Оьрсийн меттан версиБашха проекташ
Мотт хийца
РУВИКИ-Х ЛАЬЦНА

Нохчийн Республика Ичкери

Террористическая организация

Организация, признанная в России террористической

Warn-circle.png

Террористическая организация

Это материал об организации, признанной в России террористической
Подробнее

Террористическая организация

Организация, признанная в России террористической

Warn-circle.svg

Организация, признанная в России террористической

Это материал об организации, признанной в России террористической
Подробнее

Нохчийн Респу́блика Ичке́ри, НРИ (нох. Nóxçiyn Paçẋalq Içkeri/Нохчийн Пачхьалкх Ичкери[~ 1]), 1994 шеран 14 январь кхаччалц — Нохчийн Респу́блика (Нохчийчоь), ЧРН (нох. Nóxçiyn Paçẋalq Noxçiyçö/Нохчийн Пачхьалкх Нохчийчоь[~ 1]) — сепаратисташа шешша кхайкхийна пачхьалхан кхоллам, хилла ССРС йоьхначул тӀаьхьа РСФСР йукъара Нохч-ГӀалгӀайн АССР хиллачу махкахь[2].

2026-чу шеран оханан беттан 7-чу дийнахь хиира Соьлжа-ГӀаларчу Шейх-Мансуран кӀоштан кхело «Нохчийн Республика Ичкери» организаци терроран йу аьлла къобал а йина, цуьнан Россехь болх бар дихкина хилар а, иштта Европерчу 14 пачхьалкхехь цуьнан 29 дакъа а[3][4].


Йозуш йоцу пачхьалкх кхайкхийна 1991 шеран июлехь; хьалхара президент вара Дудаев ЖовхӀар. Цхьана агӀор Нохчийчоь йозуш йоцуш хилар дӀакхайкхоро деха лаьттина тӀеман дов хилира российн Ӏедална а, сепаратисташна а йукъахь, цуьнан жамӀехь хилира ладаме зенаш а, хӀаллакдарш а, тӀаьхь-тӀаьхьа берриг Къилбаседа Кавказан махкахь тенденцеш а, тӀеман конфликташ а алсамйаларе кхачийна. 2000 шеран гурахь пачхьалкхан билгалонаш йолу субъект НРИ олуш йолу баккъалла а дӀайаьккхира.

Дипломатин къобалйар

undefined

Нохчийн Республика Ичкери къобал ца йира ВКъКх цхьаьна пачхьалкхийн-декъашхойн законехь йолу правительство[5], амма Ичкерин вакилаташ йара цхьа могӀа советийн хилла пачхьалкхашкахь — Азербайджанехь, Литвахь, Эстонехь, Гуьржийчохь, кхин а Туркойчохь, КъатӀарехь, кхи а иттех пачхьалкхехь[6]. Дукхаха йолу вакийлаташ дӀакъевлина 2000-гӀа шерашна йуьххьехь[6]

Гуьржийчоьнан даржера вохийна президент, Гамсахурдия Звиад Дудаев Жовхаран кхайкхамца Соьлжа-ГӀалахь волуш, 1992-чу шеран мартехь Нохчийн Республикин пачхьалкхан йозуш ца хилар къобалдеш долу Омарна куьг йаздира[7][8]. Гуьржийчохь вакийлата болх барх лаьцна президенто Шеварднадзе Эдуарда дӀахьедира, цуьнан дипломатин статус йац аьлла, хӀунда аьлча Гуьржийчоьно цу гӀуллакхах лаьцна цхьа а юридисдикцин документаш хӀоттийна дацара Российца, йа ша Ичкерица а[9]. И вакилат къайлаха ма лелайе аьлла ца Ӏаш[10], НРИ маршо къобал ца йира Гуьржйчоьно[11].

2000 шеран 16 январехь дӀайиллина Нохчийн Республикин Ичкерин вакилат цхьаццама къобалйинчу Исламан Эмирата ОвхӀано[12].

