ГӀаргӀули
ГӀаргӀулеш (лат. Grus) — бакъ йолу гӀаргӀулийн доьзалера олхазарийн тайпа, йеха Европехь, Азехь, Къилбаседа Америкехь, Австралехь. Массо а кепаш кхечу агӀор йоьзна йу хин олхазаршца, корта кепара, уьшалаш долчу мехкашца.
Классификаци
Йерриг тайпана бакъ йолу гӀаргӀулеш орнитологаша йоькъу йеа тобане[1][2][3]. «Кхааннан тобанна» йукъайогӀу хӀиндин, австралин, Даурин гӀаргӀулеш. Важа «пхеаннах лаьтта тобанна» йукъайогӀу Сира, америкин, Ӏаьржа, Ӏаьржа лаг долу, Японин гӀаргӀулеш. Стерх а, канадин гӀаргӀули а а вовшех къаьстина лаьтта. Уггаре чӀогӀа къаьста кхечу бакъ йолчу гӀаргӀулех стерх, цхьаболчу Ӏилманчаш боху, иза кхечу тайпанна йукъатоха йезара, масала, Сандиллан. Канадин гӀаргӀулино гойту «кхаа тобанан» а, «пхеа тобанан» а тайпанийн амалш, цуо гойту иза шина а тобанан тӀаьхьенах хилар.
Куц а, дахар а
ГӀаргӀулин зӀок нийса а, йеха а, ира а йу. ГӀортош йеха йу. Настарш лекха а, йуткъий а йу цуьнан. ЦӀога доца ду, месаш охьайирзина кхозуш а йолуш. ГӀаргӀулеш йалх тайпана йу вайн мехкашкахь. Церан дахар дӀай-схьай кхелхаш ду. БӀаьста бовхачу мехкашкара къилбаседехьа хьала йогӀу уьш, гурахь къилбехьа бовхачу мехкашка йуха йоьлху. ГӀаргӀулин коьрта туьтан тӀехь мас йоцуш меттиг йу. Нилхха чо а болуш. И йалхе а тайпа гӀарагӀули шен-шен беса йу. Масала, уггаре а йоккханиг мокхачу басахь йу тӀеман йоьхьигаш Ӏаьржа а йолуш. Цуьнан лаг а Ӏаьржа ду, бӀаьрга тӀера охьа шина а агӀор кӀайн сиз а долуш. И шиъ сиз гӀорта кхаччалучохь букъ тӀехь вовшаххоттало. Коьртан туьтанна тӀехьа цӀен тӀеда бу цуьнан. Когаш Ӏаьржа бу.
ГӀаргӀулин йахар тундрехь а, хьаннашкахь а, буц-аренашкахь а, лаьмнашка а кхаччалц ду. Боьрша а, сте а шиъ цхьана хуьлу гӀаргӀули. Баннаш дечу хенахь гӀеранаш хуьлу церан. Хиш, Ӏаьмнаш долчу меттехь совцу уьш. Баннаш лаьттахь до цара бацах, кхин йолчу соьналлехь, оьрзалахь а, шач йолчу тоьлгашкахь а, диттан кондаршлахь а. ХӀоа шиъ до гӀарагӀулино, вайн цӀерачу котаман хӀоьан кепехь. Баьццаро бос а бетталуш, цӀен тӀедарчий а долуш хуьлу цуьнан хӀоьаш. Тойна апрель, май беттанашкахь доккху цо. ЧӀогӀа ларлуш Ӏедал ду гӀарагӀулин. Адам аьттехьа гӀоьртича бенара гӀоттий дӀайоьду иза. ТӀома гӀаьттина йоьдучу хенахь дӀайахйина гӀорта а, тӀехьаша дӀахецна ши ког а цхьана могӀара нисбо цо. Цундела хӀавао доьхьало йар кӀезиг ду. Баннаш дечу хенахь масех гӀаргӀули цхьана а кхетий рогӀ-роггӀана охьахууш, хьалагӀоттий кхиссалуш, тӀемаш охьа а охкадой маьхьарий хьоькхуш "хелхар" до цара. ГӀаргӀулин даар борц а, горох а, кӀа а, бецан хӀу а, бецан соьналлаш а, садолу хӀуманаш а, цхьацца акха стоьмаш а ду. Ал-басахь а, кӀай а, Ӏаьржа а хуьлу гӀаргӀулеш. Ӏаламан хазна йеш уьш хиларе терра гӀаргӀулеш ларо декхар ду адамийн.
Кепаш
- Австралин гӀаргӀули (Gce rubicunda)
- Америкин гӀаргӀули (Gce americana)
- Даурин гӀаргӀули (Gce vipio)
- Канадин гӀаргӀули (Gce canadensis)
- ХӀиндин гӀаргӀули (Gce antigone)
- Сира гӀаргӀули (Gce gce)
- Стерх (Gce leucogeranus)
- Японин гӀаргӀули (Gce japonensis)
- Ӏаьржа гӀаргӀули (Gce monacha)
- Ӏаьржа лаг долу гӀаргӀули (Gce nigricollis)
Кхин дерш
Российн олхазарш лардаран берто кхайкхина 2020 шо гӀаргӀулин шо[4].
Билгалдахарш
- ↑ Archibald, G. W. 1976a. The Unison Call of Cranes as a Useful Taxonomic Tool. Ph. D. diss., Cornell University, Ithaca, N. Y. 167 pp.
- ↑ Archibald, G. W. 1976b. Crane taxonomy as revealed by the unison call. Proc. Intl. Crane Workshop:225-251.
- ↑ Krajewski, C. 1989. Phylogenetic relationships among cranes (Gruiformes: Gruidae) based on DNA hybridization. The Auk 106:603-618.
- ↑ Журавли – птицы 2020 года. aonb.astranet.ru. ТӀекхочу дата: 2021 шеран 10 ноябрь. Архивйина 2021 шеран 10 ноябрехь
Хьажоргаш
- Журавли // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
 | |
|---|---|
| Таксономи | |
| Библиографин каталогашкахь |
|
