Тишков, Валерий Александрович

Иза вина Свердловскан областан Нижни Серги гӀалахь хьехархойн доьзалехь Тишков Александр Ивановичан а, Тягунова Раиса Александровнин а доьзалехь^[6].

1959-чу шарахь дашо мидалца(оьр.)нохч. чекхъйаьккхина лакхара ишкол. М. В. Ломоносовн цӀарахчу Москохан пачхьалкхан университетан историн факультете деша вахара, иза чекхъйаьккхира 1964 шарахь кхузаманан а, хӀинцалера а историн говзалла йолуш (дипломни болх бара «Потсдаман конференцехь АЦШ позици»)^[7].

Академикийн А. Л. Нарочницкийн а, Г. Н. Севостяновн а дешархо; литературин Ӏилманчин И. Л. Волгинан цхьана дешна накъост. Иза чекхъйаьккхинчул тӀаьхьа Магаданан пачхьалкхан хьехархойн институтехь хьеха волавелира иза. 1965-чу шарахь историн-филологин факультетан уггар жима декан хилира иза^[8].

1966-чу шарахь В. И. Ленинан цӀарахчу Москох пачхьалкхан хьехархойн институтан аспирантуре деша воьду. 1969 шарахь цо шен диссертаци ларъйира «1837 шеран Канадин революцин историн хьалхара хьелаш» темина^[4].

Диссертаци чӀагӀйинчул тӀаьхьа Магаданерчу хьехархойн институтехь болх бира цо^[4].

1972 шарахь дуьйна Москохь ССРС-н ӀА йукъара историн институтан Ӏилманан белхало вара^[9].

Академикан Э. М. Жуковн дехарца цо болх бира 1975 шарахь Сан-Францискохь хиллачу Дуьненайукъара историн Ӏилманийн конгрессехь советан делегацин вовшахтохараллин комитетан секретаран даржехь. ССРС ӀА историн кафедран академически секретарь вара (1976—1982).

1982—1992 шерашкахь иза вара ССРC-н ӀА этнографин институтехь Америкехь дехачу къаьмнийн секторан куьйгалхо. 1988 шарахь дуьйна — Этнографин институтан директоран заместитель^[10].

1989—2015 шерашкахь — РӀА этнологин а, антропологин а институтан директор^[7].

2000-чу шарахь дуьйна РПГУ йукъараллин антропологин дешаран-Ӏилманан центран директор ву. Иштта РӀА историн-филологин Ӏилманийн кафедрин академик-секретаран заместитель а, историн секцин куьйгалхо а вара (2002—2013). 2003 шеран хӀутоссург беттан 22-чу дийнахь хаьржина декъашхо-корреспондент, ткъа 2008 шеран хӀутоссург беттан 29-чу дийнахь Россин Ӏилманийн академин вуьззина декъашхо.

2013-2022-чу шерашкахь историн-филологин Ӏилманийн отделенин академик-секретарь вара, ткъа 2013-чу шарера тах. д. кхаччалц РӀА президиуман декъашхо ву. 2015 шарахь дуьйна Н. Н. Миклоухо-Маклейн цӀарахчу ЭАИ Ӏилманан куьйгалхо ву^[4].

Жима вежарий: Тишков Евгений а, Леонид а (вина 1953)^[7].

Зуда — Лариса Ивановна Никишова, искусствовед.

КӀант — Василий Тишков (вина. 1971), этнограф^[11].

В. А. Тишков Къилбаседа Американ пачхьалкхийн историн а, этнологин а, йукъараллин антропологин а, иштта къаьмнашна йукъара йукъаметтигийн историн а говзанча ву. Цуьнан зорбанехь дуьйцу Российн а, Къилбаседа Американ а къаьмнийн историх а, къаьмнийн а, национализман а, къаьмнашна йукъара конфликтийн а, къаьмнийн политикан а хьокъехь. «Вестник Российской Академи Наук» а, «Этнографически обозрени» а журналийн редколлегийн декъашхо ву^[12].

В. А. Тишковн куьйгаллица кхоьллина этнологин мониторинган а, конфликташ хьалххе дӀакхайкхоран а зӀе^[13].

