Нохчийн драмин Нурадилов Ханпашин цӀарах театр

Нохчийн драмин Нурадилов Ханпашин цӀарах театр схьайиллина 1931 шеран 1-ра майхь театран студи санна. Ма-дарра аьлча, жимма хьалха а йолайелла иза болх бан. Театр кхоьллинарг а, дуьххьарлера директор а вара Авторханов Ӏабдурахьман^[1].

1933-чу шарахь студино гайтира шен чекхбовларан спектакль, «ЦӀен гӀап», Бадуев СаьӀидан пьеси тӀехь, гражданийн тӀеман хиламашна лерина Нохч-ГӀалгӀайчохь. ТӀаьхьо студи хийцира Нохчийн пачхьалкхан драмин театрах. 1930-гӀа шераш дуьйлалуш театро хӀиттийра нохчийн къона йаздархойн Бадуев СаьӀидан, Д. Шериповн, Б. Музаевн, оьрсийн драматургийн Александр Корнейчук, Владимир Билль-Белоцерковскийн пьесаш, режиссерш бара В. Шатов, А. Туганов, Арчил Чхартишвили. Зеделларг а, гӀapaдаьлла хилар карадерзо артисташа Бадуев Мовждис, Алиева Тамарас, Исаева Асета, Зубайраев ЯрагӀи, Исакова Зинаида, Х. Мусаевс, иштта кхечара а.

1934-чу шарахь Нохчийн а, ГӀалгӀайн а областаш цхьаьнатоьхна. Керлачу Нохч-ГӀалгӀайн автономин кӀоштан куьйгалло кхайкхам бина Гуьржийчоьнан куьйгалле, театран говзаллин кхиорехь гӀо дахьара аьлла. Режиссер Чхартишвили Арчил Соьлж-ГӀала хьажийра. Цул сов, къона артистийн тоба деша кхайкхира Шота Руставелин цӀарахчу Гуьржийн пачхьалкхан академин театре (Тиблиси). Йуьхьанцара нохчийн артистийн хьехархой бара Ахметели Александр Васильевич, Хорава Акакий Алексеевич, Васадзе Акакий Алексеевич^[2].

1937-чу шарахь театрехь болх бан волавелира нохчийн дуьххьарлера режиссер, нохчо, ГИТИС чекхйаьккхина Батукаев Харон. Театрехь цуьнан дуьххьарлера болх бара цуьнан дипломанниг «Майра Кикила» цӀе йолу спектакль^[3].

1940-чу шарахь театран белхалошна Батукаев Харонна а, Бадуев Мовждина а, Зубайраев ЯрагӀина а, В. Вайнштейнна а, Б. Ильясовна а, О. Горчхановна а, И. Ибрагимовна а Нохч-ГӀалгӀайн АССР-н хьакъволу артист цӀе йелира^[4].

1938 шарахь ГИТИСехь схьайиллира нохч-гӀалгӀайн студи. Нохчийчуьра хьалхара шовзткъа стаг артистийн говзалла карайерзо волавелира^[5]. Амма Сийлахь-боккхачу Даймехкан тӀамо новкъарло йира царна дешар чекхдаккха.

Театран божарех дукхахберш шайн лаамехь фронте бахара. Г. Батукаевн а, А. Свободинан а куьйгаллица театран труппа кхоьллина тӀеман-патриотийн чулацам болу спектаклаш, уьш гойтура республикин бахархошна хьалха а, госпиталашкахь а, Краснодарна а, Армавирна а, Мазалкна а гергахь цӀечу эскархошна хьалха а. Шина шарахь эха шарахь эзар сов спектакль гайтина. Фронте баханчу нохчийн артистех виъ стаг велира тӀеман аренгахь. 1942-чу шарахь Нурадилов Ханпашин цӀе тиллира театрна^[5].

1944-чу шарахь махкахбаьхна нохчий а, гӀалгӀай а. И бахьана долуш 13 шарахь йукъахбелира театран болх. Театран труппа йерриг а Йуккъерчу Азехь дӀасайаржийна йара.

1957-чу шарахь театр йухаметтахӀоттийча, дерриг а йуьхьанца дуьйна дӀадоло дезаш дара. 1958-чу шарахь театро шен болх йуха а дӀаболийра Ошаев Халидан «Шерипов Асланбек», М. Мусаевн «Теркан тулгӀенаш», Хамидов Ӏабдул-Хьамидан «Лаьмнашкара йоӀ», «Совдат а, Дауд а» спектаклашца. А. Хамидов, Татаев Ваха, Хакишева Хьава, Хь. Мустапаева, А. Ташухаджиева, ишттачу сценин говзанчашкара Ӏамийна къона артисташ Дениев Ӏальви, Омаев Дагун, Багалова Зулай, С. Магомадов, Нунуев Хьамзат, дуккха а кхиберш а.