1995 шарахь Украинийн лакхара радин депутаташ дӀахьедира Ичкери дипломат нагӀор къобал йан йеза аьлла[13]. 2022 шеран 11июлехь Украинийн Лакхара радано законан проект чуйелира Ичкери къобал йарехь[14], амма иза кхаж тасаре ца йелира. 2022 шеран 18 октябрехь Украинийн парламентехь регистраци йира, ткъа тӀаьхьо "Нохчийн Республика Ичкери Российс ханна окупаци йар къобалдеш" закон даьккхира.

Пачхьалкхан а, политикин хӀоттам

Конституци

НРИ конституци[15] тӀеийцира республикин парламенто 1992 шеран 2 мартехь, оцу хеннахь кхайкхийра 1978 шеран Нохч-ГӀалгӀайн АССР конституцин болх сацор[16]. 1996 а, 1997 а шерашкахь цунна хийцамаш бира[17].

Пачхьалкхан куьйгалхо а, вице-президент а

Coat of arms of Chechen Republic of Ichkeria.svg Нохчийн Республика Ичкерин куьйгалхо вара президент, иза хоржура берриг республикин гражданаша 5 шарна. Президент вара лакхара даржера стаг, ТӀеман Ницкъийн лакхара коьрта баьчча, кхочушдаран Ӏедалан куьйгалхо, кхин а цуо кхоллара Министрийн кабинет (правительство) а, Лакхара Президентан Кхеташо а, дӀахӀиттабора, дӀабахара министерствийн а, ведомствийн а куьйгалхой, цуо лора тӀемлойн цӀераш а, пачхьалкхан совгӀаташ а, куьйгалла дора республикин арахьара а, чоьхьара а политикин[18]. НРИ вице-президент вара президентан когаметтаверг а, гӀовс а, презиндентан ханна болх ца бан белча йа цомгуш хилча а цуьнан метта хуьлу[18]. НРИ президент волчохь кхин а кхоьллира Президентан администраци, Лакхара Президентан Кхеташо, Кхерамзаллин кхеташо[18].

Ичкерин презилентийн исписка

№ Сурт ЦӀе, ваьхна шераш Бакъонан хан
1 Djokhar Doudaïev.jpg Дудаев ЖовхӀар Мусан воӀ

(1944—1996)

1991 шеран 27 октябрь 1996 шеран 21 апрель
д.кх. Zelimkhan Yandarbiyev in 2000.jpg Яндарбиев Зеламха Ӏабдулмуслиман воӀ

(1952—2004)

1996 шеран 21 апрель 1997 шеран 12 февраль
2 Aslan Maskhadov.jpg Масхадов Аслан Ӏелин воӀ

(1951—2005)

1997 шеран 12 февраль 2000 шеран февраль

Лелхийна президенташ

  • Масхадов Аслан (2000—2005)
  • Садулаев Ӏабдул-Хьалим (2005—2006)
  • Умаров Докка (2006—2007)

Правительство (Министрийн кабинет)

НРИ Правительство йара Министрийн кабинет, цуьнан коьртехь вара Председатель. ТӀаьххьара Министрийн кабинет кхоьллира НРИ Парламенто 1997 шо долалуш[18]. Министрийн кабинетан председателаш хуьлура НРИ президенташ. Президент ца хилла шина стага куьйгалла ца дина кабинетехь — Гелаев Руслана а, Басаев Шемала.

Парламент

Лакхара законашкхолларан Ӏедалан меже йу Парламент, иза харжара гражданаш 5 шарна. Харжамаш дӀахьора мажоритаран системица[18]. Цул хьалха Парламенто чӀагӀйора Конституци а, законаш а, министрийн кабинетан хӀоттам а, Конституцин а, Лакхарчу а, Арбитражан а кхелан декъашхой а, ткъа иштта гӀалин а, кӀоштан а суьдхой а. Инарла прокурор а хӀоттийра парламенто, кхочушдаран Ӏедалан балхана тӀехь терго латтайора.[18].