Цо Российн Ӏилмане йукъадаьхна социокультуран антропологин а, этнологин мониторинган а, конфликташ ца хилийтаран а кепаш, ткъа иштта къаьмнийн феноменан конструктивистийн Ӏаламан тидар, иштта российн граждански къам санна.

Тишков Валерий — РӀА къаьмнийн а, къаьмнашна йукъара йукъаметтигийн а чолхечу проблемийн Ӏилманан кхеташонан сопредседатель (2017 шарахь дуьйна) а, РӀА 1941—291 шерашкахь хиллачу Даймехкан тӀеман историн Ӏилманан кхеташонан а 1941—1945 шерашкахь (2021 дуьйна)^[9].

Журналийн редакцин коллегийн декъашхо: «Этнографическое обозрение», «Федерализм», Pro et Contra, Ethnic and Racial Studies, серийн зорбанан редактор: «Народы и культуры» а, «Этнографическая библиотека» а, «Проблемы индеанистики» а^[14].

Россин антропологийн а, этнологийн а ассоциацин кхочушдаран комитетан декъашхо.

• Российн гуманитаран Ӏилманан фондан кхеташонан декъашхо^[14].
• Дуьненайукъара антропологин а, этнологин а Ӏилманийн цхьаьнакхетараллин вице-президент (1983—2003).
• Дуьненайукъарчу йукъараллин а, хьехаран а Ӏилманийн академин президент.
• Россин антропологийн а, этнологийн а ассоциацин кхочушдаран комитетан декъашхо.
• Российн географин йукъараллин Ӏилманан кхеташонан президиуман декъашхо а, РГЙу этнографин комиссин председатель а.
• Российн историн йукъараллин попечительски кхеташонан декъашхо.

