Ӏаьс-хи

Iаьс-хи, Эс, Эс-хи[2] (гуьрж. ასა, гӀалгӀ. Эс[3], нох. Ӏас[4], Ӏаьс[2]) — Къилбаседа Кавказан эрк (Гуьржийчоь, ГӀалгӀайчоь, Нохчийчоь), Соьлжан аьтту га[5].

Географи

Схьадолу Коьрта Кавказан дукъан(оьр.) къилбаседа басешкара, Гуьржийчохь долчу Архотан чӀожера[6]. Кхоллало Чимгисцкали а, Цирилованцкали а эркаш цхьаьнакхетачу меттигера (кхечу хаамашца — Архотис а, Колотанис а эркаш[7]), 1806 м лакхахь[8]. Дукха дакъа ГӀалгӀайчохула охьадогӀу, ТӀулгийн дукъ чекхбоккхуш[9], тӀаккха Нохчийчохь Заки-Эвлан гергахь Соьлжах кхета.

undefined

Эркан дохалла — 133 км, хи гулден майда — 2060 км²[10], аренашкарчу декъехь хин хершан шоралла — 60 м сов. Iаьс-хи Гуьржийчохула 12 километр, ГӀалгӀайчохула 91 километр, Нохчийчохула 30 километр охьадогӀу.

Iаьс-хи тӀера нах беха меттигаш

Iаьс-хин тӀехь лаьтта эвланаш: ЦӀейшта, ЦӀорх, Олкумие, Мужиче, Галашкие, Алхастие, ГӀажарийн-Йурт, Эха-Борзе, Керла-Шара, Заки-Эвла.

Геннаш

Гуьржийчуьра

  • Чимгисцкали, Цирилованцкали, Цкаростави, Ковгра, Бисна, Чхотуни.

ГӀалгӀайчуьра

  • Нелхи, Тувча-алие, Жоьрда-алие, БӀогӀара, Бартхи, Тевзенхи, Жолхие, Тарам-аьлие, Посул-аьлие, Биерхи, ГӀулой-хи, Хьайрихи, ТкъабӀархо, Сарту, Тетрицкали, Ерусалимка, ЧамалгӀие.

Нохчийчуьра

ЦӀе

Тайп-тайпан хьостанашкахь эрк тайп-тайпана цӀе йолуш ду: Шадгир[11][12] я Ассай[13]. Оьрсийн маттахь эркан цӀе «Асса» йу. ЦӀеран этимологи билгалйаьккхина йац. Цу хьокъехь А. В. Твёрдес йаздо: «Ширачу заманахь эрк деза хи лорура. ЦӀе йоьзна ю, хетарехь, гӀажарша Къилбаседа Кавказе чуеина керсталлин хьалхарчу муьрера шира жуьгтийн тобанах. Вайнехан кхетамехь «Ӏаьса» дешан маьӀна «ийман доцург» ду, дуьххьал дӀа аьлча «текъамдин» я «текъархой»; «Ӏаьсанаш» хилла вайнах, пхий, хӀирий, кхарачой, балкхарой.»[14].

Истори

Iаьс-хи XVIII бӀешо хӀиттинчу тайп-тайпан картанаш тӀехь а, йозанашкахь а хьеха до, масала, Вахушти Багратиони(оьр.)[15] а, Л. Л. Штедеран[13] а белхашкахь.

Дийцарехь, Ӏаьс-хи кхолладаларо сацийра жимачу стеган уьстагӀийн жа лачкъийначу талорхошца хилла тасадалар. Буьрса ӀӀовраш лома тӀера чукхийтира, леташ берш вовшах а баьхна, жа шина декъе бекъна: уьстагӀийн цхьа дакъа хӀусамдеца дисира, ткъа цхьа дакъа зуламхошна кхечира[16].

ГӀалгӀайчохь долчу а, Ӏаьс-хинах шен цӀе эцначу а Ӏаьсан чӀожехь ширачу заманахь дуьйна адамаш хевшина хилла. Тархаш тӀехь а, Ӏункарчу баххьаш тӀехь а гӀаролан бӀаьвнаш а, динан гӀишлош а йоьттина хилла, ткъа ирзошкахь кӀотарш хилла[9].

Гидрологи

Ӏаьс-хи кхачанехь доккха дакъа лоцу лекхачу лаьмнийн лайша а, шалаьмнаша а. Аьхкенан муьрехь уьш жигара дашачу хенахь хи дестар хуьлу[17].

Хин реестрах хаамаш

Российн пачхьалкхан хин реестран(оьр.) хаамашца йукъахь, эрк Малхбуза-Каспийн бассейнан гуоне(оьр.) йогӀу; цуьнан хин бахаман дакъа — Соьлжа хьостанера Соьлжа-ГӀала-гӀалалц. Эркан бассейн — Каспий-хӀордан бассейнан, Теркан а, Эдалан а йуккъера эркаш[10].

undefined

Пачхьалкхан хин реестрера объектан код — 07020001112108200005482[10].

