Оьрсийн меттан версиБашха проекташ
Мотт хийца
РУВИКИ-Х ЛАЬЦНА

Эдилов, Хасмохьмад Эдалан воӀ

РУВИКИ чохь изза фамили йолчу кхечу адамех лаьцна йаззамаш бу Эдилов.

Хасмагомед Эдилович Эдилов (1922 шеран 16 ноябрь, ВаларгтӀе — 1991 шеран 11 ноябрь, Соьлжа-ГӀала) — советийн нохчийн йаздархо, поэт, гочдархо, Нохчийчоьнан а, ССРС-н а йаздархойн бертан декъашхо.

Биографи

Поэт, прозаик Эдилов Хасмохьмад вина 1922 шеран 16 ноябрехь Нохчийчоьнан ТӀехьа-Мартанан кӀоштарчу ВаларгтIехь ахархочун Эдалан доьзалехь.  Политпросвет ишколехь а, хьехархойн училищехь а дешна. Цо белхаш бира ТӀехьа-Мартанан кӀоштан пурстоьпан даржехь а, дешаран Халкъан комиссариатехь инспекторан даржехь а, Халкъан кхоллараллин цӀийнехь инструкторан даржехь а[1].

1944-чу шарахь махках ваьккхина иза. Ша чекхваьллачу Казахстанехь дуккха а тайп-тайпана говзаллаш хийца дийзира цуьнан. Сталин веллачул тӀаьхьа бакъо елира вайнахана шайн культура йовзийта. Алма-Атахь дӀадолийра нохчийн маттахь «Къинхьегаман Байракх» (нохчийн маттера — «Къинхьегаман байракх») (оьрс. Знамя труда) газет арахецар, цуьнан литературни дакъалацархо хилира Эдилов[2].

1957 шарахь Нохч-ГӀалгӀайн АССР меттахӀоттийра. Эдилов даймахка юхавоьрзу, цигахь «Ленинан некъ» газетехь культуран а, дахаран а отделан куьйгалхо хӀоьттира иза. Нохч-ГӀалгӀайн хьехархойн институтан филологин факультет чекхйаьккхина. 1960-чу шарахь Соьлжа-ГӀалин телестуди кхоьллира, нохчийн-гӀалгӀайн телевидени кхолларехь дакъалаьцначарна йукъахь вара Эдилов[2].

Эдилов Хасмохьмад кхелхина 1991 шеран 11 ноябрехь Соьлжа-ГӀалахь. Ша винчу юьртахь дӀавоьллина[2]. Эдилов Хасмохьмада шен исбаьхьчу произведенешца мехала хазна йиллина нохчийн къоман литератури юкъа.

Кхолларалла

1937-чу шарахь, хьехархойн училищехь доьшуш волуш, хьехархочо дешархошка стихотворени йазйе аьлла, Эдиловн стихотворени тоьлла лерира. ХӀетахь йаздархочун 15 шо дара. 1939-чу шарахь меттигерчу зорбаней евлира Эдиловн дуьххьарлера произведенеш. 1941-чу шарахь къоначу яздархойн гулар тӀехь арайевлира Эдиловн байташ. Цуьнан дуьххьарлера книга арахеца кечъеш яра, амма тӀом бахьана долуш цунна цкъа а ден серло ца гира[2].

1958-чу шарахь араелира Эдиловн «Октябран серло» (нохчийн маттара — «Свет Октября») цӀе йолу дуьххьарлера стихийн сборник. Цул тӀаьхьа араевлира цуьнан стихийн цхьа могӀа гуларш. 1961-чу шарахь араелира Эдиловн дуьххьарлера прозаически произведени — дийцар «Кхиел» (оьрс. «Приговор»)[2].

Эдиловс гочйина цхьамогӀа стихотворенеш М. Ю. Лермонтовс нохчийн матте яьккхина, иштта цуьнан «Измаил-Бей» поэма[1].

