Оьрсийн меттан версиБашха проекташ
Мотт хийца
РУВИКИ-Х ЛАЬЦНА

Бож-Ӏела

«Бож-Ӏела» (йуьхьанца «Бож-Ӏела вожар) — спектакль, премьера хилла 1965 шеран 1 майхь Нохчийн пачхьалкхан драмин театрехь. Спектакль хилира нохчийн театран классика, оцу хенахь дуьйна Нохчийн драмин театр шо дӀадоьлла оцу спектакльца.

Болх беш болу нах а, хьалхара ролаш ловзораш а

undefined

Сюжет

1 сурт

Бож-Ӏела кхетамчу вогӀу ханна (балхара дӀа а ваьккхина, шен гӀайгӀанаш дӀабохуш ву). Набахтера цӀавеана Сутарби вогӀу Бож-Ӏелин хӀусаме декхар схьаэца. Бож-Ӏелин ахча доцийла кхетта, иза закъалтна куз дӀабахьа гӀерта. Амма Бож-Ӏелас куз схьа а боккхий, хьаша аракхуссу.

Балхара йаьлча цу йогӀу цуьнан зуда. Бож-Ӏелас хӀотту цуьнга, со цӀа маца веана селхана. Цуо дуьйца, цуьнан майра цӀа ца веана: иза дийна делкъехь цӀа валийна цуьнан гергара наха[~ 1]. Бож-Ӏела чӀогӀа халчу хӀоьттина, амма ша маларна ца хӀоьттина, ткъа ша нахала ваккхарна.

Зулайс дуьйцура шен белхах лаьцна: иза хийца гӀерта шен даьхний кхечу хьелийозархочуьнца, луш йолу шура алсамйаккрхьама. Амма цуьнан ойланна реза вац майра.

Ткъес детта долало. Зулай волчу вогӀу Рамзан. Цуо доьху Бож-Ӏелега алар докъар тӀададалле арадаккха олий. Йуьхьанца Бож-Ӏелин ца лаьа ваха, амма Зулайга реза ван ло иза. Ша ферме йоьду бежнашка хьажа.

2 сурт

Хьелийозархой садаӀа кечлуш бу. Бирлант узаршца чуйогӀу: цхьана атто мийр тоьхна. Шен белхан накъосташкара гӀо дайта реза ца хуьлу иза, ша Майме йерза дагахь йу аьлла. Маймас Бирлантана безаман молха доьхкина, хӀинца Бирлантан тӀехьийза кӀант корта хьевзина ву.

Зулайс а, Бирланта а барт бо даьхний хийца. Цхьа шо даьлча, шен керлачу бежанех, хӀинцалерчу бежанех санна, шура йаккха аьтто хир бу шен бохуш, чӀагӀдо Зулайс. Зулайс а, Бирланта а къовсу.

3 сурт

Бож-Ӏали цӀа вогӀу, чӀогӀа неӀалт а кхайкхош, оьгӀазвахана. Хи дӀакхоьхьуш болх кховдийра цуьнга. Ша санна зеделларг долчу машенлелорхочунна и кховдор вас лору цо.

Майма чуйогӀу. Цо латкъам бо Бож-Ӏалига цуьнан зудчунна: Зулайс элира, Майма шен палхошца нах Ӏехабо бохуш, шех лаьцна газетана статья язйан дош а делла. Цунна Бож-Ӏелас жоп ло: нахана дийца оьшуш дац, Бож-Ӏела жинашца висина ву бохуш. Майма, Бож-Ӏелина неӀалт кхайкхош, цуьнан цӀа массо а тайпа дакъазаллаш йохуьйтур йу аьлла, кхерамаш а туьйсуш, дӀайоьду.

Зулай балхара цӀа йогӀу. Бож-Ӏелас дов до цунна Майма йолчу йахарна: иза цуьнан девешех йисна йу, йоккха стаг йу, иза лера йеза олу.

Зулайс хоьтту, ша балха хӀунда ца веана, бохуш. Цу гӀуллакхо оьгӀазвоьду Бож-Ӏела. Цо тӀедуьллу шен зудчо кхин цкъа а шеца цу хьокъехь къамел ца дар - шен дайх цхьа а хи дӀасалело стаг ца хилла, ша а хир вац.

Бож-Ӏелина хиира Зулайс шен даьхний хийцина хилар. Шеца дага а ца йолуш, шен зудчо и хӀума дарна ша реза цахилар дӀахьедо цо. Бож-Ӏела оьгӀазваханехь а, клубе синкъераме йоьду Зулай.

Сутарби, тӀоьрмиг а эцна, Бож-Ӏелега ларбан дӀало. Сутарбис латкъамаш бо, пенсе вахарца шен проблемаш йерзо йиш йац шен бохуш. Цо гӀо доьху Бож-Ӏелега цхьа пайдане болх лаха. Бож-Ӏела дуьхьал ву: ур-атталла цхьа бутт а бац Сутарби набахтера цӀавеана. Къамел динчул тӀаьхьа ший а болх лаха новкъавелира.

