Нохчийн Республикин йаздархойн союз

Нохчийн йаздархойн секци кхоьллина 1929-чу шарахь Пролетарийн йаздархойн Соьлжа-ГӀалин ассоциацех. Секцин председатель Арсанов СаьӀидбей вара. Секци йукъахь йалх стаг вара — нохчийн хьалхара йаздархой, нохчийн литература дӀайолийнарш. Царна йукъахь вара Нажаев Ахьмад а, Дудаев Ӏабди а, Айсханов Шамсудди а, Бадуев СаьӀид а, Мамакаев Мохьмад а, Музаев Нурди а^[2].

1930-чу шарахь нохчийн йаздархойн могӀаршка къона тӀаьхье хӀоьттира: Ошаев Халид а, Саидов Билал а, Исаева Марем а, Сальмурзаев Мохьмад а, кхиберш а. Оццу шарахь нохчийн йаздархойн кхоллараллин хьашташ шордаларца а, церан терахь алсамдаларца а доьзна Пролетарийн йаздархойн Соьлжа-ГӀалин ассоциацех Пролетарийн йаздархойн нохчийн ассоциаци кхоьллина. Цуьнан куьйгалхо цу шерашкахь вевзаш волу Мамакаев Мохьмад хӀоьттина^[2].

Нохчийчоьнан йаздархойн союз кхолларехь гӀо дина Горький Максима а, поэташа Тихонов Николайс а, Багрицкий Эдуарда а, Луговской Владимира а, прозаикаша Фадеев Александра а, Ставский Владимира а, кхерача. Доккха маьӀна долуш дара 1929-чу шеран хьаьттан беттан 17-чу дийнахь Серафимович Александр Соьлжа-ГӀала вар. Серафимовича Нохчийчохь цхьаъ ах бутт баьккхира. Цо боккха тӀеӀаткъам бира Бадуев СаьӀидана а, Айсханов Шамсудина а, нохчийн кхиболчу йаздархошна а. Дуккха а шерашкахь Арсанов СаьӀидбейна нохчийн хьалхара уггаре а йоккха произведени — «Маца девза доттагӀалла» роман йазйеш кхоллараллин доккха гӀо дина. Серафимовича тӀеӀаткъам бина Ошаев Халидана а, Мамакаев Мохьмадна а, нохчийн кхечу йаздархошна а^[2].

1932-чу шеран мангалан беттан 3-чу дийнахь ВКП(б)-н нохчийн обкомо Пролетарийн йаздархойн нохчийн ассоциацех Нохчийн автономни областан советийн йаздархойн союз йаран хьокъехь сацам бина. Оццу сацамца нохчийн маттахь исбаьхьаллин произведенеш зорбане йохур йолу литературин-исбаьхьаллин «Советан Нохчийчоь» альманах кхоьллина. Нохчийн автономни областан советийн йаздархойн союзан председатель Айсханов Шамсудди хаьржина. Союз ЦӀечу Фронтовикийн урамехь (хӀинца Лорсанов Сайпуддин урам) долчу цӀийнан масех чоь чохь дӀатарйелла йара^[2].

1932-чу шеран лахьанан беттан 3-чу дйинахь Москвахь СССР-н йаздархойн союзан вовшахтохараллин комитетан хьалхара шуьйра кхеташо дӀайаьхьна, цигахь дакъалаьцна Нохчийчоьнан йаздархойн союзан векалша Ш. Айсхановс а, С. Арсановс а, С. Бадуевс а. Шен къамелехь Бадуевс дийцира нохчийн литература кхолларехь теӀитталуш йолчу халонех лаьцна, царна йукъахь коьртаниг исбаьхьаллин кхоллараллин зеделларг цахилар билгалйаьккхина цо. Цо гӀо дийхира оьрсийн йаздархошка:

1993-чу шарахь литературин-исбаьхьаллин альманахан хьалхарчу лоьмарехь нохчийн йаздархойн произведенеш зорбане йевлла: Бадуев СаьӀидан «Тракторист Джунид» очерк а, «Тхан хьехархо Горький Максим» статья а, Айсханов Шамсуддин «Колхозник курортехь» дийцар а, Нажаев Ахьмадан а, Мамакаев Мохьмадан а, кхечеран а байташ а, поэмаш а^[2].

Куьйгалла деш Айсханов Шамсудди а волуш, СССР-н йаздархойн вовшахтохараллин хьалхарчу гуламехь дакъалаьцначу нохчийн делегаци йукъахь Бадуев СаьӀид а, Мамакаев Мохьмад а, Музаев Нурди а вара^[2].

