Исаева, Асет Марцаровна

Йина 1915 шеран 5 сентябрехь Соьлжа-ГӀалахь^[1]. Цуьнан ши ваша а, йиша а йара. Бераш кегий долчу хенахь велла да. Гергарчара цуьнан нана маре дӏайелира, ткъа бераш тӏеоьцийле дӏаделира.

Масех шо даьлча Асет чекхйаьккхира тегаран а, кучарлойн а курсаш, цул тӀаьхьа деша хӀоьттира партин ишколе. 1931 шарахь иза деша хӀоьттира театран студе, цуьнан директор вара СаӀид Бадуев.

Кхузахь цунна дуьхьалкхийтира Саид Бадуеван жимахволу ваша — Мовждин. Дукха хан йалале, гергарчеран лааман дуьхьал а йолуш, цаьрца маре яхара иза. Студи чекхйаьккхича уьш йукъабахара труппин(оьр.)нохч. Нохчийн драмин Нурадилов Ханпашин цӀарах театран. Дукха хан ялале церан ши йоӀ хилира.

1944-чу шарахь депортаци йинчул тӀаьхьа зудчун а, майрачун а вовшийн дайра. Асет ненаца а, йишица а, йоӏаршца а Ӏаш бара Узбекистанехь Аурахимат гӏалахь. Доьзал кхабархьама цо ӏаьржачу белхалочун болх бора плавикошпатан комбинатехь.

Цул тӀаьхьа цо доьзал Чимкенте дӀабигира. Дукха хан йалале къаьстира, цуьнан цӀийнда шайн гергарчаьрца Меркехь вехаш хилар. Асет шен йоӀаршца цуьнга дӀайахара. Иза хьалха хьунхьакхарчу болх бан йолайелира, тӀаккха — консерван заводе. Ткъа суьйранна берриге а доьзалца цӀа дора цара.

1956 шарахь нохчашна реабилитаци(оьр.)нохч. йиначул тӀаьхьа артисташна хьалхарчу рогӀехь цӀа берза бакъо йелира. Доь дина цӀа дитина, зударий Ӏабдул-Хамид Хамидовс кхоьллинчу эшарийн а, хелхарийн а ансамблан йукъахь цӀа берзира.

Исаевн дехарца ансамблан исбаьхьаллин куьйгалхочо Халебский Александра цуьнан йоӏарий ансамбле ийцира. Дукха хан йалале уьш театран институте а бахана Ленинграде дӏабахара.

Нохч-ГӀалгӀайн театр болх юха а дӀаболийра, Исаева цуьнан коьрта актрисех цхьаъ хилира. Нах спектакле(оьр.)нохч. озархьама, кассираша олура, цу чохь Исаева ловзуш йу аьлла. Ша Исаева гримернехь(оьр.)нохч. Ӏаш йара, хала дахар а долуш, шен алапа студенташна-йоӀаршна дӀа а луш.

Хава («Дашо Ӏам»), Белила («ЦӀен гӀап»), Лайла («ЖаӀуйн доьзал»), Жанетта («Марнана»), Смеральдина («Шина элан ялхо(оьр.)нохч.») спектаклехь — цо ловзийначу ролех цхьайерш бен яц. «Марнана» спектаклехь Жанеттин роло цкъа а ца хиллачу кепара кхиам беара цунна. Ӏабдул-Хамид Хамидовн «Бож-Ӏела» пьесехь(оьр.)нохч. цо тӀехдика ловзийна Маймин роль Исаевина лерина язйина яра Хамидовс.

1960 шарахь йелла Къинхьегаман Сийлаллин мидал(оьр.)нохч.^[2].

1961 шарахь цунна йелла Нохч-ГӀалгӀайн АССР Халкъан актрисан цӀе, ткъа 1968 шеран 13 сентябрехь — РСФСР-н Сийлахь актрисан(оьр.)нохч. цӀе.

Саи́да Чахкиева(оьр.)нохч. «КӀентий байчахь» пьесехь Асета ловзийна ворӀ кӀант дӀавоьллина нана. ХӀетахьлера обкоман(оьр.)нохч. КПСС(оьр.)нохч. хьалхара секретар Семен Апряткин(оьр.)нохч. спектакль чекхйаьлча веара республикин йерриге партаппаратца цунна баркалла ала. Оцу ролал тӀаьхьа дукха цомгуш хилира иза. Сценехь ша ларйар хьоьхура цунна. Амма цо жоп делира: «Мила тешар ву сох тӀаккха?».

Цкъа Жанеттин роль ловзор тӀедиллира кхечу актрисина. Спектакль чекхйаьллачул тӀаьхьа цо Исаевига хаьттира: «Спектакль дӀайаьллачул тӀаьхьа хьо кӀадло бохура ахь, ткъа суна хӀунда йелира и роль иштта атта?». Исаевас жоп делира: «Ахь текст йоьшура, ткъа ас дог этӀадора».

1971 шеран 4 мартехь цунна инфаркт(оьр.)нохч. хилира, цхьа де даьлча иза кхелхира.

Нохчийн драмин Нурадилов Ханпашин цӀарах театрехь ролаш^[3]:

• Къинхьегаман Сийлаллин мидал (1960)^[4];
• Нохч-Гӏалгӏайн АССР-н халкъан артистка (1961);
• РСФСР-н Хьакъдолу артист (1968 шеран 13 сентябрехь).

• Майра — Мовждин (Мовжди) Бадуев (вина 1913), актёр^[5][6].
• ЙоӀ Раиса Гичаева — театран а, кинон а артистка, РСФСР Хьакъ долу артистка;
• ЙоӀ Тамара Исаева — театран актриса а, режиссёр а, Нохчийн Республикин Сийлахь исбаьхьаллин гӀуллакххо.

• МахкатӀера культурин Цӏийнехь Вовшахтоьхна Исаева Асет Марцаровнин дахарна а, кхоллараллин гӀуллакхна а лерина гайтам. «Дерриг дахар театр» къамелаш дӀадаьхьира^[7].
• Лекцийн-къамелийн циклан гурашкахь Нохчийн Республикин культурин а, искусствон а ГӀарабевллачу гӀуллакххойх Лаьцна пачхьалкхан галерейхь. Исаева А. М. хьокъехь лекци йина А. А. Кадыровн^[8].