Нах а, бахархой а

Нохчийн Пачхьалкхехь 2010 шарахь 1,269,000 адам дехаш дар. Бахархойн йоккхалла Нохчех кхоллалуш йу (99%). Кхин долу къаьмнаш: Туркой (0,1%), ногIий (0,6%), суьйлий (0,2%), жуьктий (0,1%). Нохчийн а, оьрсийн а меттанаш пачхьалкхан меттанаш ду, иштта: Ӏаьрбойн, ингалсан меттанаш даьржина ду. Дуккхах болу бахархой бусулба бу (Сунниташ 99%). Дахаран йукъера дохала: божарий 69-73, зударий 70-87.

Ӏаламан хӀоттам

Ӏаламан-хӀоттам хьокъехь Нохчийчохь ерриге географийн шораллаш йу. Къилбседехьара йекъа аренаш, бакъ йолу гӀамарашка йоьрзий, буьрса мехашца гӀуьтту. Къилбехьа гӀод йукъалца горга шарахь бешаш боцуш ша лаьтта. Лаьмнашкахь Ӏа шийла хуьлу, аьхке гӀехь.

Дитташ а бецаш

Ӏаламан-хӀоттам тайп-тайпан хиларо Ӏаламан бахам гойту. Пачхьалкх ехаш йу тайп-тайпан хьаннашций, бецашций. Амма, Российца 1994 шарахь бола беллачу тӀамо, дуккха нагахь бен ца хуьлу бецаш, хьаннаш хӀаллак йина. Мехала дитташ: Поп, поп-наж. Лаьмнашкахь а аренашкахь а Нохчийчохь бен ца йолу дуккха бецаш йу.

Эркаш

Даккхий эркаш: Терк, Соьлжа, Орга, Шара-Орга, Гиха, Хул-Хуло, Хьач-хи, Яьсса, Марта, Бас, Гумс, Ваштара, БургӀалт, Ивги, Шалажа, Нитхи, Рошни, Мичиг-Хи, Искерга, Марта, Ӏаьс-хи.

Акхарой

Пачхьалкхан акхарой дуьне чӀогӀа дехаш ду. ГӀа долу хьаннашкахь Нохчийн сира берзалой лела. Иштта кхиа: черчи, чагIалкхаш, акха цицигаш, налаш, сайш. Даккхий а, кегий а олхазараш: аьрзу, хьаргӀа, селасат, атйокх, гӀаргӀули, гӀургӀаз, къора кхокха.

Пачхьлкхан кеп а, балалуьтту тобанаш а

Дийна цlе - Нохчийн Пачхьалкх Нохчийчоь. Пачхьалкхан кеп: Паччахьан Пачхьалкх. Мохк 16 кlоштане бекъна бу. Коьрта гlала: Джовхар-гӀала. Тlехьара бlе шарахь Нохчийчоьс шен йозуш ца хилар шозза метта хlоттийна. Къоман дез денош: Мархa дастар, Пачхьалкх йозуш йацаран де: 26 лаьхьанан бутт 1990 шо, Толаман де: 6 турс-седан бутт 1996 шо. Пачхьалкхан куьйгалхо Паччахь, НПН-ан Низамца Паччахь премьер-министр а волуш Тlема-Ницlкъийн коьрта Куьйгалхо ву. Нохчийн Пачхьалкхан йозуш ца хилар кхаъ пачхьалкхо къобал дина: Къилбаседа Кипран Туркойн Республика - (1992 шо), Гуьржийн Пачхьалкх - (1994 шо), АфхIанхойн Бусулба Пачхьалкх - (2000 шо). Пачхьалкхан коьрта балалуьтту тобанаш: Вайнехан Халкъа Куьйгаллийца йолу тоба, Маьрша Нохчийчоь, Нохчийн Дуненайукъара Фонд-Нохь, НПН-ан йозуш цахилар лар йаран АССАМБЛЕЙ.

