Оьрсийн меттан версиБашха проекташ
Мотт хийца
РУВИКИ-Х ЛАЬЦНА

Арсанов, Саидбей Арсанович

Арсанов, Саидбей Арсанович (1889 шеран 2 октябрь, Жима Атагӏа — 1968 шеран 12 июль) — нохчийн йаздархо, Нохч-ГӀалгӀайн Йаздархойн бертан куьйгалхо лаьттина.

Биографи

Саидбей Арсанов вина 1889 шеран 2 октябрехь Жима АтагӀахь (Шелан кӀошт) ахархойн доьзаллехь. Цо чекхйаьккхира БуритӀехь йиъ класс йолу школа. Цул тӀаьхьа цо дийшира Одессан электротехникан училищехь а, Петарбухан политехникан институтехь а.

Студентийн карзахдиларашна йукъахь дакъа лацар бахьанехь иза институтера дӀа а ваьккхина Вятски губерни дӀахьажийра. Цигара иза Германи дӀавахара. Германехь Арсанов заводехь болх беш вара. Хьалхара дуьненан тӀом болабелча иза Росси йухавеара.

Цо Колчакан дуьхьала тӀом бинера. 1921 шо дуьйна иза Нохчийчохь болх беш вара. 1925 шарахь цо кхоьллира хьалхара нохчийн газет «Серло». 1930 шарахь цо кхоьллира Соьлжа-ГӀалин пролетарийн йаздархойн кхеташо. 1925—1933 шерашкахь иза вара цхьацца даржашкахь Нохчийчохь. Цул тӀаьхьа иза хилира СССР ВЦИК Президиумехь Нохчийн Автономин областин векал. 1936—1937 шерашкахь иза вара Нохчийн НИИ куьйгалхо.

1937 шарахь Арсанов харц кхел а йина Колыма дӀахьажийра[1]. 1945 шарахь шен набахтин хан чекхйаьлча иза Алма-Ата вахара, цигахь цуьнан доьзал бара Ӏаш. Казахстанехь Ӏаш хенахь иза масийттуза хержира Алма-Атан гӀалин а, областин а советан векал. 1957 шарахь иза цӀавирзира. Цигахь иза хилира Нохч-ГӀалгӀайн АССР йаздархойн бертан куьйгалхо. 1959 шарахь иза пенсе вахара.

Арсанов СаьӀид-Бейн дахаран некъ хедира 1968-чу шеран 12 июлехь. Йаздархо кхелхинчул тӀаьхьа, 1969 шарахь, арайаьлла «О близком и далёком» цӀе а йолуш, коьрта долчу декъана зорба тохаза хиллачу говзарийн книга[2].

Кхолларалла

Цуьнан хьалхара произведениш арахийцира 1926 шарахь. Цуьнан уггара йоккха произведени йара 1956 шарахь арахецна историн роман «Когда познается дружба». И роман йу нохчийн а, гӀалгӀайн а, оьрсийн а халкъийн революцин къийсам буьцуш. И роман йазйан цунна 30 шо дийзира. Оцу романан хьалхара агӀонаш арахеца йолийра 1930-гӀа шерашкахь. Александр Фадеев чӀогӀа реза хилира оцу романан:

Иза йу хьлахара ламаройх лаьцна советски роман харц экзотика йоцуш. Ламархой гойтуш бу цера боккъул дахар а, синӀаткъам а хууш. Шеко йац и роман кхиъ масийттуза арахоьцура а йу, вайн кегирхойс хаза а хеташ йошур а йу.

Иштта Арсановс йазйира дуккха очеркаш а, дийцарш а. Уьш арахийцира гуларшкахь «По Чечне», «Серебристая улыбка», и к. е.

Иэсехь

Арсановн цӀе тиллина Соьлжа-ГӀалин цхьана урамна.

2024-чу шарахь Нохчийн Республикин А. А. Айдамировн цӀарахчу къоман библиотекехь йаздархочун юбилейна лерина дагалецаман суьйре дӀайаьхьира. Цигахь дакъалоцуш бара нохчийн поэташ, йаздархой, йукъараллин жигархой, кхиболу кхоллараллин интеллигенцин векалш[3].