Дуккха а режиссерш М. Ю. Лермонтов цӀарахчу театрера, масала, Н. Децика а, В. Вайнштейна а спектаклаш хӀиттийра Лермонтовн цӀарахчу театрехь а, Нурадиловн цӀарахчу театрехь а. Шен рогӀехь Хакишев Руслана а, Солцаев Мималта а цхьа могӀа постановкаш хӀиттийра Лермонтовн цӀарахчу театран сцени тӀехь.

1960-1980-чу шерашкахь кхоллараллин коллектив тӀейуьзна Москохахь, Ленинградехь, Тиблисехь, Воронежехь коьртачу театран ишколаш чекхйаьхначу нахаца, театран билгалбевллачу гӀуллакххойн М. Минаевн, И. Савельевн, Владиславан Стржельчикан, Георгий Товстоноговн, М. Сулимовн, С. Гушанскийн, В. Якутин, Василий Меркурьевн, В. Андреевн. Театран коьрта репертуар турпалаллин а, романтикин а кепехь йара.

Нохчийн композиторша а, балетмейстерша а спектаклашкахь къоман колорит йаьккхира. Уьш бу Шахбулатов Ӏаднан, Димаев СаӀид, С-Э. Януркаев, Дикалу Музакаев.

Театран репертуарехь йара нохчийн а, оьрсийн а, кхечу къаьмнийн а литературин классикийн: Шекспир Уильяман, Лоркан Гарсиян, Корней Пьеран, Гоголан, Базоркин Идрисан, Бадуев СаьӀидан кхолламаш тӀехь хӀиттийна спектаклаш. Иштта йу ЛДП-н пачхьалкхашкара а, Российн къоман йистошкара а авторийн кхолламаш тӀехь хӀиттийна пьесаш: Отар Иоселиани (Гуьржийчоь), Андрей Макаёнка (Белорусси), Айтматов Чингиз (ГӀиргӀазойчоь), Ион Друце (Молдава), Расул Гамзатов (ДегӀаста), Туфана-Минуллина (ГӀезалойчоь), Георгий Хугаев (Къилбаседа ХӀирийчоь) иштта кхи дӀа.

Нохчийн театрца цхьаьна болх беш хилла оьрсийн театран говзаллин гӀарабевлла говзанчаш режиссерш, суртдиллархойш, композиторш, хореографаш: Б. Шатрин, А. Славин, В. Серебровский, К. Мурзабеков, Микаэль Таривердиев, Ю. Громов.

Шуьйра гастролаш йира театро, Москохахь а, Ленинградехь а, Гуьржийчохь а, Казахстанехь а, Къилбаседа Кавказан республикашкахь а хьовсархошна шен кхолларалла йовзуьйтуш.

1967-чу шарахь Йерригсоюзан керлачу драмин кхолламийн къовсамехь Хамидов Ӏабдул-Хьамидан пьеси тӀехь хӀоттийначу «Бож-Ӏела вожар» цӀе йолчу пьесина кхоалгӀачу даржан диплом делира^[6]. ХӀинца "Бож-Ӏела" аьлла цӀе тиллина йолу и спектакль тахана а аншлагашца гойтуш йу Нохчийн театран сцени тӀехь Туркойн а, Ӏаьрбийн а, кхечу меттанашка а гочйина, Туркойчохь а, Урданехь а, Шемахь а, ГӀезалойчохь а, Башкиричохь а, кхечанхьа а театрашкахь хӀоттийна пьеса.

1977-чу шарахь Хакишев Руслана хӀоттийначу «Вайнехан иллеш» цӀе йолчу пьесина Станиславскийн цӀарах РСФСР-н Пачхьалкхан совгӀат делира^[7]. 1983-чу шарахь Солцаев Мималтан «Лениниана» цӀе йолчу пьесина а делира РСФСР-н пачхьалкхан совгӀат^[8]. Иштта театран спектаклашна лакхара мах хадийра ССРС а, РСФСР а, Болгарин а, Мажаройчоьнан а къаьмнийн драмин фестивалашкахь.

1980-гӀа шераш йуккъе дахча гучуйевлира хьалха дихкинчу нохчийн историн темана тӀехь спектаклаш. Уьш ю Хакишев Русланан «Дайн латта» (нохчийн фольклоран бух тӀехь), «Маршо йа Ӏожалла!» Солцаев Мималтан (Кавказан тӀамах лаьцна), «Дуьне доьхча» О. Иоселиани а, Руслан Хакишевс, дийцарна тӀехь, Александр Казбегин «Элисо» (паччахьан Ӏедало нохчий Туркойчу махкахбахарх лаьцна), Сайд-Хьамзат Нунуевн "Цхь Делий бен..." (Йуккъера Азе махкахбахарх лаьцна а).