Кхоор

Карахь йолчу хенахь Пачхьалкхан кхооран хьал дацаре дина. Россица болу тlамал хьалха Нохчийчоь индустроально-аграрни Пачхьалкх йара. Амма, Россис дозанаш къовлар, кхооран дика ца декха делира. Дуккхах йолу сурсаташна кхианаш йара: мехк-даьттадакхара, мехк-даьттакхехкоран, дагоран, хьайбанаш лелорн, хьун лелоран, юьрта бахам. Ахча-Нахар. Йохк эцаран коьрта накъостий: Азербайджан, Гуьржийчоь, Туркойчоь, Росси.

Закъалтхой лецар

Российн ЧГӀМ терхьашца, 1995 шарахь лачкъийна, Нохчийчу дехьабаьхна 1289 стаг, 1996 шарахь — 427 стаг, 1997 шарахь — 1140 стаг, 1998 шарахь — 1415 стаг[19].

1995 шеран 14 декабрехь ТӀехьа-МартантӀехь закъалте лецира 36 ставрополан гӀишлошйархой.

Кхечу пачхьалкхийн бахархой а хилира нах лечкъоран зене. 1996 шеран 27 апрелехь Соьлжа-ГӀалин йистехь йийсаре лаьцна дуьненайукъара «Доза доцу лоьраш» кхолламан ши белхахо, царна 200 эзар доллар дехна. 1996 шеран 27 июлехь дуьненайукъара кхолламан «Мацаллин дуьхьала кампани» белхахой Фредерик Малардо а, Майкл Пенроуз а лаьцна. 1996-чу шарахь сентябрь беттан 28-чу дийнахь Нохчийчохь йийсаре лецира Италин «Интерсос» цӀе йолчу гуманитаран кхолламан белхахо. 1997-чу шарахь август беттан 2-чу дийнахь ДегӀастахь йийсаре а лаьцна, Нохчийчу вигира «Экилибр» цӀе йолчу гуманитаран кхолламан виъ белхахо. 1997-чу шарахь июль беттан 3-чу дийнахь Соьлжа-ГӀалахь лачкъийна Британин бахархой Карр Камила а, Джеймс Джон а. 1998-чу шарахь октябрь беттан 23-чу дийнахь Соьлжа-ГӀалахь лачкъийна «Килсанаш цхьана болх бар» цӀе йолчу гуманитаран кхолламан белхахой, Мажарийчоьнан бахархой. 1998-чу шарахь январь беттан 8-чу дийнахь ХӀинжа-ГӀалахь лечкъийна, цул тӀаьхьа Нохчийчу дӀабигира Швецин бахархой, зудий-майрий Брулин Паулина а, Даниэль а[20].

Лайш бохкар

Нохчийчохь гӀовттамхоша регионан мехкан тергонан муьрехь болх беш йара лайш бухку базараш: Соьлжа-ГӀалахь а, Хьалха-Мартанахь а, цигахь адамаш дохкара, царна йукъахь, кхечу российн регионашкара а[21][22]. Закъалтана лецначу нехан тоьшаллашна тӀе а тевжаш, «ВИД» телекомпанино «Лайн базар» цӀе йолчу документалан филмо дуьйцу стаг лачкъорехь хиллачу хьелашках а, йийсарехь хиллачу дахарх а лаьцна. Къилбаседа Кавказера а, Ростовера а, Волгоградера а, Москохара а лечкъийна хилла закъалтхой. Къаьсттина цу фильмехь хьахош ду Хьалха-Мартанехь хилла гӀуллакх, «17 шо долу хьаьрса йоӀ, 172 сантиметр лекха, кхоалгӀа накхан барам болу, йоӀ стаг» заказ йина. Кхин а цхьа кӀира даьлча Новороссийскехь лачкъийна, Нохчийчу йалийнера и йоӀ. Лай латто меттигаш («зинданаш») кечйина хилла, кхача дӀакхачош йолу чалтарш, зӀенаш, дечиган менганаш. Фильман авторша дийцарехь, Соьлж-ГӀаларчу а, ТӀехьа-Мартанарчу а набахтешкахь латтош хилла 6 эзар сов стаг[23]. Фильм йаккхаран бахьана хилира Нохчийчохь журналисташ Богатырёв Ильяс а, Черняев Владислав а лачкъор[24].

