Чухчари
Чухчари — Ӏункарнехьа эркан хи охьадар, чухчарино хададо эркан харш. Эркан порогех къаьсташ, чухчареш охьайогӀу лакхара[1]. Масала хи охьаэгар бахьанехь цуо йохайо хин охьане, онда чухчареш гуттаренна дӀатаьӀа эркан лакхахьа[2]. Масала, Ниагаран чухчари хӀора шарахь хьала хуьлу 70-90 см.[1]
Чухчареш новкъарло йо кеманаш леларна, амма лело таро йу бахаман гӀуллакхехь —электрийн энергин хьост санна (масала, Сунан ГЭС каскадехь). Цхьайолу чухчарешка жигара богӀу туристаш[2].
Чухчарийн тайпанаш
- Классикин. Шуьйрачу эркан хиш охьадоьду хьаладевлачу тӀулгел, цуо йо нийса тӀехула. Идеалехь чухчари ца йекъало сегменташка лакхарчу декъехь. БӀаьра хьаьжчи чухчари цхьатерра йу шораллехь а, локхаллехь а[3].
- Катаракт. Чухчарин бухара гӀатлин ламанан породаш йохайо, хиш шайна чохь породаш шарйеш йолу, шен аьтту болуш некъ буьллу[4]. Иштта, чухчареш паргӀата эркаш хуьлу. Амма иштта а хуьлу, тархийн породаш мел йаало, церан кийсигаш кегло, ткъа дӀасакъаьстинчу меттигера охьа керла хин Ӏовраш кхуллу. Цу кепара эркан йистехь лелаш санна хетало хин Ӏовраш, наггахь масех километр гена а йоьдуш. Иштта чухчареш катарактан тайпанан чухчарешна йукъайогӀу. Оцу тайпана чухчарийн дукха хин сагенаш хуьлу доккхачу эрк тӀехь. Дукха хьолахь катарактан чухчареш.
- Каскад. «Каскад» цӀе схьаяьлла италихойн дашах «la cascata, una cascata», цуьнан маьӀна ду «чухчари». Иштта гочдо французийн - «une cascade» - «сиха охьадожа» аьлла. Каскадан тайпана чухчареш йукъайогӀу цхьана тӀера кхечунна тӀе хи охьадужуш, дукха хьолахь ондачу ламанан породашкахула[3][4]. Чухчари кхоллало, Ӏинан йистера хин Ӏовраш дӀа а йоьдуш, паргӀата охьадоьжча хин буха тӀе кхаччалц. Цкъацкъа, хин тӀегӀа лахара хилча, хин Ӏовраш паргӀат охьа ца йогӀу, амма хин Ӏовраш кхоллаеллачу ӀиндагӀна тӀе а хьарчийна, цу тӀера охьадоьду. Масала, Йосемитен чухчари АЦШ - йерриг охьайогӀу 727 м. И тайпа чухчареш катарактан чухчарех къаьсташ йу, хин барамца хилла ца Ӏаш. Каскадаш чохь хин барам вуно жима бу. Каскадан чухчареш лаьтта кегийра чухчарийн гӀулчех, гулйина рогӀ-роггӀана каскадан могӀанехь.
- Блок. ГӀа. Геологин кхолладаларо Ӏаткъам бо чухчарин кепана. Иза гергара нийса тарх бу лакхахь цхьацца шуьйралла йолуш, хи вертикалан йа гергара охьадогӀу. Шуьйрачу эркан хиш лела арадевлла тӀулгаш тӀехула, хин Ӏаьнар кхуллуш. Идеалехь хидоькъе лакхахь сегменташка йекъалуш йац, гуш иза шуьйра йу лекха хиларал. Оцу тайпана чухчарийн масалш ду Анхель а, Ниагара а[3][4].
- Кирхьа. И тайпа блокан а, классикин а тайпанийн чухчарих тера ду, хи лела легаш чухула, амма локхаллица иштта чухчари йоккха йу локхаллехь, амма оццу хенахь асанах тера йац[3].
- Хин Ӏовраш. Цхьа ирча тӀадам боцу эсала чухчари[2].
- Хадаран (вертикалан). Кхозу йист — и кхин геологин формаци йу, цуо Ӏаткъам бо чухчарин кепана. И тарх, хино бохийна кхозуш битина. Иштта хи лакхара охьадогӀу басех хьакха а ца луш.