1937-1938-чуй шерашкахь йинчу репрессеша кхоллараллин интеллигенцин доккха дакъа хӀаллакдина, ткъа бисина кӀеззиг болу векалш шайн некъах бохийна. Нохч-ГӀалгӀайн йаздархойн союзан 12 декъашхочух 9 стаг схьалаьцна, царах 7 стагана суд йина, 4 стагана тоьпаш тоьхна^[2].

Айсханов Шамсуддина а, Нажаев Ахьмадана а, Дудаев Ӏабдина, Бадуев СаьӀидана тоьпаш тоьхна. Цул тӀаьхьа долчу шерашкахь тайп-тайпанчу хьостанашкахь чӀагӀ а деш билгалдаьккхина, уьш 1943-чу шарахь лагершкахь кхелхина аьлла. Авторханов Ӏабдурахьман а, Сальмурзаев Мохьмад а, кхиберш а схьалийцина^[2].

1940-чу шарахь репрессийн шолгӀа мур дӀаболабелла. 1932-чу шарахь суд йина чувоьллинчу Арсанов СаьӀидбейна хан тӀетоьхна. Игарка гӀалахь берхӀитта шо гергга хан йаьккхина махках ваьккхинчу Мамакаев Мохьмада. Магаданерчу лагершкахь пхийтта шо хан йаьккхина Ошаев Халида, циггахь дейтта Мамакаев Ӏаьрбис^[2].

Делахь а, Нохч-ГӀалгӀайн йаздархойн союз болх беш йара. 1940-чу шеран лахьанан беттан 18-чу дийнахь Нохч-ГӀалгӀайн АССР-н къаьмнийн комиссарийн кхеташоно сацам бина^[2]:

Совнаркомо Йаздархойн союзана тӀе хӀара декхарш дехкина^[2]:

1941-чу шеран хӀутосург беттан 5-чу дийнахь йаздархошна шайн произведенеш зорбане йаха аьтто баран Ӏалашонца ВКП(б)-н обкомо сацам бина кхаа маттахь йолу, 3 эзар тираж а, 6 зорбанан кехат а барам болу литературин-исбаьхьаллин альманах арахеца.

ВКП(б)-н Йуккъерчу комитетан Нохч-ГӀалгӀайн ВКП(б)-н секретаран 1941-чу шеран хӀутосург беттан 23-чу дийнахьлерчу кехат тӀехь аьлла дара^[2]:

Оццу кехат тӀехь билгалдина дара 1941-чу шарахь 25 зорбанан кехатан барам болу «Нохч-гӀалгӀайн литературин антологи» арахецаран хьокъехь долу дехар а. Амма, оцу гӀуллакхна новкъарло йира Сийлахь-Боккхачу Даймехкан тӀамо^[2].

Сийлахь-Боккхачу Даймехкан тӀеман шерашкахь цхьаболу йаздархой шайн лаамехь фронте бахана: Музаев Нурди, Мусаев Мохьмад, Ясаев Мовла, Хаджиев Ризван, Муталибов Зайнди^[2].

Могашалла дика цахиларца доьзна а, кхидолчу а бахьанашца цӀахь бисина йаздархой (Мамакаев Ӏаьрби, Гадаев Мохьмад-Салахь, Сулаев Мохьмад, Саидов Билал, Исаева Марем, Эдилов Хасмохьмад, кхиберш) халкъан бахаман тайп-тайпанчу дакъошкахь къахьоьгуш а, шайн произведенешца патриоталлин кхетош-кхиорехь жигара дакъалоцуш а бара. Иштта, агитационни бригадашна йукъахь книга а, газет а, радио а ца кхочучу Нохч-ГӀалгӀайчоьнан лаьмнийн кӀошташкахь а тӀаьхьа, бахархошлахь исбаьхьаллин белхаш дӀахьош а бара. Билггал аьлча, 1942-чу шеран кхолламан беттан 17-чу дийнахь ВКП(б)-н обкома бинчу сацамехь аьлла дара^[2]:

1943-чу шарахь Нохчийчохь хиллачу йаздархочо Павлеко Пётра йаздина^[2]:

Сулаев Мохьмадан «Маьлхо толам боккхур бу» а, Н. Сергеевн «Малх цӀийлахь» (Советан Союзан Турпалхочун Нурадилов Ханпашин хьуьнарех лаьцна) а поэмаш а, З. Муталибовн фронтан байташ а, статьяш а зорбане йевлла, Мамакаев Ӏаьрбин «Таллам» а, «ОьгӀазло» а, «Матрос Майрбек» а радиопьесаш драмин а, Нохч-ГӀалгӀайн а театрийн сценаш тӀехь хӀиттийна^[2].

