Нажаев, Ахьмад Идигович

Нажаев Ахьмад вина Йоккха-АтагӀахь, ахархочун доьзалехь. Дуьххьара йоза-дешар хьуьжарехь Ӏамийна Нажаев Ахьмада. Цул тӀаьхьа, хьехархочун курсаш чекх а йаьхна, Йоккхачу-АтагӀахь йуьхьанцарчу балхаца цхьаьна, доккха гӀуллакх до Нажаев Ахьмада нохчийн халкъан барта кхолларалла гулйарехь. Цо дуккха а иллеш, эшарш, туьйранаш, дийцарш дӀайаздина.

Советан Ӏедалан хьалхарчу шерашкахь хьехархойн курсаш чекхйаьхна цо, цул тӀаьхьа винчу йуьртахь йуьхьанцарчу классийн хьехархочун болх бина цо. 1924-чу шарахь Соьлж-ГӀала дӀавахара иза. Халкъан дешаран Нохчийн областан урхаллехь инструкторан болх бина, цул тӀаьхьа Евдокимовн цӀарахчу Коммунистийн университетехь а, советски-партийн жигархойн курсашкахь а хьехархо хилла. 1936 шарахь дуьйна БуритӀе гӀалахь хьехархойн говзалла лакхайахаран курсашкахь хьехна. Дукха ницкъ а, къахьегам а дӀабелла цо драматургина, поэзина, публицистикина. Нохч-ГӀалгӀайн пачхьалкхан драматически театрехь а, радиокомитетехь а болх бина цо.

1937-чу шарахь иза бехке вина антисоветски пропаганда йарна а, контрреволйуцин троцкистийн вовшахтохараллехь дакъалацарна а. Авторханов Ӏабдурахьмана дийцарехь, оццу шарахь тоьпаш тоьхна цунна. Кхечу версица, лагершкахь итт шо хан а тоьхна, мацалла велла иза 1943-чу шарахь ГУЛАГ-ан архипелагехь.

Цуьнан литературехь болх дӀаболабелла 1920-чу шерийн йуьххьехь. Цуьнан дуьххьарлера белхаш боьзна бара къоман барта кхоллараллин говзарш дӀайазъйарца а, уьш талларца а, зорбане йахарца а. Иза дуьххьара нохчийн талламхо вара оцу гӀуллакхна йукъаозийнарг. Цо дӀайазйинчу говзаршна йукъахь ду «Эла Мусостах а, Адин Сурхох а лаьцна илли», Таймин Биболтан илли иштта кхидерш а. Уьш а, кхийолу а говзарш йукъайахара Нажаев Ахьмада шен вешица Мохьмадаца цхьаьна 1926-чу шарахь арахецначу «Нохчийн иллеш, дийцарш а, кицанаш а» цӀе йолчу фольклоран гуларна йукъа.

Оццу хенахь цо меттан Ӏилманчаца И. Ибриевца цхьаьна арахецна «Нохчийн хелхар» цӀе йолу гулар. Цул тӀаьхьа уьш оьрсийн матте а йаьхна, 1940-чу шарахь Москвахь арайаьллачу «Чечено-ингушский фольклор» цӀе йолчу дуьххьарлерчу гуларна йукъайахийтира. Цул тӀаьхьа Нажаевс дӀайазйина фольклоран произведенеш а, церан гочдарш а дуккхаза а йуха зорбане йевлира: «Нохчийн фольклор» (1959), «Нохч-ГӀалгӀайн поэзи» (Москва, 1959), «Илли» (1979), «Нохч-ГӀалгӀайн поэзин антологи» (1981).

Оццу хенахь араелира Нажаев Ахьмада И. Ибриевца цхьаьна хӀоттийна «Нохчийн эшарш» боху гулар а. Халкъан барта кхолларалли тӀехь болх баро Нажаев Ахьмадана гӀо дира нохчийн меттан исбаьхьалла йовза, цуьнан мехаллах кхиа, цунах пайдаэца. Цунна чӀогӀа пайдехьа хилира шен поэтически кхоллараллин говзалла лакхайаккхарехь, исбаьхьаллин суртхӀотто Ӏамарехь, ша халкъан барта произведенеш тӀехь бина болх. Нохчийн областан халкъан дешаран отделехь испекторан болх бо Нажаевс. Доккха гӀуллакх до цо Нохчийчохь йоза-дешар даржорехь, школийн болх тобарехь. Нажаев Ахьмада нохчийн мотт хьехна йукъардешаран школашкахь, совпартшколехь, цу хенахь йохкуш хиллачу тайп-тайпанчу курсашкахь: хьехархойн курсашкахь, партактиван курсашкахь. 1926 шарахь дуьйна «Серло» газета тӀехь арайовла йуьйлаелира Нажаев Ахьмадан дуьххьарлера стихотворенеш. Оцу стихотворенеша адамаш керлачу дахаре кхойкхура. 1934 шарахь араелира Нажаев Ахьмадан стихотворенийн гулар «Керла дуьне». Нажаевн лирически турпалхо керла стаг ву. Цо къоман хиндолчу ойлайо, иза адамашка кхойкху: дӀадаха нахана йукъара зуламен хӀуманаш, дешийта школашкахь берашка, зударий дахаран йукъаралле озабе, халкъ серлонга боьдучу новкъахь къобалде, кхечу къаьмнашца барт лаха, доттагӀалла таса. «Керла дуьне» поэтически гуларо гучудаьккхира Нажаев Ахьмадан кхоллараллин таронаш идейни а, исбаьхьаллин а агӀоран кхиъна йогӀуш хилар. Оццу 1934 шарахь «Кхиам» цӀе йолчу журнало зорбатуьйхира Нажаев Ахьмадан «Тховх тапча тохар» цӀе йолу беламе (сатирически) дийцар. Оцу дийцаро, беламе дахарца къийсам латтабора адамашна йукъара дӀадаха хьакъдолчу цхьацца хӀуьмалгашца. 1935 шарахь оьрсийн маттахь Москвахь арайаьллачу «Поэты Чечено-Ингушетии» цӀе йолчу поэзин гулара йукъайахара Нажаев Ахьмадан «Отпор», «Красноармейская песня», «Советскому писателю», «Величие науки» цӀерш йолу стихаш. Пятигорскехь 1937 шарахь арайаьллачу «Поэты советской Чечено-Ингушетии» цӀе йолчу стихийн гулара тӀехь а йара Нажаев Ахьмадан «Мужественный ленинец», «Славный путь», «Конники», «Пондур» цӀерш йолу стихотворенеш. Цу тайпана йоккхачу советан пачхьалкхехь кхечу къаьмнашна а евзира Нажаев Ахьмадан поэзи.