• Тишков В. А. Леган гӀаш долу мохк: историн йуьхь / отв. ред. Н. А. Ерофеев; ССРС-н Ӏилманийн Академи. — М.: Наука, 1977. — 176, [8] а. — (Страны и народы). — 81 000 экз.
• Тишков В. А. Колонин Канадехь паргӀатбаккхаран болам . — М.: Наука, 1978. 384 а^[15].
• Кошелев Л. В., Тишков В. А. Канадин истори. — М.: Мысль, 1982. 268 а.
• Тишков В. А. Историа а, историкашийн а, АЦШ. — М.: Наука, 1985. 352 а.
• Стельмах В. Г. а, Тишков В. А. а, Чешко С. В. а. БӀаьрхиш а, сатийсамаш а лар: АЦШ а, Канадехь а хӀинцалера Ӏамерикан меттигера бахархойх лаьцна книга. — М.: Мысль, 1990. 317 а.
• Тишков В. А. Йуккъерчу Азехь а, Казахстанехь а оьрсий. — М.: ИЭА РАН, 1992 (Прикладни а, этнологин а тӀаьхьататта йиш йоцу таллам бар. Документ № 51).
• Тишков В. А. Оьрсий кегий къаьмнаш санна: Эстонин гӀуллакх. — М.: ИЭА РАН, 1992 (Прикладни а, этнологин а тӀаьхьататта йиш йоцу таллам бар. Документ № 52).
• Тишков В. А. Российн дуккха а къаьмнийн йукъаралла санна а, къаьмнашна йукъара барт хиларан перспектива а. — М.: АЦ «Российн талламаш», 1994 (сери: Политологи, ара. IV).
• Тишков В. А. Россехь къоман политикан концептуальни эволюци. М.: ИЭА РАН, 1996 (Прикладни а, этнологин а тӀаьхьататта йиш йоцу таллам бар. Документ № 100).
• Tishkov V. Ethnicity, Nationalism and Conflict in and after the Soviet Union: The Mind Aflame / Ослохь йолу машаран Ӏилманан-талламан институт, Цхьаьнакхеттачу Къаьмнийн Организацин йукъараллин кхиаран Ӏилманан-талламан институт.— L.: SAGE Publications, 1997. — 334 p. — ISBN 0-7619-51849. (инг.)
• Тишков В. А. Ӏамеркан индейцаш: керла бакъдерш а, тидарш а. Ӏамеркан меттигера бахархойн индеанистикан проблемаш. М.: Наука, 1997.
• Тишков В. А. Россехь къаьмнийн теорех а, политикех а лаьцна очеркаш. М.: Оьрсийн дуьне, 1997.
• Олкотт М. Б. а, Тишков В. А. а, Малашенко А. В. а. Советан пачхьалкх дӀайаьллачул тӀаьхьа хиллачу пачхьалкхашкахь шатайпаналла а, конфликт а. М., 1997.
• Тишков В. А. Политически антропологи. — New York: The Edwin Mellen Press Lewiston-Queenston-Lampeter, 2000. — 338 а. — (Гуманитаран Ӏилманехь Российн Ӏилма; т. 14).
• Тишков В. А. Герзаца къийсамехь йолу юкъаралла: Нохчийн тӀеман этнографи. — М.: Наука, 2001. — 552 с. ISBN 5-02-008755-6. (2-га ара. 2003)
• Тишков В. А. Этнологи а, политика а: Ӏилманан публицистика. — М.: Наука, 2001.
• Тишков В. А. Этносан реквием: юкъараллин-культуран антропологин таллам. — М.: Наука, 2003. — 544 а.
• Тишков В. А. Российн дуьне: маьӀна а, стратеги а. // Российн стратеги: журн. — 2007. — № 7 (мангалан бутт).
• Тишков В. А. Ӏилма а, дахар а. Этнографашца дина къамелаш. — П.: Алетейя, 2008. — 176, [16] а. ил. ISBN 978-5-91419-109-9
• Тишков В. А. Тундра а, хӀорд а. Чукчи-эскимосан даьӀахкийн резина / ХӀуманан дийцар Ю. А. Широкова а, В. А. Тишкова а. Фото М. Б. Лейбова. — М.: Индрик, 2008. — 160 а., ил. ISBN 978-5-85759-463-6
• Тишков В. А. Российн халкъ: хьехархочун книга. — М.: Просвещени, 2010. — 180 а.
• Тишков В. А. а, Шабаев Ю. П. а. Этнополитически Ӏилма: къаьмнийн политикан функциш. М., 2011.
• Тишков В. А. Российн къам. Къоман башхаллин истори а, маьӀна а .. М.: Наука, 2013. — 650 а.
• Тишков В. А. Российн къоман ойла. Российн халкъ а, цуьнан башхалла а. М.: Изд-во АСТ, 2021. — 416 а.
• Тишков В. А. Хаьржина произведенеш: 5 томехь. М.: Наука, 2021.
• Тишков В. А. Этнографашца дина къамелаш. П.: Алетейя, 2022. — 296 а.
• Valery Tishkov. Ethnicity, nationalism and conflict in and after the Soviet Union. The Mind Aflame. London: SAGE publ., 1997. — 334 p.
• Valery Tishkov. Chechnya: life in a war-torn society. Berkeley: Univ. of California press. 2004. 284 c.