Нохчийн йаздархой а, поэташ а шайн белхаша кӀелхьара ца бехира 1944-чу шеран чиллин беттан 23-чу дийнахь даӀадоладеллачу махкахбахарх. Оцу муьрехь къоман культура а, литература а йихкина йара. ТӀаьххьаре а, 1955-чу шарахь Алма-Атахь арадала доладелира нохчийн маттахь долу «Къинхьегаман байракх» газет, нохчийн маттахь литература арахецар а меттахӀоттийра^[2].

Нохчий даймахка цӀаберза буьлабеллачул тӀьахьа, 1957-чу шарахь Йаздархой союз йухаметтахӀоттийра. Цуьнан председатель махкахваьккхинчара цӀавирзина волу Арсанов СаьӀидбей хаьржира. 1958-гӀа шо кхаччалц Союзехь куьйгалла деш вара иза^[2].

1958-1959-чуй шерашкахь союзехь куьйгалла деш поэт, прозаик, драматург Музаев Нурди вара. Нохч-ГӀалгӀайн книгин издательствос арахоьцуш дийцарийн а, байтийн а, очеркийн а гуларш а, нохчийн а, гӀалгӀайн а йаздархойн произвенеш тӀехь йолу тематикин гуларш а йара. Къаьсттина терго йеш йара къоначу авторашца болх барна^[2].

1958-чу шарахь КПСС-н обкоман сацамца литературин-исбаьхьаллин «ДоттагӀалла» альманах кхоьллина, цуьнан редактор Мамакаев Мохьмад хӀоьттира. Альманахан хьалхарчу лоьмарехь зорбане йевлла Арсанукаев Шамсуддинан а, Окуев Шимин а, Айдамиров Абузаран а, Кусаев Ӏадизан а произведенеш^[2].

1960-чу шарахь оцу альманахах нохчийн а, гӀалгӀайн а меттанашкахь йолу, йозуш йоцу ши издани йан сацам хилла. Нохчийн альманахан цӀе «Орга» тиллина. Цуьнан редколлеги йукъа Хамидов Ӏабдул-Хьамид а, Музаев Нурди а, Сулаев Мохьмад а вахана. ГӀалгӀайн маттахь долчу аьлманахан цӀе «Лоаман Ӏуйре» (Ломан Ӏуьйре) тиллина. Цуьнан редколлегии йукъахь Зязиков Баудди а, Осмиев Хьамзат а, Ведзижев Ахьмад а вара^[2].

1959-чу шарахь Исбаьхьаллин литературин пачхьалкхан издательствехь «Нохч-ГӀалгӀайчоьнан поэзи» книга арайаьлла. Оцу гулара йукъайахана Яндиев Джемалдин а, Мамакаев Мохьмадан а, Музаев Нурдин а, Эдилов Хасмохьмадан а, Муталиев Хьаьжа-Бекиран, Ведзижев Ахьмадан а, Мамакаев Ӏаьрбин а, Осмиев Хьамзатан а произведенеш а, кхечу поэтийн байташ а, Тихонов Николайс а, советан кхечу поэташа а оьрсийн матте гочйина халкъан кхоллараллин произведенеш а^[2].

1961-чу шарахь Йаздархойн союзан правленин председатель поэтесса Ахматова Раиса хӀоттийна. Цо 20 шо сов йолчу хеначохь куьйгалла дина Союзехь. Нохчийн литература а, йаздархойн кхолларалла а кхиорна а, къаьмнашна йукъара уьйраш чӀагӀйарна, Союзан декъашхойн терахь алсамдаккхарна а тӀехьажийна дукха гӀуллакхаш дина цо. Иза куьйгаллехь йолчу муьрехь республикехь йукъайалийна Нохч-ГӀалгӀайн АССР-н халкъан йаздархочун а, халкъан поэтан а цӀераш^[2].

1977-чу шарахь ЧИАССР-н Лакхарчу Кхеташонан Президиуман Указца Халкъан йаздархойн цӀераш йелла Айдамиров Абузарна а, Боков Ахьмадана, ткъа халкъан поэтийн цӀераш йелла Ахматова Раисина а, Яндиев Джемалдина а^[2].

