Мамакаев, Ӏаьрби Шамсуддин воӀ
Ӏаьрби́ Шамсудди́нович Мамака́ев (Мамакаев Ӏаьрби Шамсуддин-кӀант; 1918 шеран 2 декабрь, Лаха Нёвре, Теркан область — 1958 шеран 24 август, Мескита, Нохч-ГӀалгӀайн Автономин Советийн Социалистийн Республика) — нохчийн йаздархо, поэт, гочдархо а, нохчийн литература кхоьллинчарех а цхьаъ ву, нохчийн литературин классик а.
Мамакаев Ӏаьрбин кхоллараллех лаьцначу шен цхьана статья тӀехь кхечу нохчийн воккхачу поэта Мамакаев Мохьмада йаздина: «Мамакаев Ӏаьрби шен кхоллам нохчийн литературех къасталур боцуш дӀабоьзна, иза Нохч-ГӀалгӀайчохь уггар дукхабезаш болчу поэтех ву». Дукха хан йу и могӀанаш йаздина.
ХӀетахь дуьйна схьа нохчийн литературехь говзачу поэтийн а, йаздархойн а дуккха а керла цӀераш гучуйевлла. Хьалха дуьйна цӀейаххана болчу а, керла тӀекхиъначу а поэташа йазйинчу дикачу говзаршца кхуьуш, алсамйаьлла нохчийн поэзин исбаьхьаллин хазна. Амма тахана а йу нахана дукхайезачарна йуккъехь Мамакаев Ӏаьрбин говзарш.
Биографи
Ӏаьрби Мамакаев вина 1918 шеран 2 декабрехь Лаха Неврехь. Иза да-нана доцуш хьалхе висира. Цундела иза берийн цӀийнахь хьалакхиина Серноводскехь (хӀинца Эна-Хишка), цул тӀаьхьа рабфакехь дийшира цо.
1930-гӀа шерашкахь «Ленинан некъ» газетехь а, радиохь а болх бан волавелира иза, драматургийн курсашка а вахара.
Цуьнан хьалхара байташ арахийцира 1934 шарахь. Хьалхара байтан гулам «Волны Терека» арайелира 1940 шарахь. Цуьнан уггаре йевзаш йолу говзарех цхьаъ йу цуьнан поэма «АслагӀа а, Селихьат а».
1941 шарахь иза контрреволюцин болх беш ву аьлла дуьххьара чувоьллира. Цо ахшо даьккхира набахтехь, амма цуьнан бехк хилар бакъ ца дира. Арахецначул тӀаьхьа иза вара Нохч-ГӀалгӀайн йаздархойн бертан коьрта консультант. Цу хенахь Нохч-ГӀалгӀайн драматически театро хӀоттийра цуьнан ши пьеса: «ОьгӀазло» а, «Таллар» а.
Амма кеста нохчий а, гӀалгӀай а цӀерабахарна дуьхьала ву аьлла иза йуха а чувоьллира. Иза Магадане хьажийра. Цигахь цо хан йаьккхира 1956 шо кхаччалц. Цигахь цо йазйина цхьа а байт схьакхаьчна, вайна йевзаш йац. Набахтера арахецча иза Казахстане вахара. Цигахь Ӏаш цуьнан доьзал бара. Цо «Знамя труда» газетан редакцехь болх а бира.
1957 шарахь Мамакаев Ӏаьрби йухаметтахӀоттийра. Иза цӀа вирзира, шен партбилет схьа а эцна. И бахьнехь цо дахаран тӀаьххьара шо хала даьхьира
1958 шарахь иза кхелхира шен доттагӀ Айдамиров Абузаран цӀахь.
Кхолларалла
Цо йазйина пьесаш «Гнев», «Разведка», «Матрос Майрбек», «Повесть», «В родной аул», кхин дӀа а. Цо йазйина дукха байташ хилира нохчийн литературин классикин декъехь. Оцу байташца йазйина дукха хӀинца а лоькхуш йолу эшараш. Цо дукха а оьрсийн произведенийн гочдора. Масала, цо нохчийн матте йаьккхира М. Ю. Лермонтовн байташ: «Малик», «Казачья колыбельная», «Горные вершины», «Прощай, немытая Россия», иштта дӀа кхин а.
Доьзал
Цуьнан кӀант Мамакаев Эдуард вара Нохчийн йаздархойн бертан председатель.
Виццавар
- 1989 шарахь Лаха Неврехь схьайиллира Мамакаев Ӏаьрбин литературин а, мемориалан а музей[1]. Музей кхоьллина цуьнан цхьаъ бен воцчу кӀанта Мамакаев Эдуарда. Мамакаев Эдуард вара Нохчийчоьнан йаздархойн бертан председатель а, шен ден музейн куьйгалхо а.
- 2008 шеран 2 декабрехь Лаха Неврехь схьабиллира Мамакаевн лерина х Ӏоллам[2].
Билгалдахарш
Хьажоргаш
- Ӏаьрби Мамакаев — «чеченский Есенин»
- Музей Арби Мамакаева Архивйина 2021-10-24 — Wayback Machine
- Ӏаьрби Мамакаев Архивйина 2014-01-18 — Wayback Machine