РСФСР къаьмнийн гӀуллакхийн пачхьалкхан комитетан председатель хиллачу Тишков Валерийс маххадорца, Нохчийчохь 1990-гӀа шерашкахь 46 эзар сов стаг лай вина йа нуьцкъала болх байтина[25].

Экологин хьал

Пачхьалкхан Думин экологин комитетан председатела Грачев Владимира дийцарехь, Дудаев а, Масхадов а Ӏедале веъча, сепаратисташа Ӏуналла дечу территори тӀера экологин хьал телхина. Грачевс хьал ч\ог\а чолхе ду аьлла. Грачевс дийцарехь, мехкадаьттанах мехкадаьттан сурсаташ пхьерашца схьадахарехь дакъалоцуш йолчу НРИ-н Ӏедалша а, криминалан структураша а лелочу гӀуллакхаша вон тӀеӀаткъам бина экологин хьолана. Хетарехь, 1500 сов хилла долахь йолчу мехкадаьттан заводийн барам, долахь долчу цӀенойн керташкахь а, подвалашкахь а дӀахӀитто йиш йолуш. Лачкъийначу мехкадаьтта чудуттучеран чухоам бара 3 м³ тӀера 120 м³ кхаччалц. Цу тайпа гӀуллакхаш бахьана долуш латта а, хиш а чӀогӀа бехдина мехкадаьттан онда дакъошца. Грачевс дийцарехь, «Нохчийн Республикехь дӀаяьхьначу контртерроран операцино, коьрта декхарш кхочушдарал совнаха – низамехь йоцчу герзахойн тобанийн болх сацоро – доккха дакъа лоцу республикехь Ӏаламан хьал норме дерзорехь»[26].

Бахархой

Бахархойн барам

Шо[27] Бахархой
1991 1 171 514
1992 1 224 703
1993 1 280 519
1994 1 307 071
1995 1 227 980
1996 1 224 986
1997 1 174 877
1998 1 166 896
1999 1 159 839

Бахархойн къаьмнаш

1992 шарахь йира республикин НРИ бахархой багарбаран барам[28].

1992 шеран Нохчийн Респулика Ичкерин этносийн хӀоттам[29]
Къоман хӀоттам Барам,

эз. стаг

Процентан дакъа
Нохчий 890 000 68 %
Оьрсий 230 000 17,6 %
ГӀалгӀай 30 000 2,3 %
Месхетин туркой 7000—8000 гергга 0,5—0,6 %
Эрмалой 5000 0,4 %
Украинаш 4000—5000 0,3—0,4 %
Берриг бахархой 1 309 000 100 %

