Мамакаев, Эдуард Ӏаьрбин воӀ

Вина 1939 шеран 28 апрелехь Грозный гӀалахь. Цуьнан да Мамакаев Ӏарби Нохч-ГӀалгӀайн радиокомитетехь дикторан болх беш вара. 1941-чу шарахь Мамакаев Ӏаьрбис денонсаци йинчул тӀаьхьа иза лаьцна, контрреволюцин жигаралла лелорна бехке а вина. Да лаьцначул тӀаьхьа кӀант шен ненанаца Ӏаш вара.^[1].

1943-чу шеран гурахь радиоэфирехь хаам бира Мамакаев Ӏарбина вен кхел йина аьлла. ТӀаьхьо харц хилар гучудаьллачу оцу хаамо кхачийна баба. НогӀийн аренгахь йехаш волчу ненавешас шен хӀусаме ийцира Эдуард. Амма немцойн эскарш тӀегӀертар бахьана долуш цигара дӀабаха дийзира церан.

Кхазакхстанан ССР-н Джезказгански областан Нурински кӀоштахь дӀадаьхьира цо махкахдаьхна шераш. Цигахь школа а чекхйаьккхира цо.

1958-чу шарахь цӀа веара иза, цигахь 14 шарахь вовшех къаьстина Ӏийначул тӀаьхьа шен да-нана гира цунна. Цул тӀаьхьа цхьа бутт ах бутт баьлча, 1958-чу шеран августехь, да кхелхира цуьнан.

Нохч-ГӀалгӀайн хьехархойн институтан историн а, филологин факультетан къоман отделене деша хӀоьттира иза. 1962-чу шарахь институт чекхйаьккхинчул тӀаьхьа Теркйистера юккъерчу ишколехь хьехархо болх бира цо. 1965-чу шарахь комсомолан Теркйистан райкоман секретарь хилира. Цул тӀаьхьа кӀоштан газетан жоьпаллин секретарь а, республикин «Ленинан некъ» газетан штатан корреспондент а вара.

1980-чу шарахь дуьйна тайп-тайпанчу партийни а, советски а даржашкахь болх беш, Йерригсоюзни «Знание» йукъараллин бюрон куьйгалхо а хилла. 1990-чу шарахь Теркйистан кӀоштан культурин декъан урхалчин даржехь болх бан волавелира иза. Цуьнца цхьаьна цо къахьегна шен да вина а, кхиъна а хилла цӀа меттахӀотторехь. 1988-чу шарахь схьайиллина Мамакаев Ӏарбин литературни мемориалан музей. Карарчу хенахь музей Нохчийн Республикин Къоман музейн филиал йу, ткъа Мамакаев Эдуард оцу музейн гуттаренна а директор ву.

Хьалхара нохчийн тӀом боьдуш шен цӀа а, музейн гӀишло а йелла цо мухӀажаршна. Цо дерриг а дора, мухӀажарашна хӀумма а ца оьшуьйтуш.

2005—2008 шерашкахь иза вара Нохчийн Республикин Йаздархойн Союзан председатель.

Иза кхелхина 2025 шеран 9 январехь, шен 85 шо долуш^[2].

ПхоьалгӀачу классехь йазйира цо шен дуьххьарлера байт. БархӀалгӀачу классехь оьрсийн маттахь дуьххьара йазйира цо стихотворени, иза зорбане а йелира. Поэзи лерина Ӏамо а, йовза а волавелла и институтехь . Цуьнан стихаш арайийлина кӀоштан а, къоман а газеташкахь а, «Орга» альманахехь а, Нохчийчоьнан йаздархойн гуларшкахь а, телевиденехь а, радиохь а арайийлина. Цуьнан стихаш тӀехь дуккха а иллеш йаздина, царех дуккха а нахана девзаш а ду.