Нохчийн Республикехь тӀеман операцеш дӀахьочу хенахь нохчийн театр эвакуаци йира Къилбаседа Кавказан республикашка а, Краснодаран махка а. Хакишев Руслана, шен накъосташа гӀо а деш, кхоллараллин зӀенаш а, гастролаш а, ахчанца гӀо-накъосталла а вовшахтоьхна театран белхахошна.

Нохчийн театрерчу артисташа Оьрсийн театрехь Черкесске ширачу репертуарера масех спектакль меттахӀоттийна, цаьрца цхьаьна Европерчу тайп-тайпанчу гӀаланашка гастролаш а йина. Иштта Черкесскехь кхоьллира «Прометей» цӀе йолу кегийрхойн театр, цуьнан труппа нохчийн артистех лаьтташ йара.

1999-чу шарахь дуьйна Нохчийчуьрчу мухӀажаршна лерина спектаклаш гайтина театро ГӀалгӀайчохь а, ГӀебарта-Балкхаройчохь а, Кхарачой-Чергазийчохь а, Нохчийн Республикин йарташкахь а. 1998-2002 шерашкахь театр кест-кеста гастролашкахь хилла Германехь а, Йоккхачу Британехь а.

Театро берашна лерина 6 спектакль хӀоттийра, шайна йукъахь Экзюперин «Жима эла» спектакль а йолуш. Нохчийчоьнан гӀаланашкара а, кӀошташкара а студенташна лерина спектаклаш дӀайаьхьира. 2006-чу шарахь театрна «Сент-Экзюперин дуьне Российхь» цӀе йолчу гӀоьналлин фондан сийлаллин диплом делира.

Къилбаседа Кавказан къоман театрийн «Доза доцу сцена» цӀе йолчу фестивалехь тоьллачех аьлла билгалйаьккхира Гоголь Николайн пьеси тӀехь хӀоттийна «Зуда йалор» цӀе йолу пьеса^[9]. 2002-чу шарахь Къилбаседа ХӀирийчоьнан оьздангаллин министерствон а, Россин Федерацин театрийн белхахойн союзан а сийлаллин грамота йелла А. Хамидовн «Бож-Ӏела» пьесана^[9]. Спектакль «Скапин, безам кӀелхьарбаккха!» Мариински театран гӀоьнца хӀоттийначу Мольеран пьесин буха тӀехь 2006-чу шарахь шина номинацехь совгӀаташ кхаьчна цунна, царех цхьаъ «Лакхара оьздангалла» йара. И спектакль а кхиамца гайтира Москохахь 2005-чу шарахь «Нохчийн Республикин оьздангаллин денош Москохахь»^[9].

Нохчийн Театран белхахоша дакъа а лоцуш, Лермонтов цӀарахчу Соьлжа-ГӀалин оьрсийн драмин театро цуьнан болх карлабаьккхира 2005-чу шарахь^[9]. Нохчийн театро дакъалоцу республикехь дӀахьочу дуккха оьздангаллин барамашкахь а, гӀоьналлин акцешкахь.

2008-чу шарахь тӀамо йохийна театран гӀишло меттахӀотторан дуьхьа Хамидов Ӏабдул-Хьамидан «Бож-Ӏела» комеди а, Ахмадов Мусан трагифарс ««Марчо да вагӀанарг»», криминалан трагикомеди А. Мусаевн "Бекхам", Гаджибековн Ӏузейран оперетта "Аьрша йу жима алан".

2020-чу шарахь театр дӀайахира Нохчийн пачхьалкхан филармонин хиллачу шуьйрачу гӀишло чу, ткъа къоначу хьовсархойн Нохчийн пачхьалкхан театр дӀайахира мукъайаьллачу метте.

1979-чу а, 1991-чу а шерашкахь ССРС-хь арахийцира театран гӀишлонан суьрташ тӀехь долу исбаьхьаллин марка йолу конверташ.

