Нохчийн пачхьалкхан филармони

Нохч-ГӀалгӀайн филармонин хьалдолуш мур хилира Татаев Ваха (1958-1976) республикин культурин министр волчу хенахь. Республикехь гӀарабевлла артисташ боцурш - РСФСР-н хьакъйолу артистка Айдамирова Марьям, Димаев Ӏумар, РСФСР-н халкъан артист Дагаев Валид, Нохч-ГӀалгӀайн АССР-н халкъан артисташ Магомедов Султан а, Эдисултанов ШитӀа а, — кхузахь болх бина Эсамбаев Махьмуд, Магомаев Муслим санна болу тоьлла говзанчаш.

Соьлж-ГӀалин филармони махкахь уггаре а йезачех хилла дӀахӀоьттина. Союзан массо а гӀаланашкара гастролашка филармонин артисташ шайга бахкийта бохуш, телефонаш а, телеграммаш а чекх ца йаьхна. Нохч-ГӀалгӀайн филармоне баьхкинера Кобзон Иосиф а, Антонов Юрий а, Понаровская Ирина а, Семенова Катя а, Барыкин Александр а, кхиберш а. Кобзон Иосифна а, Антонов Юрийна а дуьххьарлера «Нохч-ГӀалгӀайн АССР-н хьакъволу артист» цӀе йелира Соьлж-ГӀалахь. Изза цӀе йелла иллиалархочунна Лисиян Павелна а, композиторна Фельцман Оскарна а, кхечарна а. Магомаев Муслимна "Нохчийн Автономин Советски Социалистически Республикан халкъан артист" цӀе йелла^[2].

1972-чу шарахь филармонин директор хӀоьттира композитор Димаев СаьӀид, ткъа директор хӀоьттира - Аманатид Николай Кирякович.

1977-чу шарахь схьайиллина Республикан театран а, концертийн а залан керла гӀишло, 800 хьовсархочунна чутарлуш. ГӀишло йина архитекторийн А. Добровольскийн а, Р. Наймушин а, В. Голдовскийн а проекташца, кечйина йара хӀетахьлерчу заманан тӀаьххьарчу технологица. ГӀишлонна хьалха бес-бесара мукъаман шовданаш дара^[3].

1980-чу шерашкахь филармонин плакаташ тӀехь гучуйевлира керла похӀма долу артистийн цӀераш: Дадашева Тамара, Дудаев Зелимхан, Далхадов Апти, Ташаева Марем, Даудов Рамзан, Гельгоев Ислам, кхиберш а. Оцу артисташна гонаха кхоьллира масех халкъан тоба: Дадашева Тамарас дакъалоцуш йолу «Синтар» ансамбль а, Далхадов Аптий, Ташаева Марьямий дакъалоцуш йолу «Ичкерия» ВИА а, Димаев Ӏелин куьйгаллехь йолу «Зама» ансамбль а, цхьа могӀа кхийерш а^[1].

1969-чу шарера 1974-чу шаре кхаччалц Айдамирова Марьяман куьйгаллица филармонехь болх бира «Шовда» цӀе йолчу эстрадан тобано. 1973-1985 шерашкахь — «Ловза, сан Баян» тоба. 1979-чу шарахь филармонехь болх бан йолайелира «Илли» тоба. Оцу тобанан дуьххьарлера исбаьхьаллин куьйгалхо республикин халкъан артист Эдисултанов ШитӀа вара, ткъа музыкальни куьйгалхо Усманов Ӏимран вара^[1].

СССР йоьхначул тӀаьхьа, Нохчийчохь тӀемаш хиллачул тӀаьхьа дуккха а артистийн кхоллараллин гӀуллакхаш сацо дезна, цхьаберш республикера дӀабаха дезна^[1].

ТӀеман гӀуллакхаш буьззина сацале дукха хьалха дӀадоладелира Нохчийчохь дахаран массо а агӀонаш меттахӀиттор. Процесс чӀогӀа чолхе йара, хӀунда аьлча цхьаболу культурин деятельш белла, цхьаберш республикера дӀабахара, культурин учрежденеш йохийна, костюмаш а, музыкан гӀирсаш а, транспорт а, ахча а ца хиларна. Ма дар аьлча, йуьхьанца дуьйна дӀадоло дезаш дара^[1].

Йуьхьанца Пачхьалкхан филармонин директоран М. Хомдиевн квартира хилира репетицеш дӀайахьа меттиг. Дукха хан йалале болх бан йолаелира «Илли» а, «Жовхар» а, «Безаман аз» а, «Раяна» а, «Экспанси» а, «Ламанхой» а, вокалан тобанаш^[1].

2006-чу шарахь Пачхьалкхан филармонехь кхоьллина халкъан инструментийн оркестр. Йоццачу хенахь керла программа кхоьллина. Цул тӀаьхьа кхо бутт баьлча оркестро сольни концерт йелира.

Музыкальни культура денъйарехь алссам болх беш бу республикехь, цу тӀехь билгалйолу меттиг дӀалоцуш йу филармонин белхалойн дакъа. Республикин бахархошна йукъахь музыкальни культура а, искусство а йовзийтарехь шаьш баккхий кхиамаш бахарна Пачхьалкхан филармонин дуккха а артисташна Нохчийн Республикин сийлахь цӀераш йелла. Царна йукъахь йу Нохчийн Республикин халкъан артисташ Ташаева Марем, Межиева Макка, Дудаев Зелимхан, Усманов Ӏимран, хьакъйолу артисташ Абдурашидова Кузани, Мусаева ТӀаус, Суипов Бислан, Анасова Зина, Юнусова Малика, Тоита Исраилова, Сааев Ваха.

2020-чу шарахь филармони Омаев Дагунан цӀарахчу культурин цӀийнан керла йинчу гӀишло чу дӀайахара. Нурадилов Ханпашин цӀарах йолу нохчийн драмин театр дӀайахара мукъайаьллачу метте.

2011-чу шарахь вокалист санна филармоне тӀеийцира Хайдаров Майрбек Эльбекович.

ХӀинца филармони чохь йолу Омаев Дагунан цӀарахчу культуран цӀийнан гӀишло.

1979 шарахь арайаьлла исбаьхьаллин марка тоьхна конверт, филармонин сурт а долуш.

1979 а, 1991 а шерашкахь СССР-ехь арахийцира филармонин суьрташ тӀехь долу исбаьхьаллин маркаш долу конверташ.

1983 шарахь арахийцира Грозненски филармонин сурт тӀехь долу открытка^[4].