха дакъа лаьцна Хамидов Ӏабдул-Хьамида, Хь.Ошаевс, М.Мусаевс, Н.Музаевс, Б.Саидовс, У.Ахмадовс, Л.Яхъяевс, Хакишев Руслана, иштта кхиберш а. 1990-гӀа шераш дуьйлалуш зорбане йелира Сулаев Мохьмад «Лаьмнашна хеза, амма тийна Ӏа» цӀе йолу роман, нохчийн халкъ махках даккхаран бохамечу темина лерина.

1980-гӀа шерашкахь а, 1990-гӀа шераш дуьйлалучу хенахь а керлачу чкъуран поэтийн (Сатуев Хьусайн, Рашидов ШахӀид, Гацаев СаӀид, Яндарбиев Зеламха, Байхаджиев Зайнди, Юсупов Ӏилман, Бисултанов Апти, кхиберш) а, прозаикаш а (Ахмадов Муса, З. Абдуллаев, Нунуев Сайд-Хьамзат, Бексултанов Муса, Кацаев Сайд-Хьасан, кхиберш а).

• Нохчийн Республикин йаздархойн барт.