4 сурт

Бож-Ӏела буьйсанна тӀаьххьара кӀадвелла цӀа вогӀу. ГӀанта тӀехь дӀа а хьаьрчина, иза йухаверзаре хьоьжуш Ӏаш йу Зулай. Бож-Ӏелас дуьйцу, ша колхозашка болх лаха воьдуш хилар.

Зулайс тидам бо Бож-Ӏелин пӀелга тӀехь цхьа чӀург хиларна. Майрачо кхетадо, йисинчу зудчо шена и гирда йелла хиларх[~ 2]. Шен зудчо иштта забарш ма йе аьлла дехарна жоп луш цо жоп ло: цецвала хӀума дац, лаххара а ши бӀе зуда йу шега маре йан лууш. Бож-Ӏелас дуьйцу, ша забар йеш хилла хилар. Амма Зулайна кӀорггера вас хуьлу. ЦӀера арайолу иза.

Хазахетарца мохь хьоькхуш чуйогӀу Майма. Цунна хиира Зулай Бож-Ӏелас дӀа йахийтиний. Бож-Ӏелас ша йуха а зуда йало дагахь ву аьлла дӀакхайкхадо, тойна 200 сом ахча деза боху. Маймин синхаам а, могашалла а цӀеххьана телха. И тайпа ахча шегахь дац бохуш, дуй буу цо. Бож-Ӏелина цӀеххьана «дагадогӀу» Сутарби Майма йало лууш хилар. Хазачу кхао дог хьакхаделла, ахча дӀало цо.

Сутарбига дӀакхаьчна. Бож-Ӏелас тойна ахча схьаэцна бохуш. Сутарбис дош ло шена иза лур ду аьлла, Бож-Ӏелица дисинчу тӀоьрмиг чохь долу сурсаташ дохкаран бехкамца.

Уьш нускал хила тарлучу кандидаташна йуккъехула чекхбовлу. Харжам луларчу йуьртара Бабацина тӀебоьжна. Цхьаьна молуш хиллачул тӀаьхьа, нускалан гайтаме боьлху уьш.

5 сурт

Бож-Ӏалий, Сутарбий луларчу йуьртахь синкъераме вогӀу. Бож-Ӏелас Бабацига маре кховдадо. Цо иза йухатоьхна. Бож-Ӏелаис шен предложени йух-йуха а карлайоккху, амма Бабаци чӀагӀйелла йу. Реза воцуш, цӀеххьана хуьлу Бож-Ӏела, цигахь берш Бабацигахьа дӀахӀуьтту. Тенсионалла лакхайолу, эххар а дов даьлла чекхйаллалц.

Бож-Ӏела цӀахь хиъна Ӏаш ву, йиттина, бинташ а йихкина. Майма схьакхочу, месаш басар а дина. Бож-Ӏелас иза Сутарбига маре ца йахарх доьху, цуьнгара схьаэцна ахча йухадерзадо. Майма чевнаш толлу, Бож-Ӏелига оьшуш йолу медицинин процедураш дуьйцу, хӀораммо а Бож-Ӏела кхераво, цо хӀоранна а дуьхьало йо. Бож-Ӏелас латкъамаш бо шен хезаш хиларна: дов даьллачул тӀаьхьа, лерг лазаш ду. Цунна дарба дан, Майма цуьнан лерга довха даьтта дутту. Мохь хьоькхуш, неӀалт кхайкхош хьалакхоссало Бож-Ӏела. Цхьацца къийсамаш бинчул тӀаьхьа, неӀалт кхайкхош, дӀайоьду Майма.

Сутарби ведда чувогӀу, Бож-Ӏелега цхьаъ ала гӀерта иза, амма цунна тӀаьхьа нийсса чувогӀу милиционер. Сутарбига ша битина тӀоьрмиг йухаберзабо Бож-Ӏелас. Милицичо дӀавуьгу Сутарби.

ЧувогӀу Абубешар, цо бехк боккху Бож-Ӏелега йеттийтина олий, шена зулам динчарна чӀир эца кхойкху. Бож-Ӏела реза ца хилча, Абубешара шен вешин кӀантаца йерриге а йукъаметтигаш дӀа а йохуш, дӀакхайкхийна, дӀавоьду.

ЧуйогӀу Зулай, Бож-Ӏелин могашалла хоьтту. Цо цунна йаа хӀума йеара. Бож-Ӏелас бехк цабиллар доьху цуьнга, юхайар доьху.

Истори

undefined

Пьеса хӀоттийна Хамидов Ӏабдул-Хьамида «Бож-Ӏелин вожар» цӀе йолчу пьеса тӀехь. Пьесин хьалхара режиссер вара режиссер Пётр Харлип. 1965-чу шарахь хиллачу премьерехь дакъалоцуш бара нохчийн сценин тоьлла артисташ, спектакль сел кхиаме йара, ладогӀархой ма-дарра аьлча, йела а къежаш, тӀараш деттар аудиторин нартолаш йохо герга долчух тера дара. ШолгӀачу дийнахь газеташ шовкъечу рецензех дуьзна дара, церан маьӀна ишттачу спектакло Оьрсийчоьнан муьлхха а театр хазйан йиш йолуш хилар[1].