Произведенеш

Нохчийн маттахь

  • Наний, йоIӀийа // Ленинан некъ. 1941. 8 март.
  • Кавказан аьрзу // Ленинан некъ. 1943. 23 февр.
  • Кавказе маршалла. БӀаьхочун илли // Ленинан некъ. 1944. 19 февр.
  • Дацоран байракх // Къинхьегаман байракх. 1956. 8 март.
  • Алжирка // Къинхьегаман байракх. 1956. 29 март.
  • Даймехакан байракх // Къинхьегаман байракх. 1956. 10 май.
  • Ненан ирс // Къинхтегаман байракх. 1956. 31 май.
  • Бетпак-Дала есаллехь // Къинхьегаман байракх. 1956. 26 июль
  • Буьйса // Къинхьегаман байракх. 1956. 27 сент.
  • Машаран урам // Къинхьегаман байракх. 1956. 7 нояб.
  • Бер дийна нана // Къинхьегаман байракх. 1956. 30 нояб.
  • Билгало // Къинхьегаман байракх. 1957. 29 март.
  • Сийлаха. Поэма // Къинхьегаман байракх. 1957. 24 май-12 июль.
  • Машаран урам // Ленинан некъ. 1957. 3 авг.
  • Воккхаве// Ленинан некъ. 1957. 9 окт.
  • Октябран серло // Къинхьегаман байракх. 1957. 7 нояб.
  • Калакойн Ӏаж // Ленинан некъ. 1957. 12 дек.
  • Апрелан буьйса // Ленинан некъ. 1958. 23 апр.
  • Нура // Ленинан некъ. 1958. 7 март.
  • Парти — баьчча // Ленинан некъ. 1958. 16 март.
  • Зезагийн курс // Сердало. 1958. 31 июль.
  • Октябран серло. Стихаш. Грозный, 1958.
  • Шайхалла // Ленинан некъ. 1959. 1 янв.
  • УьтталгӀа планета // Ленинан некъ. 1959. 7 янв.
  • Коьрта лор // Ленинан некъ. 1959. 11 февр.
  • Лаьттан цинц // Ленинан некъ. 1959. 10 май.
  • Ненан ирс // Ленинан некъ. 1959. 21 май.
  • Къона колхоз // Ленинан некъ. 1959. 14 июнь.
  • Безамца совгӀат // Ленинан некъ. 1959. 26 июля, № 88.
  • Хаза духар // Ленинан некъ. 1959. 16 авг.
  • Кхиэл. Повесть // Ленинан некъ. 1959. 28 авг. 14 окт. 13 нояб. 20 дек.
  • Даймехкан сийлалла // Ленинан некъ. 1959. 7 нояб.
  • Соьга боху // ДоттагӀалла. 1959. № 2. С. 86.
  • Заманан лор // Ленинан некъ. 1960. 29 янв.
  • ДӀаделла ков // Ленинан некъ. 1960. 27 март.
  • Шуьйрачу новкъахь // Ленинан некъ. 1960. 3 апр.
  • Къанделла талл. — Сутарчун гӀан // Ленинан некъ. 1960. 11 сент.
  • Къинхьегаман билгало. Очерк // Ленинан некъ. 1960. 30 сент.
  • Дояркига // Сердало. 1960. 10 ноябрь.
  • Красивое одеяние // Сердало. 1960. 24 нояб.
  • Памятник хӀотточохь // Орга. 1960. № 3. С. 25-26.
  • Шо догӀу // Ленинан некъ. 1960. № 2. С. 83-85.
  • ДӀадоладо… // Ленинан некъ. 1961. 1 янв.
  • «ШайтӀанан» мохь // Ленинан некъ. 1961. 19 март.
  • Маякийн йохьалла // Ленинан некъ. 1961. 4 июнь.
  • Кхиэл. Повесть. Грозный, 1961.
  • Машарн гӀароллехь // Ленинан некъ. 1961. 8 окт.
  • Памятник хӀотточохь // Ленинан некъ. 1962. 22 апр.
  • Лакха йиш // Ленинан некъ. 1962. 21 май.
  • Ненан ирс // Ленинан некъ. 1962. 1 июнь.
  • Кхиэл. Повесть. Грозный,1961.
  • Къонделла аьзнаш. — Хулхулау. — Жима чӀерийлецархо // Орга. 1962. № 1. А. 52-53.
  • Жимачу адаман боккха ницкъ. Очерк // Ленинан некъ. 1962. 21 окт.
  • Пхьаьрса тӀехь муо // Ленинан некъ. 1962. 11 нояб.
  • Балкхаройн йоI // Ленинан некъ. 1962. 9 дек.
  • Лаьттан цинц. Стихаш, поэмаш. Грозный, 1962.
  • ДоттагӀийн дош. Сборник. Грозный, 1962.
  • Винчу юьртахь . — Йиш. — Корехь серло. — Валарна кхоьруш // Ленинан некъ. 1963. 15 март.
  • Май кхойкху // Ленинан некъ. 1963. 1 май.
  • ХӀун дан деза? "Шинна къайле поэмин дакъа. // Ленинан некъ. 1963. 30 авг.
  • Гагрехь суьйре // Ленинан некъ. 1963. 29 сент.
  • Аьчган борз. Отрывок из сказки // Ленинан некъ. 1963. 18 дек.
  • Смоленск // Ленинан некъ. 1963. 27 дек.
  • Шиннан къайле. Поэма. Грозный,1963.
  • Акхаройн лорах. Дийцарш. Грозный, 1965.
  • Ненан безам. Стихаш. Грозный, 1966.
  • Дуьненан юкъ Стихаш, поэма.. Грозный, 1967.
  • Кханенга воьду. Стихаш, поэма. Грозный, 1967
  • Заманан лараш. Хаьржинарш. Грозный, 1972.
  • Баьццара алу. Стихаш. Грозный, 1976.
  • Деган доккхадер. Стихаш, поэма. Грозный, 1979.
  • Турпалхо. Поэмаш. Грозный, 1981.
  • Сан ирс. Стихаш, поэмаш. Грозный, 1982.
  • Сий делахь, латта! — Со сиха ву. − Валарна кхоьруш. − Дог. − Даймохк кхойкху.
  • − Суна деза. Стихаш // Нохчийн поэзи. Соьлжа-гӀала. 2011. А. 72-81.
  • Кавказан аьрзу // Даймохк. 2014. 22 февр.