Билгалдахарш

Комментареш
  1. ↑ 1 2 3 2 ноября 1991 года парламент ЧРН принял закон о переходе чеченского языка на латинскую графику. Однако латиница в ЧРИ использовалась только в официальных вывесках и бланках, во всех остальных сферах продолжала использоваться кириллица. Более подробно в публикациях: А. А. Яхъяева. Чеченский язык в 90-е годы XX века (Функции и структура): автореф. дис. … канд. филол. наук. — Грозный: Чеченский государственный университет, 2007. — 23 с. Архиван копи 2019 шеран 1 февралехь дуьйна Интернетан архив#Проекташ;Р. В. Гадаев. Формирование и развитие чеченской письменности: дис. … канд. филол. наук. — Грозный: Чеченский государственный педагогический институт, 2010. — С. 109—110.
  2. ↑ Конституция ЧРИ. ТӀекхочу дата: 2011 шеран 29 ноябрь. Архивйина 2013 шеран 21 июнехь
  3. ↑ 1 2 Мурзаев Т. Чеченская Республика Ичкерия: Общий обзор Архиван копи 2021 шеран 4 мартехь дуьйна Интернетан архив#Проекташ.
  4. ↑ См. Хасавюртовские соглашения и договор о мире и принципах взаимоотношений между РФ и ЧРИ
  5. ↑ Президент ЧРИ Докку Умаров решением от 7 октября 2007 года (25 рамадана 1428 года) провозгласил создание Кавказского эмирата, в состав которого Чечня входит в качестве вилаята Нохчийчоь. Институт президента ЧРИ был упразднен, себя Докку Умаров провозгласил амиром Кавказского эмирата Абу-Усманом. Часть чеченской эмиграции не признала этого решения и до сих пор выступает в качестве представителей ЧРИ
  6. ↑ По версии сторонников А. Закаева, Парламент ЧРИ заявил о приостановке назначения на эту должность
  7. ↑ По версии сторонников Кавказского эмирата, эта должность упразднена в 2007 году вместе с ЧРИ как таковой
Хьосташ
  1. ↑ Указ президента Республики Грузия «О признании государственной независимости Чеченской Республики» от 13 марта 1992 года был подписан Звиадом Гамсахурдия, к тому моменту свергнутым в ходе гражданской войны
  2. ↑ Закон Российской Федерации от 10 декабря 1992 г. № 4071-I «О внесении изменений в статью 71 Конституции (Основного Закона) Российской Федерации — России» // «Российская газета», 29 декабря 1992 года, № 278 (614), с. 5. Данный закон вступил в силу 9 января 1993 года по истечении 10 дней со дня официального опубликования.
  3. ↑ Суд признал "Чеченскую республику Ичкерия" террористической организацией, Interfax.ru (2026, 7 апрель). Дата обращения: 7 апрелехь 2026.
  4. ↑ О признании организации Чеченская Республика Ичкерия террористической. www.fsb.ru (7 апреля 2026). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 7 апрель.
  5. ↑ Чеченская Республика. ТӀекхочу дата: 2018 шеран 15 декабрь. Архивйина 2019 шеран 2 августехь
  6. ↑ 1 2 Меньше Ичкерии! — Известия. ТӀекхочу дата: 2012 шеран 9 июнь. Архивйина 2017 шеран 7 мартехь
  7. ↑ В. Гугушвили о признании государственной независимости Чечни (ВИДЕО). ТӀекхочу дата: 2014 шеран 3 сентябрь. Кху чуьра архивйина оригиналан 2014 шеран 3 сентябрехь
  8. ↑ Указ президента Республики Грузия о признании государственной независимости Чеченской Республики. ТӀекхочу дата: 2016 шеран 13 март. Кху чуьра архивйина оригиналан 2016 шеран 13 мартехь
  9. ↑ Шеварднадзе: Россия не против того, что в Грузии работает представительство Чечни. ТӀекхочу дата: 2017 шеран 8 март. Архивйина 2017 шеран 8 мартехь