Зулейхан Багалова дагалоьцу:

Массо а хьоьжура "Бож-Ӏелега. Зударий шайн берашца богӀура, атта гуш бара залехь вилспетахь болу нах. 300 аншлаг йара шарахь! Нахана цу гайтамах тоам ца хуьлура. Гулбеллачарна йукъахь белар чӀогӀа дара, ур-атталла урамехь а хезаш. Ткъа цкъа Сутарбис спектакль йоьдуш сцени тӀера мохь туьйхира бераца йеанчу зудчуьнга, амма дукха хан йалале, актерийн спектакло дӀа а йигина, шен шалхо йолчу кӀанте хьоьжуш йерриге а сецира иза: "Зуда, хьажа хьайн бере!"... Суна гира, цхьана доккха гай долу ваша дӀавигира цхьа хӀума шен кийрахь хилла[2].

Пьеси тӀера дешнийн цхьаьнакхетарш лозунг хилла дӀахӀиттира, цитаташ санна лелайора. Пьеси тӀехь коьрта актераш шаьш ловзочу турпалхойн цӀерашца чӀогӀа боьзна бара. Масала, и спектакль чекхйаьлча, спекулянтан Сутарбин васт ловзош волу Дениев Ӏалви гуттар а цо ловзочу турпалхочун цӀарца кхойкхуш вара[3]. Изза хуьлу Гичаева Раисица, цуо Маймин роль ловзийна[4], кхин а цхьа могӀа кхин артисташца а.

1967 шарахь Драмин кхолламийн Йерригсоюзан къовсамехь спектаклан совгӀат дира III тӀегӀанан дипломца[5]. Спектаклан режиссерна Солцаев Мималтана а, актерашна Давлетмирзаев МутӀалипна а, Багалова Зулейханана а, Дениев Ӏалвина а ССРС-н Оьздангаллин министраллин а, Театрийн бертан йукъараллин а сийлахь диплом делира

Дуьххьара хӀоттийна ах бӀешо гергга хан йаьлча а кхидӀа а кхиамца хӀоттош йу иза Нохчийн драмин театран сцени тӀехь. Пьеса гочйина туркойн, Ӏаьрбийн, гӀумкийн, гӀазгӀумкийн, хӀирийн, гӀебартойн, кхин а меттанашкахь, хӀиттийна Башкортостанехь, ГӀезалойчохь, Туркойчохь, Урданехь, Шемахь, кхечухьа а[6][7][8].

2014 шеран сентябрехь, шен сценин дахаран 49 шарахь, пьеса хӀоттийна 1300 сов. Хьалхарчу шарахь бӀозза сов гайтира иза, хӀоразза а йуьззина театр чохь. «Советийн оьздангалла» газето йаздина, иза шатайпа гӀуллакх ду хаддаза дӀасадохкаран, деккъа цхьана Гоголан «Ӏедалан инспектор» - ца дуста йиш йолуш[6].

Спектакль хӀоттийна режиссёраш Пётр Харлип[9], лауреаташ(оьр.)нохч. РСФСР пачхьалкхан К.С. Станиславскийн цӀарах совгӀатан Мималт Солцаев[9][10] а, Хакишев Руслан[9].

Билгалдахарш

Комментареш
  1. ↑ У чеченцев важной частью национального этикета является соблюдение дистанции, особенно по отношению к старшим и близким родственникам. Пьянство же считается тяжким грехом.
  2. ↑ Нохчийн Ӏадаташца, несо шен дашна тешаме хиларан билгало санна, невцана цхьацца совгӀат ло.
Хьосташ
  1. ↑ gtrk.
  2. ↑ Зарета Осмаева. Легенда чеченской сцены. nana-journal.ru. ТӀекхочу дата: 2018 шеран 29 март. Кху чуьра архивйина оригиналан 2018 шеран 29 мартехь
  3. ↑ Газиева Аза. Незабвенный кумир публики. Вести Республики (2012 шеран 6 июнь). ТӀекхочу дата: 2015 шеран 17 январь. Архивйина 2014 шеран 29 ноябрехь
  4. ↑ Восхождение.
  5. ↑ Мальсагов, 1969.
  6. ↑ 1 2 Столица.
  7. ↑ Кусаев Адиз. Поиски и находки драматурга. Информационное агентство "Грозный-Информ" (2010 шеран 2 ноябрь). ТӀекхочу дата: 2015 шеран 16 январь. Архивйина 2014 шеран 12 июлехь
  8. ↑ кумык.
  9. ↑ 1 2 3 Цакаева.
  10. ↑ Мималт Солцаев. Король Лир чеченской сцены. abrek.org (2017 шеран 11 январь). ТӀекхочу дата: 2018 шеран 29 март. Архивйина 2018 шеран 30 мартехь

Литература

  • Хамидов А-Х. Х. Бож-Iела: пьеса. — Гр.: Чечено-Ингушское книжное издательство, 1967.
  • Мальсагов А. У., Туркаев Х. В. Писатели советской Чечено-Ингушетии. — Гр.: Чечено-Ингушское книжное издательство, 1969. — 146 с.

Хьажоргаш

Категореш