Вовшахтоьхнарг а, редактор а

• Ӏамеркан индейцийн историн кхолламаш/ жоьп. ред. В. А. Тишков. М., 1985. 360 а^[16].
• Ӏамеркан индейцийн а, эскимосийн а экологи. Индеанистикан проблемаш / жоьп. ред. В. А. Тишков. М., 1988. 338 а.
• Къилбаседа Ӏамеркан автохтонан къаьмнаш кхузаманан дуьненахь / жоьп. ред. В. А. Тишков. — М.: Наука, 1990. 396 а. (Соавт. В. П. Алексеев а, В. А. Шнирельман а, кхин а.)
• Российн къаьмнаш. Энциклопеди / Тишков В. А. (гл. ред.). — М: Йоккха Российн энциклопеди, 1994. — 485 с. — ISBN 5852700827.
• Ethnicity and power in the contemporary world / ed. by Kumar Rupesinghe and Valery A. Tishkov. Tokyo, 1996.
• Нуьцкъала мигранташ а, пачхьалкх а / ред. В. А. Тишкова. М.: ЭКОС, 1998.
• Дуьненан халкъаш а, динаш а. Энциклопеди / Тишков В. А. (к. ред.). — М: Йоккха Российн энциклопеди, 1999. — 928 с.
• Дуьненан исторехь национализм / под ред. В. А. Тишкова и В. А. Шнирельмана. — М.: Наука, 2007. — 604 а.
• Российн Кавказ: Политикашна лерина книга / ред. В. А. Тишкова. — М.: Росинформагротех, 2007. — 384 а.
• Российн къам: кхолладалар а, этнокультуран тайп-тайпаналла а / ред. В. А. Тишкова. М.: Наука, 2011. — 462 а.
• Российн пачхьалкх кхоллайаларехь а, кхиарехь а къаьмнийн а, динан а факторш/ Ред. Т. Ю. Красовицкая, В. А. Тишков. М., 2012.
• Вай кхузахь деха. Жимачу Российн гӀалин социалан антропологи / ред. В. А. Тишкова. М.: РГГУ, 2013. — 684 а.
• Российн Арктика: меттигера къаьмнаш а, индустрин кхиар а / ред. В. А. Тишкова. М., П.: Нестор-История. 2016. — 272 а.
• Россин Федерацин пачхьалкхан къоман политика. Къоман а, динан а йукъаметтигийн декъехь говзанчашна лерина учебник / ред. В. А. Тишкова. М.: Просвещение, 2020.

Гочдарш

• Суанкей Б. Габриэль Дюмон а, 1885 шарахь Саскачеванан гӀаттам а = The Story of Gabriel Dumont and the Saskatchewan Rebellion of 1885 / Бен Суанкей; Гоч. ингалс. В. А. Тишкова. — М.: Прогресс, 1980. — 144 а. — 16 000 экз.

• «Къинхьегаман майралла бахьана долуш» мидал (1981)
• Мидал «Москохан 850 шо кхачар дагалоцуш» (1997)^[14]
• Россин Федерацин Пачхьалкхан совгӀат Ӏилманан а, технологин а декъехь (2001) — дуьненан халкъех а, динах а лаьцна историн а, этнографин а
• Оьрсийн православин килсан орден Сийлахь декъала князь Даниилан Москохан III-гӀа тегӀан (2008)
• Къинхьегаман кхиамашна а, дуккха а шерашкахь беркате къахьегарна а Сийлаллин орден (2009)
• Россин Федерацин Пачхьалкхан совгӀат Ӏилманан а, технологин а декъехь (2014) — этнологин а, социокультуран антропологин а декъехь кхиамаш бахарна, этнологин мониторинган метод кхолларна, этнополитикан конфликташ ца хилийтарна а, уьш йерзорна а
• ДоттагӀаллин орден (2016) — Ӏилма кхиорехь, дешарехь, говза говзанчаш кечбарехь доккха дакъа лацарна, дуккха а шерашкахь беркате болх барна^[17]
• Демидовн совгӀат (2018) — Россин къаьмнийн истори а, этнологи а талларехь дикачу гӀуллакхна.
• Оьрсийн географин йукъараллин Йоккха Дашо мидал (2020) къаьмнийн теорин, Россин Федерацин къаьмнийн а, Къилбаседа Америкера пачхьалкхийн а, меттигера къаьмнийн а, культурийн а этнографин декъехь Ӏилманан белхашна.
• Невский Александран орден (2021) — Ӏилма кхиорехь доккха дакъа лацарна а, дуккха а шерашкахь лерина къахьегарна а^[18]
• Россин Федерацин Президентан Сийлаллин грамота (2022)
• Юбилейн мидал «Россин Ӏилманийн академин 300 шо кхачар» (2024)

• Российн Федерацин сийлахь Ӏилманан гӀулаккхо (1999)^[4]
• Кхарачойн-Чергазийн Республикан хьакъволу Ӏилманан гӀулаккхо (2014)
• Нохчийн Республикин Сийлахь Ӏилманан говзанча (2019) — Нохчийн Республикехь Ӏилма кхиорехь боккха дакъа лацарна а, сакхт доцуш, догцӀена болх барна а
• МИФИ-н сийлахь доктор
• Къилбаседа федералан университетан сийлахь доктор (2024 шо)