- Сегментированни. Оцу категорина йукъайогӀу чухчареш шина я масех параллельни Ӏоврашна йекъалуш йолу чухчареш. Дукха хьолахь йекъаяларан бахьана хуьлу чухчарий охьабоьжначу тӀулгийн арадевлла дакъош. Масалш: Ваипунга (ингл. Waipunga Falls Керла Зеландехь), ВорхӀ йиша (ингл. The Seven Sisters Норвегехь), Гланни (ингл. Glanni Исландехь)
- Говр цӀога. Чухчари цу тайпанна йукъатоха мегар ду, нагахь хи охьадодахь лаха, дукхах йолчу хенахь лаьттаца зӀе йолуш дуьсуш. Масалш: Невадан чухчари, Норвегехь Свандалсфоссен, Гавайшкахь Манавайопуна, Уолламен (Австралин уггаре лекха чухчари), Говр цӀога йа «ЦӀеэгар» (ингл. Horsetail/Firefall) Йосемитин къоман паркехь.
- Асанан. Хи охьадоьду лаха готтачу декъехь, иза шортта лекха ду шораллел. Иштта чухчарин масала — чухчари Кирхьа (англ. Bridal Veil Falls) Керла Зеландера.
- Бухайоьлхурш. Нисса охьайогӀу чухчариш, спортхо санна чукхоссайелла, иза хькха ц ало кхозу тархах. Масала: Мангауэеро (ингл. Mangawhero Falls Керла Зеландехь), Стейндальсфоссен (ингл. Steinsdalsfossen Норвегехь), Ноб Янг (ингл. Nobe Young Falls), Сноквалми (ингл. Snoqualmie Falls) Вашингтонехь.
- Шершарш. Оцу тайпана чухчарис гойту хьал, хи шерша тархан экъан тӀехь. Иштта тайпана чухчарин масала хила тарло Шэннон (ингл. Shannon falls) Канадехь.
- Ӏуьрг (догӀана Ӏуьрг). Чухчарин тайпа ду, хи чекхдолу готта декъехула охьадожале. ДогӀана Ӏуьрг — иза башха Ӏуьрг, хӀунда аьлча гоьрга Ӏуьрган бухо дагадоийта хьалхалера догӀана Ӏуьрг. Наггахь хи нуьцкъала аратуху Ӏуьргехула. Чухчарин масала ду Спахэт (ингл. Spahats Creek Falls) Британин Колумбера.
- Дуккха а тӀегӀанаш долу. ХӀокху чухчарийн категорехь гойту цхьаъ сов вертикалан кхоссар йа тӀегӀан долу чухчарий. Ша-ша чухчари рогӀ-роггӀана а, вовшашна гергахь а охьайоьжна, дукхахьолахь цхьаьна го. Муьлхха а тайпа чухчарий цхьана хенахь дуккха а тӀегӀанаш долуш хила тарло. Масалш ду Канадехь Белмор а, Митчелл (ингл. Belmore Falls а, Mitchell Falls а Австралехь), Гульфосс — «Дешин чухчари» (ингл. Gullfoss) Исландехь а, Сазерленд (ингл. Sutherland Falls) Къилбе гӀайренна тӀаьхь Керла Зеландехь.
- Дуккха а тӀегӀанаш долу. ХӀокху чухчарийн категорехь гойту цхьаъ сов вертикалан кхоссар йа тӀегӀан долу чухчарий. Ша-ша чухчари рогӀ-роггӀана а, вовшашна гергахь а охьайоьжна, дукхахьолахь цхьаьна го. Муьлхха а тайпа чухчарий цхьана хенахь дуккха а тӀегӀанаш долуш хила тарло. Масалш ду Канадехь Белмор а, Митчелл (ингл. Belmore Falls а, Mitchell Falls а Австралехь), Гульфосс — «Дешин чухчари» (ингл. Gullfoss) Исландехь а, Сазерленд (ингл. Sutherland Falls) Къилбе гӀайренна тӀаьхь Керла Зеландехь.
