ЦӀайн-пхьеда
ЦӀайн-Пхьеда[1] (ЦӀайн-Пхьеда — оьрс. город мертвых), «беллачеран гӀала» — Маьлхистан чӀожехь йолу адамаш дӀадохкаран гӀишло (ун-лазарх кхелхина долу). Кавказан бӀешерийн йуккъерчу оьмаран даккхийчарех кешнаш санна лоруш йу иза. Меттиг йукъайогӀуш йу Нохчийчоьнан ГаланчӀожан кӀоштана.
Итон-Кхелан йуьртан къилба-малхбузехьа 40 км генахь лаьтта. Кхузахь шен хи Мешехи чудоьду ЧӀаьнта-Орга хи чу, ЧӀаьнта-Оргаца цхьаьнакхетачу меттехь мара кхуллуш, къилбаседехьара къилбехьа ангалан агӀор хьажийна, кхаа агӀорхьара дӀакхача йиш йоцуш, ткъа 4-гӀа къилбаседан агӀо кхуллуш беха ира тӀулг болуш, Куьйралам Ӏаламан чӀагӀо йолчу мысан территори тӀехь йу некрополь.
Истори
Цхьа могӀа нохчийн талламхоша билгалдоккху, нохчийн тайпанаш цхьа шатайпа лакхара векалийн орган, Мехк-кхел, наггахь ЦӀайн-пхьедахь вовшахкхеташ хилла хилар. Авторша билгал ца боккху оцу хиламийн хенан мур[2].
Описани
ГӀалин ши йазычески сагӀа доккху кхерч-бӀогӀам, ларбеш йолу свастикаш, жӀараш, пенаш тӀехь малхан спиралаш йу, беллачеран гӀалина чувоьдуш ларбеш. Царна тӀехьа дӀасадаржийна ду 42 дӀавоьллина Ӏуьрг (малкх-кешнаш), дӀакъевлина фронтонан шиферан тховца, царех дуккха а йу дӀайоьллучу меттигна хьалха дикка кӀорга ниш йолуш. Цой-Педе склепаш XIV—XVIII бӀешерашкара йу. Склепашна тӀехула хьалаайло тӀеман бӀов (Каш бӏов), мозаикица кечйина: пенан сирачу фон тӀехь сирлачу тӀулгашца дӀахӀоттийна ду стеган сурт, хетарехь, Георгий. Цуьнан ши куьг дӀаса а кховдийна, когаш вовшех дӀасабаржийна бу.
Барьеран пена тӀехьа, ларйаран бӀовна тӀетоьхна (нох. Кошун-бӀов) — «Кешнийн бӀов»[3], цхьана хенахь хилла аул, цуьнан къилбаседа йистехь, уггаре а Ӏинан йистехь, йу шолгӀа тӀеман бӀов, цо урхалла дора гуьржийн сигорера чувоьдучу некъан. Цой-Педехь тайп-тайпанчу Ӏалашйаран хьолехь йу 46 культурин тӀаьхьенан меттиг: 42 маьлхан каш, 2 бӀогӀаман кепара санктуарий, 2 тӀеман бӀов.
ХӀинцалера хьал
2013-чу шеран март баттахь бӀов вуочу хьолехь йу. Сихха орцан белхаш бан беза[4]. 2019-чу шеран кхолламан баттахь дуьйна цхьа могӀа меттахӀотторан белхаш чекхбевлла, хойн бӀов меттахӀоттийна. Россин Федерацин бахархошна объект схьайиллина йу цига баха леррина пропускаш а ца оьщуш, кхечу пачхьалкхийн бахархошна — Россин ФСБ-н леррина пропуск а йолуш
Галерей
Билгалдахарш
- ↑ Ахмад Сулейманов ,,Топонимия Чечни
- ↑ Ильясов, 2004, с. 33.
- ↑ Абдуллах Берсаев, Тимур Агиров. Башенный комплекс и некрополь Цой-Педе (81 фото, 8 панорам) - Горная Чечня. Открытый Кавказ. ТӀекхочу дата: 2020 шеран 23 сентябрь.
- ↑ Недорогие лекарства для тяжелобольных - ГТРК «Ставрополье» ВЕСТИ Ставропольский край. ГТРК «Ставрополье» ВЕСТИ Ставропольский край. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 28 январь.
Литература
- В. И. Марковин. Памятники зодчества в горной Чечне (по материалам исследований 1957—1965 гг.). — М., 1980. — С. 234—240.
- Ильясов Л. М. Тени вечности. Чеченцы: архитектура, история, духовные традиции : науч.-попул. работа / Ред. С.-М. Хасиев, ассист. Р. Дошаев. — «Благотворительный фонд им. З. Бажаева». — М. : Пантори, 2004. — 384 с. — 5000 экз. — ISBN 5-9128-0013-9.