Исбаьхьаллехь

Суртдечу А. И. Титовскис 1964 шарахь М. Ю. Лермонтов Кавказехь хиллачу хенна лерина суьртийн могӀа кхоьллина; царех цхьаъ — «Чечено-Ингушетия. Река Асса у дороги в станицу Самашкинскую»[18].

Билгалдахарш

  1. ↑ Ресурсы поверхностных вод СССР: Гидрологическая изученность. Т. 8. Северный Кавказ / под ред. Д. Д. Мордухай-Болтовского. — Л.: Гидрометеоиздат, 1964. — 309 с.
  2. ↑ 1 2 Топоним. слов. Сулейманова, 1978, с. 78.
  3. ↑ Барахоева Н. М., Кодзоев Н. Д., Хайров Б. А. Ингушско-русский словарь терминов: 7500 слов. — Назрань: OOO «Пилигрим», 2015. — С. 31. — 294 с.
  4. ↑ Карасаев А. Т., Мациев А. Г. Русско-чеченский словарь. — М.: Русский язык, 1978. — 728 с. — С. 727
  5. ↑ Асса, река // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
  6. ↑ Лист карты K-38-X. Масштаб: 1 : 200 000. Указать дату выпуска/состояния местности.
  7. ↑ Патиев, 2023, с. 45.
  8. ↑ Лист карты K-38-54 Казбеги. Масштаб: 1 : 100 000. Состояние местности на 1987 год. Издание 1989 г.
  9. ↑ 1 2 Агиров, 2025, с. 242.
  10. ↑ 1 2 3 «Асса» — Пачхьалкхан хин реестран объектех хаам.
  11. ↑ Карта Грузии и Губернии Кавказской. retromap.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 11 сентябрь.
  12. ↑ Подробная карта Российской Империи и близлежащих заграничных владений. Столистовая карта. www.etomesto.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 11 сентябрь.
  13. ↑ 1 2 Штедер Л. Л. Дневник путешествия из пограничной крепости Моздок во внутренние местности Кавказа, предпринятого в 1781 году. — Владикавказ, 2016. — С. 21. — 368 с. (Архивйина 2026 шеран 29 сентябрехь).
  14. ↑ Твердый А. В. Топонимический словарь Северного Кавказа. — 1. — Краснодар, 2006.
  15. ↑ Вахушти Багратиони, 1904.
  16. ↑ Реки Республики Ингушетия. etokavkaz.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 11 сентябрь.
  17. ↑ Рыжиков В. В., Самарский Г. Г., Анисимов П. С. Природа ЧИАССР, её охрана и рациональное использование. — Грозный, 1987. — С. 28. — 92 с.
  18. ↑ Титовский А. И. "Чечено-Ингушетия. Река Асса у дороги в станицу Самашкинскую". ТӀекхочу дата: 2026 шеран 11 сентябрь. Кху чуьра архивйина оригиналан 2019 шеран 22 июнехь

Литература

  • Агиров Т. А. Горная Ингушетия. Путеводитель по Джейрахскому району и предгорьям (Highland Ingushetia. A Guide to Jeyrakh and Mountain Foothills). — 3-е изд., испр. и доп. — М. : Издательство «Перо», 2025. — 448 с. : илл. + 1 отд. л. цв. карт. — 1500 экз. — ISBN 978-5-00270-205-3.
  • Вахушти Багратиони. География Грузии / Введение, перевод и примечания М. Г. Джананашвили. — Тифлисъ, 1904. — 290 с.
  • Карасаев А. Т., Мациев А. Г. Географические названия // Русско-чеченский словарь. — Москва: Русский язык, 1978. — 728 с.
  • II часть: Горная Ингушетия (юго-западная часть), Горная Чечня (центральная и юго-восточная части) : топоним. слов. // Топонимия Чечено-Ингушетии : в IV частях (1976—1985 гг.) / Сост. А. С. Сулейманов, ред. А. Х. Шайхиев. — Гр. : ЧИ кн. изд-во, 1978. — 289 с. — 5000 экз.
  • Ингушетия: популярная иллюстрированная энциклопедия / Сост. Я. С. Патиев; науч. ред. М. Г. Цароева, Т. Х. Матиев. — Магас : «Сердало», 2023. — 816 с. — ISBN 978-594452-185-9.
  • Сулейманов А. С. Топонимия Чечни / Ред. Т. И. Бураева. — Грозный: ГУП "Книжное издательство", 2006. — 711 с. — 5000 экз. — ISBN 5-98896-002-2.

Хьажоргаш

Кхин дӀа темана тӀехь