1976-чу шеран лахьанан беттан 14-17-чуй деношкахь РСФСР-н йаздархойн союзан правленин секретариатан кхеташо Соьлжа-ГӀалахь дӀайахьар, республикин Йаздархойн союзан кхиамаш къобалбаран билгалонех цхьаъ йара. Кхеташонашкахь дакъалоцуш бара бевзаш болу советски йаздархой, поэташ, критикаш, гочдархой, РСФСР-н йерриге а автономни республикийн къоман литературин векалш, Исбаьхьаллин литературина пропаганда йаран йерригсоюзан бюрон векалш, «Заманхо», «Берийн литература», «Советан йаздархо» издательствийн белхахой, «Литературин обзор», «Дон», «Кубань» журналийн а, «Литературин Росси» газетан а, республикийн а, крайнийн а, областийн а газетийн а журналисташ. Хьешашна йукъахь РСФСР-н йаздархойн союзан правленин председатель Михалков Сергей а, РСФСР-н йаздархойн союзан правленин секретараш Гранин Даниил а. Гамзатов Расул а, Дамдинов Николай а, Коптяева Антонина а, Кугультинов Давид а, Кулиев Кайсын а, Липатов Виль а, дуккха а кхиберш а бара. Маршаллин дешнашца хьешашка вистхилира Нохч-ГӀалгӀайн АССР-н лакхарчу Кхеташонан Президиуман председатель Боков Хьажбикар^[2].

Россин йаздархоша шайн гӀуллакхаш дийцина ца Ӏаш, Соьлжа-ГӀалин а, Гуьмсан а, Назранан а предприятешкахь а, дешаран хьукматашкахь а, колхозашкахь а, совхозашкахь а болчу книгаш йешархошца цхьаьнакхетарш дӀадаьхьира. ДӀа а дахана йина кхеташо йерзош В. И. Ленинан цӀарах долчу культурин цӀийнехь литературин суьйре дӀайаьхьира^[2].

Оцу муьрехь арайевлира Плиев Мохьмад-Салахьан «Хала дукъ» а, Окуев Шимин «Лай тӀехь цӀен зезегаш» а романаш, Гайсултанов Ӏумаран «Чеченский Александр» повесть, йухаарахийцира Мамакаев Мохьмадан «Революцин мурд» романаш а, Ошаев Халидан «Алун шераш» трилоги а. Арайевлира заманхойх йолу произведенеш — А. Боковн «Седарчашна йукъахь седа», Музаев Нурдин «Ойланан ницкъ» романаш а, Айдамиров Абузаран «Лаьмнийн некъашца», Мусаев Мохьмадан «Безамо геч ца до», Осмиев Хьамзатан «ДоттагӀаллехь ницкъ» дийцарийн гуларш а, А. Ведзижевн «ЦӀе тасар», Х. Эдиловн «Кхел», Гайсултанов Ӏумаран «Ӏаьржа портфель», «ДоттагӀий» повесташ а, кхийерш а^[2].

Гучубевлира похӀма долу къона авторш: Кусаев Ӏадиз, Богданов Виктор, Берсанов Хожа-Ахьмад, Минтяк Иван, Гагиев Гирихан, Сатуев Хьусайн, Саракаев Хьамзат, дуккха а кхиберш. Меттигерчу газеташкахь а, альманахашкахь а, радиохь а, телевиденехь шайн байташ йовзуьйтура Баймурадов Джамураза а, Эсембаев Зайндис а, Магомадов Мовладис а, Гайрбеков ЧӀагӀас а, Баширов Вахас а, Угурчиев Азаматгирейс а, Арчаков Тугана а, Попов Сергейс а, Николаенко Александрас а, Тарасов Евгенийс а, Осмаева Фатимас а, Шайхиев Ӏалваддис а^[2].

XX-чу бӀешерийн 70-80-гӀий шераш нохчийн литература кхиарехь уггаре а беркате дара. Оццу шерашкахь арахецна Мамакаев Мохьмадан «Зеламха» а, «Революцин мурд» а, Айдамиров Абузаран «Еха буьйсанаш» а, Музаев Нурдин, Сулаев Мохьмадан, Арсанукаев Шайхин, Ахматова Раисин, Сулейманов Ахьмадан, кхечеран байташ а, поэмаш а. Оццу муьрехь йешархоша чӀогӀа лоруш йара Гайсултанов Ӏумаран а, Мусаев Мохьмадан а, Окуев Шимин а, У. Ахмадовн а, С. Юсуповн а, кхечеран а проза. Нохчийн поэзехь чӀогӀа гӀарабевлира къона поэташ Дикаев Мохьмад а, Гацаев СаьӀид а, Кибиев Мохьмад а, Сатуев Хьусайн а, Кусаев Ӏадиз а, Мамакаев Эдуард а, иштта кхидӀа а. Нохчийн литературехь гучуйелира корматаллин критика: иза гойту Туркаев Хьасанан а, Гайтукаев Казбекан а, Г. Индербиевн а литературоведчески белхаша а, талламаша а^[2].