• Бадуев СаьӀидан пьеси тӀехь хӀоттийна "ЦӀен гӀап";
• Хамидов Ӏабдул-Хьамидан "Лийр боцурш";
• Хамидов Ӏабдул-Хьамидан «Совдат а, Дауд а»;
• «ПетӀамат» Бадуев СаьӀидан
• Бадуев СаьӀидан «Бешто»;
• "БӀешерийн боданера" ​​Базоркин Идрис;
• «Сид» Пьер Корнеляс яздина;
• «ЦӀийца той» Гарсия Лорка;
• Хакишев Русланан "Дайн латта";
• "Маршо я Ӏожалла" Мималт Солцаевн;
• «Дуьне доьхча» О. Иоселианин а, Хакишев Русланан а;
• «Дела цхьаъ бен вац…» Нунуев Сайд-Хьамзатан;
• Хамидов Ӏабдул-Хьамидан «Бож-Ӏела»;
• М. Мусаевн «Таймин Биболат»;
• Ахмадов Мусас йазйина «Марчонна тӀаьхьа ваханарг»;
• «Бекхамбар» А. Мусаевн;
• Гаджибеков Ӏузейран «Аьрша йу жима алан»;
• Гоголь Николайн «Зуда йалор»;
• "Скапин, безам кӀелхьарабаккха" Мольеран пьеси тӀехь йазйина;
• «Жима эла» Экзюперин;
• "Вайнехан иллеш" Хакишев Русланан;
• Солцаев Мималтан «Лениниана»;
• Ошаев Халидан «Шерипов Асланбек»;
• "Теркан тулгӀенаш" М. Мусаевн;
• Хамидов Ӏабдул-Хьамидан «Лаьмнашкара йоӀ»;
• Шекспиран «Гамлет».

• Азаева, Луиза Ӏальвин йоӀ — артист, Нохчийн Республикин халкъан артист;
• Айдамирова, Зулай Ахьмадан йоӀ — артист, Нохч-ГӀалгӀайн АССРн Хьалкъа артист;
• Багалова, Зулейхан Мутушан йоӀ — театран коьрта артист, Нохч-ГӀалгӀайн АССРн Хьалкъа артист, РСФСР Сийлахь артист, Российн Федерацин халкъан артист;
• Давдаева Леда Абдуллан йоӀ — Российн актриса а, Нохчийн Республикин сийлахь артист а.
• Дениев, Ӏальви Ӏелин воӀ — тоьлла комедин артист, Нохч-ГӀалгӀайн АССРн Хьалкъан артист;
• Дудаев, Муса Ӏабдин воӀ — РСФСР халкъан артист;
• Зубайраев, ЯрагӀи Мохьмадан воӀ — коьрта театран артист, Нохч-ГӀалгӀайн Автономин Советийн Социалистийн Республикин халкъан артист, РСФСР халкъан артист;
• Гайрабекова, Марха Олхазаран йоӀ — театран коьрта артист;
• Мажиева, Малкан Лурмагомбетан йоӀ — Нохчийн Республикан сийлахь артист.
• Омаев, Дагун ИбрахӀиман воӀ — ГӀебарта-Балкхаройчоьнан, Къилбаседа ХӀирийчоьнан, Абхазин Сийлахь артист, Нохч-ГӀалгӀайн Автономин Советийн Социалистиийн Республикин Халкъан артист, РСФСР Сийлахь артист;
• Сатуев, Лоьма Алхьамадан воӀ — советийн а, Российн а артист, илланча, музыкант, Нохчийн Республикин Сийлахь артист;
• Солцаев, Мималт Мусан воӀ — театран директор, РСФСР халкъан артист, РСФСР Сийлахь артист;
• Татаев, Ваха Ахьмадан воӀ — Нохч-ГӀалгӀайн АССР-н халкъан артист, Нохч-ГӀалгӀайн АССР Лакхарчу Кхеташонан депутат, Нохч-ГӀалгӀайн АССР-н оьздангаллин министр;
• Хакишев, Руслан Шалаудин воӀ — артист а, режиссёр а, Нохчийн театран коьрта режиссер, РСФСР Сийлахь артист, Российн Федерацин халкъан артист;
• Хамидов, Ӏабдул-Хьамид Хьамидан воӀ — артист, йаздархо, поэт, драматург, гочдархо, театран гӀуллакххо, Нохч-ГӀалгӀайн АССР халкъан артист, ССРС йаздархойн бертан декъашхо, Нохч-ГӀалгӀайн АССР йаздархойн бертан председатель;
• Цицкиев, Мохьмад Мухтаран воӀ — артист а, режиссёр а, Нохч-ГӀалгӀайн АССР халкъан артист, РСФСР Сийлахь артист;
• Яндиева, Тамара Хаважан йоӀ — театран а, кинон а артист, эстрадин илланча; ГӀалгӀайчоьнан халкъан артист, Нохч-ГӀалгӀайчоьнан, Къилбаседа ХӀирийчоьнан, Абхазин Сийлахь артист.