- Пардо. Цу хьолехь хи охьадужу басехула (дукхахьолахь дикка доккха), цуо кхуллу хин дуткъа пардо, цуо халла дӀакъовлу тӀехула. «Кирхьа» Британин Колумбехь (ингл. Bridal Veil Falls BC) йолу оцу тайпана чухчари йу.
- Мох ласториг. Хи мелла а готтачу дукъ тӀехула охьа а доьжна, охьадоьссиначу хенахьчул а шуьйра хуьлу. Оцу тайпанан чухчарийн масал ду Оканаган Ӏам тӀехь йолу Харди чухчари[4].
Куьйга йина чухчариш
Чухчари хила тарло гӀишлонан декъан декоран йа йукъараллин аренан. Иштта, арахьара пена тӀахь Liebian Building цӀенна тӀаьхь йина 108 метр лекха чухчари.
Уггаре йаккхий чухчариш
- Анхель — уггаре лекха чухчари Дуьненна тӀахь. Лаьтта штатехь Боливар (Венесуэла).
- Уггаре онда чухчари дуьненахь — Игуасу Бразилин а, Аргентинин а дозанехь.
- Ниагарин чухчари Къилбаседа Америкехь — дӀахьо хин рекордхо йу.
- Виктори чухчари Замбези эрк тӀаьхь Африкехь — дуьненахь цхьаъ йу, 100 метр сов лекха а, километр сов шуьйра а.
Чухчариш Россехь
Россехь йац йаккхий чухчариш, хӀетте цецвоккху Илья Муромец, Фишт, Кивач, шеран заманахь Тальникови чухчари Таймырехь, Путоранан акъари. Царех тӀаьххьарниг XX бӀешо чекхдолуш бен ца карийна, 482 метр лекха йолуш, уггаре а лекха хила тарло Азехь. Кхузахь хи маьрша охьадожаран бакъйолу локхалла хьалхара иттаннаш метраш йу.
Россехь йехачу хенахь дика йевза карелин чухчари Кивач, иза хестийна Г. Р. Державина.
Нах тӀехӀиттарехь лидерш йу Краснодаран мехкан, Сочин, Геленджикан, Анапин гергара чухчареш, церан 2-10 метр локхалла йу, уггаре дукха нах оьху «33 чухчарин».
Уггаре лекха чухчариш
Дуьненахь уггаре лекха чухчари — Анхель локхалла 979[5] м[6][7] (кхечу хаамашца, 1054 м[8][9]), иза йу Къилба Америкехь (Венесуэла).
Уггаре лекха чухчари Йуккъера Азехь лаьтта Кхазакхстанехь Джунгаран Алатаун лаьмнашкахь Кора эркан Ӏинахь. Цунах олу Бурхан-Булак. Йеа каскадан вовшахтоьхна локхалла 168 м, ткъа гуш долчу декъан — кхаа лахара каскадийн — 114 м.
Дуьненахь
.jpg)
Россехь
| Локхалла, м | ЦӀе | Регион | Эрк |
|---|---|---|---|
| 600[11][12] | Тальникови чухчари | Путоранан акъари | |
| >600[13] | Зейгалан | Йуккъера Кавказ | |
| 328[14] | Кинзелюкан | Саянаш | Кинзелюк |
| ~250 | Чараор | Малхбален Кавказ | Чараор |
| ~200 | Грандиозни | Саянаш | Чухчарин |
| ~200 | Фишт | Малхбузе Кавказ | Пшеха |
| ~160 | Учар | Алтай | Чульча |
| ~150 | Киштин | Саянаш | Йоккха Кишта |
| 141 | Илья Муромец | Курилаш, Итуруп | |
| 103 | Ашильтин | Малхбален Кавказ | Ашильтинка |
| 98,5 | Учан-Су | Республика ГӀирма | Учан-Су (Чухчарин) |
ЦӀераш «Кирхьа» йолу чухчареш
Хаза ду, дуьненахь йу масех чухчари «Кирх» цӀе йолуш. Массера аьлча санна асанан тайпана кеп йу, нускалан кирхах тера а кеп йу. ХӀорш масех масала ду иштта чухчарийн:
- чухчари Кирхьа (ингл. Bridal Veil Falls) Керла Зеландехь;
- чухчари Кирхьа Норвегехь (комплекс чухчари «Кирх», «ВорхӀ йиша», «ТӀехьийза кӀант»);
- чухчари Кирхьа (ингл. Bridal Veil Falls) Канадера чухчарин комплексан Ниагарин чухчарин дакъа.