Цуьнан говзарш

Нохчийн маттахь

  • Ши тӀаьхье. Роман. Оьрсийн маттера гочйина Х. М. Яхшаатовс. Соьлжа-ГӀала, 1931.
  • Маца девза доттагӀалла (Романан дакъош) // Ленинан некъ. 1957. 18 июль — 12 дек., № 6, 7, 9, 11, 15, 61; 1958,. 22. 29 янв. № 8, 19.
  • Маца девза доттагӀалла. Гочйина. Х. Исмаиловс, Б. Чалаевс. Роман. Грозный, 1960.
  • Къеггина гайта вайн заманан турпалхо. «Ленинан некъ», 1965. 15 январь.
  • Дахаран бакъдерг. Дийцар // Ленинан некъ. 1968. 29 май.
  • Берзалой Ӏедал. Дийцар // Ленинан некъ. 1968. 2 июнь.
  • Нана. Дийцар // Ленинан некъ. 1968. 15 май.

Оьрсийн маттахь

  • Держи крепко свое сердце. (Главы из романа «Держи крепко свое сердце») // Грозненский рабочий. 1930. 22 май — 8 июнь.
  • Аул и люди (Главы из романа «Держи крепко свое сердце») // Революция и горец. 1930. № 1. С. 70-78; № 2. С. 63-69.
  • За невестой, Земли ему (Главы из романа «Держи крепко свое сердце»). «Революция и горец», 1930, № 8, стр. 67-72.
  • 905-й год (Отрывок из романа «Держи крепко свое сердце») // Грозненский рабочий. 1935. 22 — 29 сент.
  • Расправа в тюрьме. Главы из романа «Держи крепко свое сердце» // Грозненский рабочий, 1935, 2-6 окт.
  • Суд (Отрывок из романа «Когда познается дружба»). // Къинхьегаман байракх. 1956. 17 май.
  • Когда познается дружба (Отрывок из одноименного романа) // Грозненский рабочий. 1957. 26 февр.
  • Слово о матери (Отрывок из романа «Когда познается дружба») // Грозненский рабочий. 1960. 17 нояб.
  • Когда познается дружба. Роман. Алма-Ата, 1956.
  • Когда познается дружба. Книга 1. Грозный, 1960..
  • Когда познается дружба. Роман. Грозный,1963.
  • Ононди. Рассказ // На Севере Дальнем. 1964. № 2.
  • Серебристая улыбка. Очерки и рассказы. Грозный, 1965.
  • О верном друге. Роман. М., 1968.
  • О близком и далеком. Рассказы и очерки. Грозный, 1969.
  • Избранное. Когда познается дружба. Роман. М., 2009.

Билгалдахарш

  1. ↑ Классику чеченской литературы Саид-Бею Арсанову 135 лет – ГБУ «Национальная библиотека Чеченской Республики им. А.А. Айдамирова»(бил-боцу.). chechenlibrary.ru. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 19 ноябрь.
  2. ↑ АРСАНОВ САЬIИД-БЕЙ (1889 – 1968), chechnyatoday.com. Дата обращения: 19 ноябрехь 2025.
  3. ↑ Выставки «Саидбей Арсанов– литературное достояние Чеческой республики» 2024, Шатойский район — дата и место проведения, программа мероприятия.(оьр.), Культура.РФ. Дата обращения: 13 февралехь 2026.

Литература

  • Равзан Юнусова. Жизнь, отданная развитию литературы и культуры народа. Вести республики. № 204, 16 октября 2009. С. 2.
  • Адиз Кусаев. Писатели Чечни. Грозный. ГУП «Книжное издательство», 2005, 410 с. Тираж 2000.
  • Яблокова Г. И. Саид-Бей Арсанов и его книги // У истоков книги. — Грозный: Книга, 1990.
  • Чагаева Тамара. Литературно-географический атлас Чеченской Республики. — Нальчик: ООО Тетраграф, 2018. — С. 65—71. — 440 с. — 5000 экз. — ISBN 978-5-00066-153-6.

Хьажоргаш

Кхин дӀа темана тӀехь

Категореш