Нажаев Ахьмада поэзин йаккхийчу жанрашкахь а болх бина. 1936 шарахь арайаьлла цуьнан «ЖаӀу» цӀе йолу йоккха поэма. Поэми тӀехь исбаьхьаллин гӀирсашца толлу автора вайн халкъан дахаран цхьа мур. Поэмин коьрта турпалхо Муца ву, цуьнан дахаран некъ гайтарехула хӀоттийна йу поэмин сйужет. «ЖаӀу» 1930 шерашкахьлерчу нохчийн литературехь дикачу произведенех ларалуш йара. Сталински зулам даьржинчу хенахь, 1937 шарахь лаьцна дӀавигна Нажаев Ахьмад, Чувоьллинчохь 1943 шарахь кхелхина лору Нажаев Ахьмад.

Поэтан цхьайолчу произведенешна йуха зорбатоьхна. «Хаьржинарш» цӀе йолу цуьнан поэтически гулар арайаьлла 1967 шарахь. Нажаев Ахьмадан кхолларалла 20-30 шерашкахьлерчу нохчийн поэзин цхьа агӀо йу. Поэтан кхоллараллин тематика йара замано хьалха хӀиттийна декхарш кхочушдаре хьажийна. Шен стихашкахь Нажаевс къобалдора дахарехь кхуьуш долу керланиг. Дешаро халкъана бахьа пайда гойтуш, керлачу заманахь дешаро бен пайдехьа стаг кхиориг цахилар чӀагӀдеш йара 20-30 шерашкара нохчийн поэзи. Нажаев Ахьмада дика гойту дешарца халкъ серлонга даккха дезаш хилар. Иштта йу цуьнан стихаш «Советийн йаздархошка», «Конференци», кхиерш а. Дешаран, культура кхиоран тема шен произведенешкахь къастош, Нажаевс билгалдоккху оьрсийн а, кхечу къаьмнийн а культурера диканиг тӀеэца дезаш хилар. Ӏилманах, поэзих пайдаэца безаш хилар гойту автора. Оьрсийн а, кхечу къаьмнийн а сийлахьчу нахах лаьцна дуьйцу. Масала, стихотворени «Сийлахь поэт — Пушкин».

Халкъашна йукъара доттагӀалла чӀагӀдаран тема ойбу поэта. Тайп-тайпанчу къаьмнех долчу адамаша цхьабартболуш къахьегаро алсамдоккху мехкан хьал, боху цо. Къаьмнашна йукъара доттагӀалла чӀагӀдар шен сийлахь декхар лору Нажаевс. ДоттагӀаллин уьйраш кхиорна лерина йу цуьнан дуккха а стихаш («ЦӀен эскархойн йиш», «Конференци» и дI. кх.). Нажаев Ахьмадан кхоллараллехь гӀеххьа меттиг дӀалоцуш йу Ӏаламах лаьцна стихотворенеш. Нохчийн поэзехь 30-чу шерашкахь кӀезиг йара, аьлча а, йанний йан а йацара ала тарлуш ду Ӏалам гойтуш йолу стихотворенеш. Поэташна «бегӀийла ца хетара» баккхийра классови хийцамаш хуьлуш лаьттачу хенахь Ӏаламан хазалла эшаршкахь йийцар. Амма Нажаев Ахьмада Даймехкан Ӏаламан исбаьхьалла гайтарца а кхио безаш лерина Даймахке безам.

Поэтан Ӏаламах лаьцна йолу произведенеш шайн чулацамца а, исбаьхьаллин гӀирсашца а цу хенахьлерчу поэзин тӀегӀанехь^[1].

Нохчийн маттахь

• Керла дуьне. Стихаш. Соьлжа-ГӀала. Нохчоблзорб, 1934.
• Тховх тапча тохар. Дийцар. «Кхиам», 1934, № 1.
• ЖаӀу. Поэма. Соьлжа-ГӀала, НохчгӀалгӀоблзорб, 1936.
• Хаьржинарш. Грозный, Нохч-ГӀалгӀайн книжни изд-во, 1967.

Оьрсийн маттахь

• «Отпор», «Красноармейская песня», «Советскому писателю», «Величие науки». Стихи. В сб.: Поэты Чечено-Ингушетии. М., ГИХЛ,1935.
• «Мужественный ленинец», «Славный путь», «Конники», «Пондур». Стихи. — В сб.: Поэты советской Чечено-Ингушетии. Пятигорск, 1937.