Цо даима а кхолларалла чӀогӀа лерина тӀеэцна:

Берашна лерина цуьнан дуьххьарлера поэзин гулар «КӀайн хьажберг» арайелира 1971-чу шарахь. Оццу шарахь арайелира кхин цхьаъ «Седарчий лийр дац» цӀе йолуш. Цул тӀаьхьа гуларш йара «Бераш а, Малх а», «Малх-олхазар, ма сихло чубуза», кхин а. 1987-чу шарахь берашна а, баккхийчарна а лерина «БӀаьстенан догӀа» цӀе йолу стихийн а, поэмийн а сборник араелира. Цуьнан стихаш оьрсийн маттахь араяьллачу «Нохчийн-гӀалгӀайн поэзин антологина» (Грозный, 1981) а, нохчийн маттахь араяьллачу «Нохчийн поэзин антологина» (Москва, 2003) а.

Поэзи хилла ца Ӏаш, Мамакаев Эдуарда язйина очеркаш а, дийцарш а, пьесаш а. Цуьнан произведенешна тӀехь кхоьллина цхьа могӀа телевизионан а, кинон а сценареш.

Мамакаев 1968-чу шарахь дуьйна ССРС-н журналистийн союзан декъашхо а, 1992-чу шарахь дуьйна СССР-н яздархойн союзан декъашхо а ву.

• Россин Федерацин культурин хьакъволу белхахо (2007 шеран 14 февраль) — культурин декъехь дина гӀуллакхаш а, дуккха а шерашкахь беркате къахьегарна а;
• Нохчийн Республикан культуран хьакъволу белхахо (2011 шеран 25 апрель);
• Россин культурин министерствон "Культурехь кхиамаш бахарна" мидал;
• Россин Федерацин культура а, дешар а йовзийтарехь цо баьхначу кхиамийн лаккхара совгӀат делла Ӏаьрбин Мамакаевн цӀарахчу музейна – Сахаров Андрейн цӀарах йолу мидал^[1];
• Мидал «Нохчийн Республика кхоллаелла бӀе шо кхачар» (2024)^[3].

• Мамакаев Арби, Мамакаев Эдуард. Избранное. "Кавказ, я был твоим...": стихотворения, поэма, проза, публицистика, письма, воспоминания. — Благотворительный фонд поддержки чеченской литературы, 2010. — Т. 11. — 380 с. — (Библиотека чеченской литературы). — ISBN 5918210148, 9785918210147.
• Мамакаев Эдуард. Солнце-птица, не спеши садиться! (Стихи для дошкольного и младшего школьного возраста). — Грозный: Чечено-Ингушское книжное издательство, 1982. — 32 с. — 5000 экз.
• Мамакаев Эдуард. Осенний дождь (Стихи) = Гуьйренан догIа. — Грозный: Чечено-Ингушское книжное издательство, 1987. — 96 с. — 3000 экз.
• Кусаев Адиз. Писатели Чечни: Проза. — Грозный: ГУП «Книжное издательство», 2005. — 410 с. — 2000 экз. — ISBN 5-98896-010-3.

• Мамакаев Арби, Мамакаев Эдуард. Избранное. "Кавказ, я был твоим...": стихотворения, поэма, проза, публицистика, письма, воспоминания. — Благотворительный фонд поддержки чеченской литературы, 2010. — Т. 11. — 380 с. — (Библиотека чеченской литературы). — ISBN 5918210148, 9785918210147.
• Мамакаев Эдуард. Солнце-птица, не спеши садиться! (Стихи для дошкольного и младшего школьного возраста). — Грозный: Чечено-Ингушское книжное издательство, 1982. — 32 с. — 5000 экз.
• Мамакаев Эдуард. Осенний дождь (Стихи) = Гуьйренан догӏа. — Грозный: Чечено-Ингушское книжное издательство, 1987. — 96 с. — 3000 экз.
• Кусаев Адиз. Писатели Чечни: Проза. — Грозный: ГУП «Книжное издательство», 2005. — 410 с. — 2000 экз. — ISBN 5-98896-010-3.