Суртдилларехь
.jpg)
.jpg)
.jpg)
Хьажа иштта
Билгалдахарш
- ↑ 1 2 Чухчари — хӏара Советан йоккхачу энциклопеди чуьра йаззам бу.
- ↑ 1 2 3 Михайлов, 2006.
- ↑ 1 2 3 4 Adventure (2008 шеран 16 июнь). ТӀекхочу дата: 2016 шеран 10 ноябрь. Кху чуьра архивйина оригиналан 2010 шеран 21 сентябрехь
- ↑ 1 2 3 4 Worldwaterfalls.com (2015 шеран 11 сентябрь). ТӀекхочу дата: 2016 шеран 10 ноябрь. Архивйина 2016 шеран 20 декабрехь
- ↑ 979 метров — высота непрерывного падения воды, общая высота чухчариа — 1054 метра.
- ↑ Чавес переименовал самый большой в мире водопад — Новости Санкт-Петербурга — Фонтанка. Ру. ТӀекхочу дата: 2012 шеран 25 сентябрь. Архивйина 2012 шеран 31 октябрехь
- ↑ Кравчук П. А. Рекорды природы. — Любешов: Эрудит, 1993. — 216 с. — 60 000 экз. — ISBN 5-7707-2044-1
- ↑ В. А. Маркин. Я познаю мир: Дет. энцикл.: География. М.: ООО «Фирма „Издательство АСТ“», 1999. — С. 323
- ↑ Анхель : [арх. 3 январехь 2023] // Анкилоз — Банка. — М. : Большая российская энциклопедия, 2005. — С. 96. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 2). — ISBN 5-85270-330-3.
- ↑ Официальное название в Венесуэле с 2009 года
- ↑ А. В. Измайлова. Дюпку́н. Архивйина 2020 шеран 28 февралехь . — статья из научно-популярной энциклопедии «Вода России». Дата обращения 28 февраля 2020.
- ↑ Арсеев. Г. Т. Водопады Советского Союза // Водопады. — М.: Мысль, 1987. — С. 59.
- ↑ Самый высокий водопад в Европе - наш Зейгалан - Фæндаг &124; Скифы &124; Сарматы | Аланы | Форум Осетия Алания. fandag.ru. ТӀекхочу дата: 2020 шеран 18 июнь. Архивйина 2020 шеран 20 июнехь
- ↑ Кравчук П. А. Рекорды природы. — Любешов: Эрудит, 1993. — С. 65. — 216 с. — ISBN 5-7707-2044-1.
Литература
- Водопад // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
- Водопад : [арх. 3 январехь 2023] / Михайлов В. Н. // Великий князь — Восходящий узел орбиты. — М. : Большая российская энциклопедия, 2006. — С. 495—496. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 5). — ISBN 5-85270-334-6.
- Чеботарев, Александр Иванович. Гидрологический словарь. — Ленинград, 1978. — 308 с. Архиван копи 2020 шеран 11 августехь дуьйна Интернетан архив#Проекташ
- Арсеев Г. Т. Водопады / Рецензент: д-р геогр. наук Н. А. Гвоздецкий. — М.: Мысль, 1987. — 128, [32] с. — 80 000 экз.
- Рубан Д. А. Водопады как объекты геологического наследия. — Вестник Томского государственного университета, 2012 № 363. Архивйина 2017 шеран 1 декабрехь
- Уфимцев Г. Ф. Водопады. — «Земля и Вселенная», 2014 № 1. Архивйина 2017 шеран 1 декабрехь
Хьажоргаш
- Самые большие и красивые водопады. Архивйина 2020 шеран 1 июлехь
- Водопады мира. Архивйина 2013 шеран 17 январехь
- Мир водопадов. Архивйина 2009 шеран 11 августехь
- Пять самых высоких водопадов в мире (инг.). Архивйина 2009 шеран 25 апрелехь
- Всемирная база данных водопадов (инг.). Кху чуьра архивйина оригиналан 2011 шеран 12 июлехь
Кхин дӀа темана тӀехь
 | ||||
|---|---|---|---|---|
| Дошамаш а, энциклопедеш а | ||||
| ||||