  10. ↑ Депутат парламента Грузии предложил легализовать чеченское представительство. ТӀекхочу дата: 2017 шеран 8 март. Архивйина 2017 шеран 8 мартехь
  11. ↑ Грузия не собирается признавать независимость Чечни (1 марта 2002 г., 15:10). ТӀекхочу дата: 2009 шеран 21 декабрь. Кху чуьра архивйина оригиналан 2012 шеран 7 январехь
  12. ↑ Талибы признали Чеченскую республику Ичкерия Архиван копи 2016 шеран 17 сентябрехь дуьйна Интернетан архив#Проекташ/
  13. ↑ КОЛОДЕЦ ЧЕТЫРНАДЦАТИ СМЕРТЕЙ И ВЕЧНОГО ПОЗОРА — Газета — Зеркало недели. Украина. ТӀекхочу дата: 2013 шеран 19 апрель. Архивйина 2013 шеран 19 апрелехь
  14. ↑ В Верховную раду внесли законопроект о признании независимости Ичкерии. www.kommersant.ru (2022 шеран 12 июль). ТӀекхочу дата: 2022 шеран 12 июль. Архивйина 2022 шеран 12 июлехь
  15. ↑ Constitution of Chechen Republic Архиван копи 2022 шеран 5 декабрехь дуьйна Интернетан архив#Проекташ УВКБ(ингалс.)
  16. ↑ Постановление Парламента Чеченской Республики от 2 марта 1992 г. О порядке вступления в силу Конституции Чеченской Республики. ТӀекхочу дата: 2019 шеран 8 январь. Архивйина 2021 шеран 16 майхь
  17. ↑ КОНСТИТУЦИЯ ЧЕЧЕНСКОЙ РЕСПУБЛИКИ ИЧКЕРИЯ. ТӀекхочу дата: 2019 шеран 8 январь. Архивйина 2021 шеран 16 майхь
  18. ↑ 1 2 3 4 5 6 Музаев Т. М. Чеченская Республика Ичкерия. Общий обзор Архиван копи 2021 шеран 4 мартехь дуьйна Интернетан архив#Проекташ // Политический мониторинг. Октябрь 1997 года.
  19. ↑ Лазарев А. Более тысячи заложников // Ставропольская правда. — № 243. — 16 ноября 1999. — С. 1; Устинов В. В. Международный опыт борьбы с терроризмом: стандарты и практика. — М.: ООО Издательство «Юрлитинформ», 2002. — С. 308; Янченков В. Рабы вольнолюбивых горцев // Труд-7. — № 68. — 6 апреля 2000. — С. 9.
  20. ↑ Хронология захвата заложников на Северном Кавказе Архиван копи 2008 шеран 11 мартехь дуьйна Интернетан архив#Проекташ // ИТАР-ТАСС, 20 ноября 1999
  21. ↑ Архивированная копия. ТӀекхочу дата: 2008 шеран 4 март. Кху чуьра архивйина оригиналан 2008 шеран 12 мартехь
  22. ↑ Архивированная копия. ТӀекхочу дата: 2008 шеран 4 март. Кху чуьра архивйина оригиналан 2008 шеран 12 мартехь
  23. ↑ Бальбуров Д. Рабство в законе. «Рынок рабов» глазами тележурналистов ВИДа // Московские новости. 20—26 июня 2000. № 24.
  24. ↑ Архивированная копия. ТӀекхочу дата: 2008 шеран 4 март. Кху чуьра архивйина оригиналан 2008 шеран 13 мартехь
  25. ↑ Пути мира на Северном Кавказе / Независимый экспертный доклад под ред. В. А. Тишкова. — М, 1999. — С. 18.
  26. ↑ Владимир Грачев: «Экологическое состояние территории Чеченской Республики можно определить как критическое» Архиван копи 2008 шеран 12 мартехь дуьйна Интернетан архив#Проекташ // Страна.ру
  27. ↑ Численность постоянного населения на 1 января (человек) 1990-2013 года. ТӀекхочу дата: 2021 шеран 17 март. Кху чуьра архивйина оригиналан 2015 шеран 12 февралехь
  28. ↑ Тимур Музаев. [http://www.igpi.ru/monitoring/1047645476/oct_97/chechen.html Этнический состав Чеченской Республики Ичкерии (по данным всесоюзной переписи 1989 г. и республиканской переписи 1992 г.)]. ТӀекхочу дата: 2009 шеран 19 август. Архивйина 2021 шеран 4 мартехь
  29. ↑ Данные по населению даны приблизительно.

Литература

Хьажоргаш

Кхин дӀа темана тӀехь

Категореш