Оццу шерашкахь боккха бохам а хилла нохчийн литературина. Кхелхина Хамидов Ӏабдул-Хьамид а, Мамакаев Мохьмад а, Ошаев Халид а, Музаев Нурди а, Гайсултанов Ӏумар а, Юсупов СаьӀид а, Дикаев Мохьмад а^[2].

1987-чу шарахь Йаздархойн союзан председатель Чебалин Евгений хӀоьттина, 1988-чу шарахь ша республикера дӀаваххалц лаьттина иза оцу даржехь. Цул тӀаьхьа 1988-1990-чуй шерашкахь председатель Арсанукаев Шайхи вара^[2].

1990-1994-чуй шерашкахь Союзан председатель Гайтукаев Казбек вара. 1994-1999-чуй шерашкахь оцу даржехь йуха а Арсанукаев Шайхи вара^[2].

1990-чу шерийн политикин хиламаша вуочу агӀор тӀеӀаткъам бина дахаран йерриге а агӀонашна, литературина а тӀаьхьа. Книгаш арахецарца а, уьш йаржорца а, йолуш йолу литература, библиотекаш Ӏалашйарца а йоьзна йаккхийра халонаш йара. Цул сов, литературин гӀуллакххошна тӀера цхьацца бехкамаш тӀерабовлар бахьана долуш, шена лууш мел верг йазйан волавелира^[2].

1990-чу шерашкахь Россехь хиллачу хиламаша российски йерриге а литературина вуон тӀаьхье йитарал совнаха, шина тӀамо кхин а баккхийра бохамаш бина Нохчийчоьнан дахаран йерриге а агӀонашна. Дуккха а нохчийн культурин гӀуллакххой дӀабахара Нохчийчуьра (Бисултанов Апти, Гайтукаев Ахъяд), цхьаберш кхелхира, цхьаболчеран литературин гӀуллакхдар Ӏаддита дийзира^[2].

Нохчийн Республикин йаздархойн организаци меттахӀоттаран хьокъехь сацам бина 2000-чу шеран кхолламан баттахь Гуьмсехь дӀайаьхьначу Россин йаздархойн союзан пленумехь. ЙухаметтахӀоттийначу союзан хьалхара председатель поэт, журналист, политикан Хасбулатов Русланан воккхахволу ваша Хасбулатов Ямлихан хӀоттийна.

ЙухаметтахӀоттийначу Нохчийн Республикин йаздархойн союзан хьалхара гулам 2004-чу шеран бекарг баттахь дӀабаьхьна. Цигахь хаьржина керла председатель — йаздархо, публицист, йукъараллин гуллакххо Айдамиров Абузар^[3], иза ша валлалц лаьттина оцу даржехь. 2005-чу шарахь цуьнан метта поэт, нохчийн литературин классикан Мамакаев Ӏаьрбин кӀант Мамакаев Эдуард хӀоьттина. 2008-2009-чуй шерашкахь Союзехь куьйгалла деш Абдурахманов Дукхуваха вара. Цо къахьегар бахьана долуш керла гӀишло йелла, техникица кхачо йаран гӀуллакхаш къастийна: йийбар, оргтехника, транспорт. 2009-чу шеран хӀутосург беттан 16-чу дийнахь дӀабаьхьначу Нохчийн Республикин йаздархойн союзан гуламехь Абдурахманов Дукхвахас, Нохчийн Республикин Парламентан спикеран даржехь волуш ша мукъа цахилар тидаме а оьцуш, Союзан председателан декхарш кхочушдарх ша паргӀатваккхар дийхира. Гуламо цуьнан лаам тӀе а ийцира, цхьамогӀа кхажтасарца экономикин Ӏилманийн доктор, Россин Федерацин пачхьалкхан премин литературин а, искусствон а декъан лауреат Ибрагимов Канта керла председатель а хаьржира.

Союзан шен долахь йолу гӀишло 2008-чу шарахь схьайелира.

2021-чу шарахь Союзан председатель Ельсаев Ӏаламахьад хӀоьттира^[4].

2022-чу шеран оханан баттахь шен «Йаздархо» журнал арахеца йолайелира Союз^[5].