Оьрсийн маттахь

  • «Алжирка», «У твоего дома». Пер. Марк Шехтер // Грозненский рабочий. 1957. 25 июнь.
  • Моему другу. Пер. Н. Душкин // Советский Казахстан. 1957. Кн. 5. С. 67.
  • Поэт в небесах. Пер. Ю. Верольский // Грозненский рабочий. 1958. 17 май.
  • Стальной заяц. — Друзья. Рассказы // Дружба. 1958. № 1. С. 42-47.
  • Поэт в небесах. Пер. Ю. Верольский // Дружба. 1959. № 1. С. 75.
  • Снег идет. Пер. А. Големба // Грозненский рабочий. 1959. 5 июль.
  • Улица мира. Пер. А. Големба // Грозненский рабочий. 1959. 30 авг.
  • Я гордился бы… Пер. А. Казаков // Поэзия Чечено-Ингушетии. М., 1959. С. 241
  • Перед портретом. Пер. П. Железнов// Поэзия Чечено-Ингушетии. М., 1959. С. 241
  • Татьяна из Одессы. Пер. А. Казаков // Поэзия Чечено-Ингушетии. М., 1959. С. 242
  • Река Или. Пер. М.Шехтер // Поэзия Чечено-Ингушетии. М., 1959. С. 243
  • Снег идет. Пер. А. Големба // Поэзия Чечено-Ингушетии. М., 1959. С. 244
  • Богатырь. Пер. А. Големба // Поэзия Чечено-Ингушетии. М., 1959.
  • Улица мира. Пер. А. Големба // Поэзия Чечено-Ингушетии. М., 1959. С. 247
  • Владимиру Маяковскому. Пер. А. Големба // Поэзия Чечено-Ингушетии. М.,1959. С. 248
  • С ребенком мертвым на руках. Пер. М. Шехтер //Поэзия Чечено-Ингушетии. М., 1959. С. 250
  • Счастье матери. Пер. А. Големба // Поэзия Чечено-Ингушетии. М., 1959. С. 251
  • Мой любимый. Пер. М. Шехтер // Поэзия Чечено-Ингушетии. М.,1959. С. 252
  • «Я стою под твоим окном…» Пер. С. Олендер // Поэзия Чечено-Ингушетии. М., 1959. С. 252
  • Нура. Пер. А Големба // Поэзия Чечено-Ингушетии. М., 1959. С. 253
  • Улица мира. (Стихи). Пер. с чеч. Грозный, 1961.
  • Песня. Пер. Ю. Верольский // Грозненский рабочий. 1963. 3 февр.
  • Приговор. Повесть. М., 1967.

Кхечу меттанашкахь

  • Спасибо, партия! Пер. на кабард. Н. Шогенцуков // Ошхамахо. 1962. № 1. С. 63.
  • Улица мира. Пер. на осет. Х. Плиев // Мах дуг. 1962. № 3. С. 110.

Статьяш, рецензеш

Нохчийн маттахь

  • Поэзин техникан хьокъехь // Къинхьегаман байракх. 1957. 4 янв.
  • Стихаш йазйечарна гӀоьнна // Ленинан некъ. 1957. 27 окт.
  • Поэзин хьокъехь дешнаш // Ленин некъ. 1961. 1 дек.
  • Йаздархочун ирс // Ленинан некъ. 1964. 15 нояб.

Иэс

Эдилов Хасмагомедин произведенеш Нохчийн Республикин 5—9 классашна лерина йолчу нохчийн литературан хӀокказаман школан программина йукъайахна[3].

2022-чу шеран гӀуран беттан 2-чу дийнахь ШаӀми-Йуьртара библиотекехь дӀайаьхьира йаздархо вина бӀе шо кхачарна лерина мероприяти[4].

Билгалдахарш

  1. ↑ 1 2 Туркаев.
  2. ↑ 1 2 3 4 Кусаев.
  3. ↑ Рабочая программа 5-9 классы по чеченской литературе. Инфоурок. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 24 июнь.
  4. ↑ Хасмагомед Эдилов — поэт жизни. Зори Ислама (2022 шеран декабрь). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 24 июнь.

Хьажоргаш

  • Адиз Кусаев. Поэт жизни. Вести республики (2012 шеран 11 декабрь). ТӀекхочу дата: 2022 шеран 24 октябрь.
  • Мальсагов А. У., Туркаев Х. В. Эдилов Хасмагомед Эдилович. Чечен-инфо (2012 шеран 20 май). ТӀекхочу дата: 2022 шеран 24 октябрь.
  • Эдилов Хасмохьмад. Урок 95. ТӀекхочу дата: 2022 шеран 24 октябрь.

Категореш